Заңды тұлғалардың түрлері мен нысандары
📘 1. Баптың жалпы сипаттамасы
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 34-бабы заңды тұлғалардың түрлері мен ұйымдық-құқықтық нысандарын олардың мақсаттарына қарай анықтайды:
Табыс табу (коммерциялық);
Өзге әлеуметтік маңызы бар мақсаттар (коммерциялық емес).
Бұл жіктеу келесі мәселелер үшін маңызды:
құқық қабілеттілігі режимі;
салық салу тәртібі;
жауапкершілікті реттеу;
шаруашылық айналымға қатысу.
⚖️ 2. Қызмет мақсаттарына қарай заңды тұлғалардың түрлері (1-бөлім)
| Түрі | Мақсаты | Ерекшеліктері |
|---|---|---|
| Коммерциялық заңды тұлға | Пайда табу | Пайда қатысушылар арасында бөлінеді |
| Коммерциялық емес заңды тұлға | Әлеуметтік, мәдени, ғылыми, діни және өзге мақсаттар | Түскен табыс бөлінбейді, жарғылық мақсаттарға жұмсалады |
📌 Негізгі критерий — пайда табу мақсат ретінде бар ма, жоқ па (нәтиже ретінде емес).
🏢 3. Коммерциялық заңды тұлғалардың нысандары (2-бөлім)
Коммерциялық заңды тұлға тек келесі нысандардың бірінде құрылады:
🔹 1. Мемлекеттік кәсіпорын
Шаруашылық жүргізу құқығында (икемді қызмет)
Немесе жедел басқару құқығында (қазыналық кәсіпорын)
Құрылтайшысы – мемлекет
🔹 2. Шаруашылық серіктестік
Толық серіктестік (ТС) немесе сенім серіктестігі (КС)
Қатысушылардың жауапкершілігі толық немесе шектеулі
🔹 3. Акционерлік қоғам (АҚ)
Жарғылық капитал акцияларға бөлінген
Қатысушылар қоғам міндеттемелері бойынша жауап бермейді
🔹 4. Өндірістік кооператив
Азаматтардың (немесе заңды тұлғалардың) ерікті бірлестігі
Бірлескен шаруашылық қызмет
Міндетті еңбек қатысуы бар
🏛️ 4. Коммерциялық емес заңды тұлғалардың нысандары (3-бөлім)
Бұл нысандар әртүрлі, себебі олардың мақсаттары мен қаржыландыру көздері әрқилы.
| Нысан | Негізгі ерекшеліктері |
|---|---|
| Мекеме | Меншік иесі құрады, мүлікке меншік құқығы берілмейді |
| Қоғамдық бірлестік | Азаматтардың ерікті бірлестігі (партиялар, одақтар) |
| Тұтыну кооперативі | Тұрмыстық, әлеуметтік, қаржылық қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін |
| Қор | Қоғамдық пайдалы мақсаттарға арналған мүліктік бірлестік |
| Діни бірлестік | Діни ілімдер негізінде қызмет етеді |
| АҚ (әрдайым коммерциялық емес болмауы мүмкін) | Кейбір жағдайларда коммерциялық емес мақсатта қолданылады |
| Өзге нысандар | Нотариалдық палата, адвокаттық құрылымдар және т.б. |
📌 Коммерциялық емес ұйым кәсіпкерлік қызметпен айналыса алады, егер ол жарғылық мақсаттарға сәйкес келсе және табыс бөлінбесе.
🏢 5. Бюджеттік КЕҰ (3-1-бөлім)
«Мемлекеттік бюджет есебінен қаржыландырылатын коммерциялық емес ұйым тек мемлекеттік мекеме нысанында құрылады»
🔹 Бұған жатады:
Мектептер, ауруханалар, мұражайлар, архивтер, кітапханалар;
Толығымен бюджеттен қаржыландырылады;
Қор, АҚ және басқа нысандарда құрылуға құқығы жоқ.
📌 Бұл нысан қатаң бақылау мен есептілікті талап етеді.
🔗 6. Заңды тұлғалардың бірлестіктері (4-бөлім)
Заңды тұлғалар қауымдастықтар, одақтар және т.б. құра алады (ҚР АК 110-бабы).
Мұндай бірлестіктер:
Дербес заңды тұлға бола алады;
Қатысушылардың мүдделерін қорғайды;
Қатысушылар қызметіне араласуға құқығы жоқ.
📌 Қауымдастықтар кәсіпкерлік ортада жиі қолданылады (мысалы, құрылысшылар, тасымалдаушылар қауымдастықтары).
📑 7. Реттеуші нормативтік актілер
| Норма | Мазмұны |
|---|---|
| ҚР АК 42–47-баптар | Заңды тұлғаларды құру, тіркеу, тоқтату |
| «ЖШС туралы» заң | ЖШС қызметін реттейді |
| «Акционерлік қоғамдар туралы» заң | АҚ қызметі |
| «Коммерциялық емес ұйымдар туралы» заң | Қорлар, мекемелер, бірлестіктер |
| «Мемлекеттік мүлік туралы» заң | Мемлекеттік кәсіпорындар |
🧾 8. Тәжірибеден мысалдар
🔹 Мысал 1: Алматы, 2021 жыл
Қор өз табысын құрылтайшыға беріп отырғаны үшін заң бұзушы деп танылды.📜 Сот: коммерциялық емес ұйым табысты бөлмеуі тиіс.
🔹 Мысал 2: Нұр-Сұлтан, 2023 жыл
Заңды тұлғалар қауымдастығы АҚ ретінде тіркелген.Сот: егер пайда табу мақсат болмаса және дивиденд төленбесе — бұл рұқсат етіледі.
🌍 9. Халықаралық тәсілдер
✅ UNIDROIT / OECD / ЕО модельдері:
for-profit және non-profit бөлінісі;
құқықтық режим мақсаттарға байланысты.
✅ ТМД елдері:
Ұқсас жүйе (Ресей, Беларусь, Өзбекстан);
Ұқсас нысандар (ЖШС, АҚ, қорлар және т.б.).
✅ 10. Қорытынды
ҚР АК 34-бабы:
заңды тұлғалардың негізгі түрлерін анықтайды;
ұйымдық-құқықтық нысандарды белгілейді;
коммерциялық емес ұйымдардың кәсіпкерлік шектерін айқындайды.
🔹 Бұл норма азаматтық айналымның жүйелілігін қамтамасыз етеді және әр ұйымның құқықтық мәртебесін нақтылайды.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
