Еңбек шартын тараптардың келісімі бойынша және жұмыскердің бастамасы бойынша бұзу тәртібі
Еңбек шартын тараптардың келісімі бойынша (Еңбек кодексінің 50-бабы) және жұмыскердің бастамасы бойынша (Еңбек кодексінің 56-бабы) бұзу тәртібі
Жергілікті соттар еңбек шартын тараптардың келісімі бойынша (Еңбек кодексінің 50-бабы) және жұмыскердің бастамасы бойынша (Еңбек кодексінің 56-бабы) бұзу жөніндегі дауларды қарау кезінде сот актілерінің күшін жоюға негіз болған ұғымдар мен материалдық құқық нормаларын шатастырып түсіндіруге жол берген.
Сонымен, Е. жұмыстан шығару, жұмыста лауазымына қайта алу, бос жүруге мәжбүр болған уақыты үшін жалақыны өндіріп алу туралы бұйрықты заңсыз деп тану туралы ЖШС-ға, үшінші тұлға «Қарағанды облысының еңбек инспекциясы жөніндегі басқармасы» ММ-ге талап қоюмен сотқа жүгінді.
Талапта 2021 жылғы 13 қазанда кадр бөлімінде қолда бар үлгімен тараптардың келісімі бойынша жұмыстан шығару туралы өтініш жазғанын көрсеткен.
Келесі күні 2021 жылғы 14 қазанда жұмыстан шығу туралы өтінішін кері қайтарып алған. Алайда оны қайтарып беруден бас тартылған.
ЖШС филиалының бұйрығымен Е.-мен Еңбек кодексінің 49-бабының 1-тармағына сәйкес тараптардың келісімі бойынша 2021 жылғы 1 қарашадан бастап еңбек шарты бұзылды.
ЖШС филиалының келісу комиссиясының 2021 жылғы 26 қарашадағы шешімімен жұмысқа қайта алудан бас тартылды.
Қарағанды қаласы Қазыбек би ауданы № 2 аудандық сотының 2022 жылғы 24 ақпандағы шешімімен Е.-нің талап қоюын толық көлемде қанағаттандырудан бас тартылды.
Бірінші сатыдағы сот талап қоюды қанағаттандырудан бас тарта отырып, 2021 жылғы 13 қазанда Е. тараптардың келісімі бойынша 2021 жылғы 1 қарашадан бастап еңбек шартын бұзу туралы өтінішпен жүгінгенін көрсеткен.
Жауапкер тараптардың келісімі бойынша еңбек шартын бұзу туралы өтінішті алған соң, 2021 жылғы 14 қазанда Е.-ге еңбек шартын 2021 жылғы 1 қарашадан бастап бұзуға келісетіні туралы хабарлама жіберді. 2021 жылғы 1 қарашадағы бұйрықпен Е.-мен еңбек шарты тараптардың келісімі бойынша Еңбек кодексінің 49-бабының 1-тармағына сәйкес бұзылды.
Осы бұйрықпен талап қоюшы 2021 жылғы 1 қарашада танысты.
Апелляциялық сатыдағы сот бірінші сатыдағы соттың мәні бойынша дұрыс шешімінің күшін жоя отырып және іс бойынша талап қоюды қанағаттандыру туралы жаңа шешім қабылдай отырып, 2021 жылғы 14 қазанда тараптардың келісімі бойынша жұмыстан шығару туралы өтініш бергеннен кейін Е. тағы да кадр бөліміне жүгініп, жұмыстан шығару туралы өз өтінішін кері қайтарып алды деген тұжырымға келді. Талап қоюшы жағдайдың өзгеруіне байланысты 2021 жылғы 13 қазандағы тараптардың келісімі бойынша жұмыстан шығару туралы өтінішті жарамсыз деп есептеуді сұрағанын көрсеткен. Өтінішті жұмыс беруші қабылдап, тіркеген. Алқа, егер жұмыскер тараптардың келісімі бойынша жұмыстан шығару туралы өтінішінің күшін жоюды талап етсе, онда жұмыс беруші оны Еңбек кодексінің 49-бабының 1-тармағы бойынша жұмыстан шығара алмайды, өйткені тараптар келісімге қол жеткізген жоқ деп тапты.
Алқа Е.-нің талаптары заңды және қол қойылған келісімнен бас тарту себептері оның ерік білдіруін білдіреді деген тұжырымға келді. Мұндай жағдайда алқа жұмыскердің бастамасы бойынша жұмыстан шығару ҚР еңбек заңнамасының барлық талаптарын сақтай отырып жүргізілуі тиіс екенін атап көрсетті.
Сонымен бірге алқа «Қарағанды облысының еңбек инспекциясы жөніндегі басқармасы» мемлекеттік мекемесінің актінің Еңбек кодексінің 49, 50-баптарының талаптарына қайшы келуіне және өтініштің күші жойылған тараптардың түпкілікті келісімінің болмауына байланысты еңбек заңнамасының мәселесі бойынша анықталған бұзушылықтардың жоқтығын көрсеткен тексеру актісімен келіспеді. Анықталған мән-жайлар жұмыс берушіде тараптардың келісімі бойынша еңбек шартын бұзуға негіздердің жоқтығын куәландырады.
Еңбек кодексінің 50-бабына сәйкес тараптардың келісімі бойынша өзара келісім бойынша белгіленген нақты мерзімде бұзу еңбек шартын бұзудың дербес негізі болып табылады.
Еңбек шартын тараптардың келісімі бойынша бұзуға ниет білдірген, еңбек шартының бір тарапы еңбек шартының екінші тарапына хабарлама жібереді.
Хабарламаны алған тарап үш жұмыс күні ішінде екінші тарапқа қабылданған шешім туралы жазбаша нысанда хабарлауға міндетті.
Тараптардың келісімі бойынша еңбек шартының бұзылу күні жұмыскер мен жұмыс берушінің арасындағы келісім бойынша айқындалады.
Жұмыскер жұмыс берушіге өзара келісім бойынша бөлінуді ұсынады. Бұл үшін жұмыскер өз еркімен жұмыстан шығару туралы өтінішпен емес, жұмыс берушіге тараптардың келісімі бойынша еңбек шартын бұзу туралы ұсыныс жасайды. Жұмыс беруші Еңбек кодексінің 50-бабының 2-тармағына сәйкес бұзу туралы ұсынысы бар берілген хабарламаны үш жұмыс күні ішінде зерделейді. Келіскен кезде бұйрық шығару жолымен бұзу тараптар хабарлама мәтінінде уағдаласқан күні жүргізіледі.
Соттар осы санаттағы істерді қарау кезінде ең алдымен тараптар арасында жасалған еңбек шартының талаптарында көзделген еңбек шартын бұзу тәртібіне назар аударуға тиіс.
Еңбек кодексінің 28-бабы 1-тармағының 11) тармақшасына сәйкес еңбек шартында еңбек шартын тоқтату тәртібі қамтылуға тиіс.
Яғни еңбек шарттарында, оның ішінде тараптардың келісімі бойынша еңбек шартын бұзу тәртібі жазылуы тиіс. Егер шарттарда тәртіп көрсетілмесе, онда мұндай жағдайда соттар Еңбек кодексінің 50-бабын басшылыққа алуға тиіс, онда тараптардың келісімі бойынша бұзу туралы ұсыныс бар хабарламаны біржақты тәртіппен қайтарып алу көзделмеген. Демек, егер бір тарап ұсынса, екінші тарап ұсыныспен келіскен болса, онда еңбек шартының бұзылуы заңды.
Іс материалдарынан Е. 2021 жылғы 13 қазанда тараптардың келісімі бойынша еңбек шартын 2021 жылғы 1 қарашадан бастап бұзуға өтініш бергені көрінеді. Бұл өтініш жұмыс берушімен келісілген, бұл туралы өтініште тиісті келісім бар.
2019 жылғы 30 сәуірдегі тараптар арасында жасалған еңбек шартының 4.2-тармағына сәйкес жұмыс берушінің Еңбек кодексінің 50-бабының 2-тармағында белгіленген талаптарды сақтамай, орташа айлық жалақы мөлшерінде өтемақы төлемін алумен еңбек шартын бұзуға құқығы бар. Сонымен қатар, 2021 жылғы 14 қазанда Еңбек кодексінің 50-бабының 2-тармағына сәйкес жұмыс беруші үш жұмыс күні ішінде жұмыскерге тараптардың келісімі бойынша еңбек шартын бұзуға келісетіні туралы хабарлады.
Талап қоюшының жұмыс берушінің бұзуға келісетіні туралы хабарламасымен танысудан бас тартуына байланысты 2021 жылғы 14 қазанда акт жасалды. Демек, жұмыс беруші тараптардың келісімі бойынша еңбек шартын бұзудың заңмен белгіленген тәртібін сақтаған. Осыған байланысты, сот шешімінің күшін жоюға негіз болған жоқ.
Соттылық
«Соттардың еңбек дауларын шешу кезінде заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» 2017 жылғы 6 қазандағы № 9 Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының (бұдан әрі - НҚ) 5-тармағына сәйкес еңбек құқықтық қатынастарынан туындайтын даулар бойынша талаптар жауапкердің – заңды тұлға органының орналасқан жері бойынша немесе дауда жауапкер ретінде болатын жұмыс беруші жеке тұлғаның тұрғылықты жері бойынша жалпы азаматтық сот ісін жүргізу қағидалары бойынша сотқа қойылуға жатады.
АПК-нің 29-бабының екінші бөлігіне сәйкес заңды тұлғаға талап қою құрылтай құжаттарына сәйкес және (немесе) Бизнес-сәйкестендіру нөмірлерінің ұлттық тізіліміне енгізілген мекенжайға сәйкес заңды тұлғаның орналасқан жері бойынша сотқа беріледі.
АПК-нiң 30-бабының үшiншi бөлiгiнде көзделген тәртiппен филиалдың немесе өкiлдiктiң орналасқан жерi бойынша талап қоюлар берiлген кезде тек заңды тұлғалар ғана жауапкер бола алады.
Қорытылатын санаттағы істер бойынша соттылық мәселелері қиындық туғызбайды.
Мысалы, Өскемен қалалық сотының ұйғарымымен Ж.-ның ЖШС-ға залалды өндіру, үстеме жұмыс үшін ақы төлеу, моральдық зиянды өтеу туралы талап қоюға қатысты азаматтық іс мәні бойынша қарау үшін соттылығы бойынша Астана қаласының азаматтық істер жөніндегі ауданаралық сотына берілді.
Соттың ұйғарымы дұрыс, өйткені жауапкер - заңды тұлға Астана қаласы, Д.Қонаев көшесі мекенжайында орналасқан және тіркелген, еңбек құқықтық қатынастарынан туындайтын даулар бойынша талап қоюлар жауапкердің орналасқан жері бойынша азаматтық сот ісін жүргізудің жалпы қағидалары бойынша сотқа берілуге тиіс.
Бұдан басқа, соттардың назарын Еңбек кодексінің 19-бабының талаптарына аудару қажет деп есептеймін, оған сәйкес шетелдік заңды тұлға филиалының немесе өкілдігінің басшысы осы заңды тұлға атынан жұмыс берушінің барлық құқықтарын жүзеге асырады және барлық міндеттерін атқарады. Демек, қызметкер филиал басшысының заңды тұлғаның мүдделерін білдіру құқығын алдын ала тексеріп, шетелдік заңды тұлға филиалының орналасқан жері бойынша талап қоюмен жүгінуге құқылы.
Жұмыс беруші оңалтылған не банкрот болған жағдайда еңбек дауларының соттылығын айқындау мәселесі
Сонымен АПК-нің 35-бабы сегізінші бөлігінің ережелеріне сәйкес оңалту рәсімін және олардың банкроттығы рәсімін қолдану туралы шешім шығарған судья, соттылығы АПК-нің 31-бабында белгіленген даулар бойынша істерді қоспағанда, оңалту рәсімі және олардың банкроттығы рәсімі шеңберінде туындайтын даулар бойынша, оның ішінде борышкер жасасқан мәмілелерді жарамсыз деп тану туралы, борышкердің мүлкін қайтару туралы, оңалтуды немесе банкроттықты басқарушының талап қоюлары бойынша дебиторлық берешекті өндіріп алу туралы істерді қарайды.
Ақтөбе қалалық сотының 2021 жылғы 15 ақпандағы ұйғарымымен Ж.-ның ЖШС-ға жұмыстан шеттету, шығару туралы, жұмысқа қайта алу, үстеме жұмыс үшін жалақыны өндіріп алу туралы, бос жүруге мәжбүр болған уақыты үшін жалақыны өндіру, өсімпұлды, моральдық зиянды өндіру туралы бұйрықтардың күшін жою туралы талап қоюы осы соттың соттылығына жатпайтындықтан, КК-нің 152-бабы бірінші бөлігінің 2) тармақшасы негізінде қайтарылған.
Сот талап қоюды қайтара отырып, Ақтөбе облысы МАЭС-тің шешімімен Серіктестікке қатысты оңалту рәсімі қолданылғанын, осыған байланысты АПК-нің 35-бабының 8-бөлігіне сәйкес іс экономикалық соттың қарауына жататынын көрсетті.
Заңды күшіне енген Ақтөбе облысы МАЭС-тің 2016 жылғы 14 қазандағы шешімімен Серіктестікке қатысты оңалту рәсімі іс жүзінде қолданылған.
«Оңалту және банкроттық туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 67-бабының 5, 7) тармақшаларының ережелеріне сәйкес сот борышкер жауапкер ретiнде әрекет ететін мүлiктiк сипаттағы даулар бойынша iсті өзiнiң іс жүргiзуiне қабылдайды, сондай-ақ оңалту рәсіміне қатысушылар арасындағы дауларды шешеді.
Еңбек кодексінің 1-бабы 1-тармағының 16) тармақшасына сәйкес еңбек дауы – Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасын қолдану, келісімдердің, еңбек және (немесе) ұжымдық шарттардың, жұмыс беруші актілерінің талаптарын орындау немесе өзгерту мәселелері бойынша жұмыскер (жұмыскерлер) мен жұмыс беруші (жұмыс берушілер), оның ішінде бұрын еңбек қатынастарында болғандар арасындағы келіспеушіліктер.
Тараптар арасындағы дау еңбек құқықтық қатынастарынан туындайтыны, еңбек заңнамасының нормаларына және еңбек шарттарының талаптарына негізделгені және оңалту рәсімін жүзеге асырумен байланысты еместігі анықталды.
Сот АПК-нің 35-бабы сегізінші бөлігінің ережелерін дұрыс қолданбағандықтан, сот алқасының 2021 жылғы 12 наурыздағы ұйғарымымен мәселені бірінші сатыдағы сотқа жаңадан қарауға бере отырып, сот ұйғарымының күші жойылды.
Жұмыс беруші банкрот деп танылған немесе оңалту рәсімі қолданылған жағдайда еңбек құқықтық қатынастарынан туындайтын даулар (жұмысқа қайта алу, жалақыны өндіріп алу және т.б. туралы) жалпы юрисдикция соттарында қаралуға және шешілуге жатады, АПК-нің 35-бабының сегізінші бөлігі ережелерінің нормалары еңбек дауларына қолданылмайды.
Мемлекеттік баж
СК-нің 610-бабы 7-тармағының талаптарына сәйкес мүлiктiк емес сипаттағы талап қою арыздарынан – 0,5 АЕК мөлшерінде мемлекеттік баж алынады.
СК-нің 951-бабы 1-тармағының талаптары негізінде моральдық зиян – жеке тұлғалардың өзiндiк мүлiктiк емес игiлiктерi мен құқықтарының бұзылуы, кемсiтiлуi немесе олардан айырылуы.
АПК-нің 149-бабының талаптарына сәйкес, талап қоюға мемлекеттік баждың төленгенін растайтын құжат қоса беріледі.
СК-нің 616-бабының 1) тармақшасына сәйкес соттарда талап қоюшылар еңбекке ақы төлеу сомасын өндіріп алу туралы талап қою және еңбек қызметіне байланысты басқа да талаптар бойынша мемлекеттік баж төлеуден босатылады.
Талап қою қанағаттандырылған жағдайда сот АПК-нің 117-бабына сәйкес мемлекет кірісіне мемлекеттік бажды оны төлеуден босатылмаған жауапкерден өндіріп алуға міндетті.
Соттардың АПК-нің 149-бабы 1-бөлігінің 2) тармақшасын бұза отырып, мемлекеттік баж төленбеген талап қоюларды соттың іс жүргізуіне қабылдаған жекелеген жағдайлары анықталды.
Іс материалдарынан анықталғандай, А. ЖШС-ға жалақыны, бос тұрып қалғаны үшін өтемақыны, моральдық зиян өтемақысын өндіріп алу туралы талап қоюмен сотқа жүгінген.
Алматы қалалық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының қаулысымен күшінде қалдырылған Алматы қаласы Жетісу аудандық сотының 2022 жылғы 13 сәуірдегі шешімімен ЖШС-дан А.-ның пайдасына жалақыны өндіру бойынша берешекті, тұрақсыздық айыбын, моральдық зиян өтемақысын, өкілдің көмегіне ақы төлеу шығыстары өндірілді.
ЖШС-ға 2021 жылғы 22 маусымнан бастап 2021 жылғы тамызға дейін А.-ның еңбек қызметінің кезеңіне зейнетақы аударымдары мен басқа да міндетті төлемдерді жүргізу міндеті жүктелді.
Дауды сотқа дейінгі реттеу тәртібін сақтау
Еңбек кодексінің 159-бабының талаптарын қолдану практикасы
АПК-нің 148-бабы талап қоюдың нысаны мен мазмұнына қойылатын талаптардың тізбесін қамтиды. АПК-нің 148-бабы 1-тармағының алтыншы бөлігіне сәйкес, егер бұл заңда белгіленсе немесе шартта көзделсе, арызда жауапкерге жүгінудің сотқа дейінгі тәртібін сақтау туралы мәліметтер көрсетілуге тиіс.
Еңбек тәртібінің 159-бабының 1-тармағына сәйкес жұмыс беруші мен микрокәсіпкерлік субъектінің, жұмыскерлерінің саны он бес адамнан аспайтын коммерциялық емес ұйымның жұмыскері, үй жұмыскері, заңды тұлғаның жеке-дара атқарушы органы, заңды тұлға атқарушы органының басшысы, сондай-ақ заңды тұлғаның алқалы атқарушы органының басқа да мүшелері арасында туындайтын дауларды қоспағанда, жеке еңбек дауларын – келісу комиссиялары, ал реттелмеген мәселелер не келісу комиссиясы шешімінің орындалмауы бойынша дауларды соттар қарайды.
Яғни жұмыс беруші мен микрокәсіпкерлік субъектінің, жұмыскерлерінің саны он бес адамнан аспайтын коммерциялық емес ұйымның жұмыскері, үй жұмыскері, заңды тұлғаның жеке-дара атқарушы органы, заңды тұлға атқарушы органының басшысы, сондай-ақ заңды тұлғаның алқалы атқарушы органының басқа да мүшелері арасында туындайтын даулар бойынша келісу комиссиясында дауды алдын ала қарауды сақтау талап етілмейді.
Келісу комиссиясына жүгіну туралы талап еңбегі Қазақстан Республикасының арнайы заңдарында және өзге де нормативтік құқықтық актілерінде көзделген ерекшеліктермен Қазақстан Республикасының Еңбек кодексімен реттелетін жұмыскерлердің жекелеген санаттарына, оның ішінде әскери қызметте тұратын жұмыскерлерге, арнаулы мемлекеттік және құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне, мемлекеттік қызметшілерге қолданылмайды.
Нормативтік база
Қорытылатын санаттағы істерді қарау кезінде қолдануға жататын негізгі нормативтік құқықтық актілер:
Қазақстан Республикасының Конституциясы;
1994 жылғы 27 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы бөлім);
1999 жылғы 1 шілдедегі Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Ерекше бөлім) (бұдан әрі - АК);
2015 жылғы 31 қазандағы № 377-V Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі (бұдан әрі - АПК);
2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V ҚРЗ Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі (бұдан әрі - Еңбек кодексі);
2017 жылғы 25 желтоқсандағы № 120-VI ҚРЗ Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы (Салық кодексі) (бұдан әрі - СК);
2015 жылғы 29 қазандағы № 375-V ҚРЗ Кәсіпкерлік кодексі;
«Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 7 шілдедегі № 360-VI ҚРЗ Кодексі;
«Кәсіптік одақтар туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;
«Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» 2010 жылғы 2 сәуірдегі № 261-IV Қазақстан Республикасының Заңы;
«Нотариат туралы» 1997 жылғы 14 шілдедегі № 155-I Қазақстан Республикасының Заңы;
«Жауапкершілігі шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктер туралы» 1998 жылғы 22 сәуірдегі № 220-1 Қазақстан Республикасының Заңы;
«Акционерлік қоғамдар туралы» 2003 жылғы 13 мамырдағы № 415 Қазақстан Республикасының Заңы;
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының:
«Соттардың еңбек дауларын шешу кезінде заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» 2017 жылғы 6 қазандағы № 9;
«Соттардың моральдық зиянды өтеу жөніндегі заңнаманы қолдануы туралы» 2015 жылғы 27 қарашадағы № 7;
«Азаматтық істер бойынша сот шешімі туралы» 2003 жылғы 11 шілдедегі № 5;
«Қазақстан Республикасы соттарының азаматтық істер бойынша сот шығыстары туралы заңнаманы қолдануы туралы» 2006 жылғы 25 желтоқсандағы № 9 нормативтік қаулылары.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
