Өзінің қызметтік жағдайын өз мүддесіне немесе жұмыс берушінің мүддесіне қайшы үшінші тұлғаның мүддесіне пайдаланатын жұмыс берушімен еңбек шартын жұмыс берушінің бастамасы бойынша бұзу

Еңбек қатынастары фактісін тану

Еңбек кодексінің 33-бабының 3-тармағына сәйкес адамды жұмысқа жіберу еңбек шарты жасалғаннан кейін ғана жүзеге асырылады.  

Еңбек шартын жасасу, оған өзгерістер мен толықтырулар енгізу еңбек шарты тараптарының электрондық цифрлық қолтаңбасы арқылы куәландырылған электрондық құжат нысанында жүргізілуі мүмкін.

Еңбек шартын тоқтату немесе бұзу туралы бұйрықтарға шағымдану кезінде соттар жұмыс берушінің еңбек Кодексінің 23-бабы 2-тармағының 27) тармақшасының негізінде еңбек шартын жасасу және тоқтату туралы ақпаратты еңбек жөніндегі уәкілетті мемлекеттік орган айқындаған тәртіппен еңбек шарттарын есепке алудың бірыңғай жүйесіне енгізуге міндетті екенін ескеруге тиіс.

Жұмыс берушінің кінәсінен еңбек шарты болмаған және (немесе) тиісті түрде ресімделмеген жағдайда ол Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіппен жауапты болады. Бұл жағдайда еңбек қатынастары қызметкер жұмысқа кіріскен күннен бастап пайда болды деп саналады.

НП-ның 6, 7-тармақтарына сәйкес қызметкер немесе жұмыс беруші (Тапсырыс беруші не орындаушы) еңбек қатынастарының бар екендігін құжатпен растауға мүмкіндігі болмаған жағдайда, Тараптар арасындағы еңбек қатынастарының болуы не болмауы жөніндегі дау келісу комиссиясына жүгінбей-ақ сот тәртібімен шешілуі мүмкін.

Соттар азаматтық-құқықтық қатынастарды еңбек қатынастарынан ажыратуы керек.

Еңбек қатынастарының сипатын қызметкер белгілі бір біліктілік, мамандық, кәсіп немесе лауазым бойынша жұмысты (еңбек функциясын) жеке өзі орындайтын, еңбек тәртібіне бағынатын, ал жұмыс беруші оған еңбегі үшін жалақы төлейтін жағдайлар көрсетуі мүмкін.

Талапкер Ш. сотқа шағымданып, оған ЖК жауапкерімен еңбек қатынастары фактісін анықтауды, мәжбүрлі сабаққа келмегені үшін жалақыны, тұрақсыздық айыбын және моральдық зиянның орнын толтыруды сұрады. Тараптар арасында жазбаша нысанда еңбек және өзге де шарттар жасалмады.

СҚО Петропавл қаласы № 2 сотының 2023 жылғы 16 тамыздағы шешімімен талап қою ішінара қанағаттандырылды. Ш. - ның ЖК-мен еңбек қатынастарында болу фактісі анықталды, жалақы бойынша берешек, өсімпұл, моральдық зиянды өтеу өндірілді. Талап арыздың қалған бөлігін қанағаттандырудан бас тартылды.

Талапкердің талаптарын қанағаттандыра отырып, бірінші сатыдағы сот ЖК жиһазды сату нүктесінде сатады деп дұрыс ойлады. Талапкер Ш.2022 жылдың 5 қаңтары мен 2023 жылдың 8 ақпаны аралығында көрсетілген сауда нүктесінде сатушы болып жұмыс істеді (кеңес берді, клиенттерге қызмет көрсетті, тауар үшін ақы алды), жұмыс беруші оған еңбек ақысын төлеген кезде сағат 10.00-ден 19.00-ге дейін жұмыс тәртібіне бағынады.

Азаматтық істер жөніндегі сот алқасының қаулысымен сот шешімі өзгеріссіз қалды.

Тағы бір мысал

А.сотқа еңбек қатынастары мен еңбек шартын орындалды деп тану, жалақыны өндіріп алу, зейнетақы аударымдарын аудару міндеттемесі туралы талап арызбен жүгінді.

Қарағанды облысы Абай аудандық сотының 2023 жылғы 30 мамырдағы шешімімен, Қарағанды облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2023 жылғы 2 тамыздағы қаулысымен өзгертусіз қалдырылған талап қанағаттандырылды.

Еңбек қатынастары фактісі анықталды және 2020 жылдың 20 тамызы мен 2022 жылдың 17 шілдесі аралығында А.және т. б. арасындағы еңбек шарты орындалды деп танылды. Т. а. пайдасына жалақы өндірілді; Т. зейнетақы аударымдарын аударуға міндеттелді. Сот шығындары мәселесі шешілді.

Жоғарғы Соттың азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2024 жылғы 13 наурыздағы қаулысымен бірінші және апелляциялық сатылардағы Соттың сот актілері жойылды, іс бойынша А. талабын қанағаттандырудан бас тарту туралы жаңа шешім қабылданды.

Іс материалдарынан көрініп тұрғандай, талапкер өз талаптарын 2020 жылдың 20 тамызы мен 2022 жылдың 17 шілдесі аралығында жауапкерде автомобиль жөндеу бойынша слесарь болып жұмыс істегенімен негіздеді. Еңбек шарты жазбаша нысанда жасалмаған, барлық жұмыс кезеңінде оған жалақы төленбеген, міндетті зейнетақы жарналары аударылмаған.

Сот ісін қанағаттандыру бірінші және апелляциялық сатыдағы соттар Тараптардың еңбек қатынастарында болғандығын көрсететін белгілерді көруге түрткі болды.

Алайда, іс материалдарынан көрініп тұрғандай, Мемлекеттік кірістер департаментінің 2023 жылғы 5 мамырдағы жауабына сәйкес, жауапкер 2023 жылғы 1 ақпаннан бастап ЖК ретінде тіркелген. Қызмет түрі-автомобильдерге техникалық қызмет көрсету және жөндеу. Бұған дейін 2015 жылғы 1 шілдеден бастап 2022 жылғы 13 сәуірге дейін жауапкер қызмет түрі ауыл шаруашылығы болып табылатын ЖК ретінде тіркелді.

Бұдан басқа, мемлекеттік кірістер басқармасының 2022 жылғы 7 желтоқсандағы жауабына сәйкес Топар кентінде меншік құқығындағы ғимаратта жауапкерге тиесілі автомастерхана түріндегі кәсіпкерлік қызмет жүзеге асырылмайды.

2020 жылы Талапкер негізгі жұмыста талапкер үшін міндетті зейнетақы жарналары мен сақтандыру аударымдарын аударған ЖК ц. - да жұмыс істеді, ал жұмыстан бос уақытында талапкер жауапкердің жеке автокөліктерін жөндеу бойынша қызмет көрсетті.

2023 жылғы 4 мамырдағы талапкерден қосалқы бөлшектерді ұрлау туралы қылмыстық іс бойынша жауап алу хаттамасынан А.2019 жылы жұмыстан шыққан.

Талапкер жөндеу жұмыстарын жүргізген талап арызда көрсетілген барлық машиналар жауапкерге жеке тұлға ретінде тиесілі болды, ол үшін талапкер өз жұмысы үшін мәлімдеген ақшалай қаражатты алды. Ол меншік құқығында жауапкерге тиесілі үй-жайда жөндеу жұмыстарын жүргізді.

Ақшалай немесе тауарлық құндылықтарға қызмет көрсететін, сондай-ақ өзінің қызметтік жағдайын өз мүддесінде немесе үшінші тұлғаның мүддесінде жұмыс берушінің мүддесіне қайшы пайдаланатын қызметкер кінәлі әрекеттер немесе әрекетсіздік жасаған жағдайда, егер бұл әрекеттер немесе әрекетсіздік өзіне немесе басқа адамдарға материалдық немесе өзге де пайда алудың орнына Жұмыс берушінің бастамасы бойынша еңбек шартын бұзу оған жұмыс беруші тарапынан (Еңбек кодексінің 52-бабы 1-тармағының 13) тармақшасы)

Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 4 мамырдағы № 321-VІ Заңымен Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне Еңбек мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.

2015 жылғы 23 қарашадағы Еңбек кодексінде қабылданған өзгерістермен 53-баптың 6-тармағында "13)"саны алынып тасталды.

Еңбек кодексінің 53-бабының 6-тармағына сәйкес тармақшаларда көзделген негіздер бойынша еңбек шартын бұзу 8), 9), 10), 11), 12), 14), 15), 16), 17) және 18) Еңбек кодексінің 52-бабы 1-тармағының қолданылу тәртібі сақтала отырып жүргізіледі Еңбек кодексінің 65-бабында және 66-бабының талаптарында көзделген тәртіптік жаза.

Яғни, Еңбек кодексінің 52-бабы 1-тармағының 13) тармақшасы бойынша еңбек шарты бұзылған кезде Еңбек кодексінің 65 және 66-баптарында көзделген тәртіптік жазаны қолданудың алдын ала тәртібін сақтау талап етілмейді.

Қ. АҚ өкілі болып жұмыс істеді

2022 жылғы 22 желтоқсандағы бұйрықпен онымен еңбек шарты Еңбек кодексінің 52 - бабы 1-тармағының 13) тармақшасы негізінде бұзылды.

К. - ның талабын қанағаттандыра отырып, бірінші сатыдағы сот талапкерді тәртіптік жауапкершілікке тарту Еңбек кодексінің 65-бабында көзделген тәртіптік жазаны қолдану тәртібін бұза отырып жүзеге асырылды деген қорытындыға келді, өйткені еңбек шартын бұзу Еңбек кодексінің 52-бабы 1-тармағының 13) тармақшасында көзделген негіз бойынша тәртіптік жазаға жатқызылды. Жұмыс беруші тәртіптік жауапкершілікке тарту мерзімін бұзды.

Бірінші сатыдағы соттың шешімінің күшін жойып, талапты қанағаттандырудан бас тарта отырып, Астана қаласы сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасы соттың материалдық құқық нормасы ретінде Еңбек кодексінің 64-бабы 1-тармағының 4) тармақшасын ескі редакцияда қолданғанына негізделді, оған сәйкес Еңбек кодексінің 52-бабы 1-тармағының 13) тармақшасы 2020 жылғы мамырға дейін қолданылды жұмыс беруші еңбек шартын бұзу түрінде тәртіптік жаза қолдануға құқылы тәртіптік жазаға қатысты болды.

2020 жылғы 4 мамырдағы осы Заңмен Еңбек кодексінің 52-бабының 13) тармақшасы мынадай мазмұндағы сөздермен толықтырылды: "сондай-ақ өзінің қызметтік жағдайын өзі немесе басқа адамдар үшін материалдық немесе өзге де пайда алудың орнына Жұмыс берушінің мүдделеріне қайшы келетін өз мүддесінде немесе үшінші тұлғаның мүддесінде пайдаланатын".

Бұдан басқа, Еңбек кодексінің 53 – бабы мынадай мазмұндағы 7-2-тармақпен толықтырылды-Еңбек кодексінің 52-бабы 1-тармағының 13) тармақшасында көзделген негіздеме бойынша еңбек шартын бұзу қызметкердің кінәлі әрекеттер немесе әрекетсіздік жасағанын растайтын негіздемелерді көрсете отырып, ішкі тергеу актісімен расталуға тиіс. Ішкі тергеп-тексеру тәртібі Жұмыс берушінің актісімен белгіленеді.

Бұл Заң алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң, яғни 2020 жылғы 16 мамырдан бастап қолданысқа енгізілді.

Мәселен, Еңбек кодексінің 52-бабы 1-тармағының 13) тармақшасына сәйкес жұмыс берушінің бастамасы бойынша жұмыскермен еңбек шарты: ақшалай немесе тауарлық құндылықтарға қызмет көрсететін, сондай-ақ өзінің қызметтік жағдайын материалдық құндылықтарды алудың орнына Жұмыс берушінің мүддесіне қайшы өз мүддесінде немесе үшінші тұлғаның мүддесінде пайдаланатын қызметкердің кінәлі әрекеттері немесе әрекетсіздігі жасалған жағдайларда бұзылуы мүмкін егер бұл әрекеттер немесе әрекетсіздік жұмыс берушінің оған деген сенімін жоғалтуға негіз берсе, өзіне немесе басқа адамдарға өзге де пайда әкеледі.

Яғни, Еңбек кодексінің 52-бабы 1-тармағының 13) тармақшасы бойынша еңбек шарты бұзылған кезде Еңбек кодексінің 65 және 66-баптарында көзделген тәртіптік жазаны қолданудың алдын ала тәртібін сақтау талап етілмейді.

Қ. АҚ өкілі болып жұмыс істеді

2022 жылғы 22 желтоқсандағы бұйрықпен онымен еңбек шарты Еңбек кодексінің 52 - бабы 1-тармағының 13) тармақшасы негізінде бұзылды.

К. - ның талабын қанағаттандыра отырып, бірінші сатыдағы сот талапкерді тәртіптік жауапкершілікке тарту Еңбек кодексінің 65-бабында көзделген тәртіптік жазаны қолдану тәртібін бұза отырып жүзеге асырылды деген қорытындыға келді, өйткені еңбек шартын бұзу Еңбек кодексінің 52-бабы 1-тармағының 13) тармақшасында көзделген негіз бойынша тәртіптік жазаға жатқызылды. Жұмыс беруші тәртіптік жауапкершілікке тарту мерзімін бұзды.

Бірінші сатыдағы соттың шешімінің күшін жойып, талапты қанағаттандырудан бас тарта отырып, Астана қаласы сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасы соттың материалдық құқық нормасы ретінде Еңбек кодексінің 64-бабы 1-тармағының 4) тармақшасын ескі редакцияда қолданғанына негізделді, оған сәйкес Еңбек кодексінің 52-бабы 1-тармағының 13) тармақшасы 2020 жылғы мамырға дейін қолданылды жұмыс беруші еңбек шартын бұзу түрінде тәртіптік жаза қолдануға құқылы тәртіптік жазаға қатысты болды.

2020 жылғы 4 мамырдағы осы Заңмен Еңбек кодексінің 52-бабының 13) тармақшасы мынадай мазмұндағы сөздермен толықтырылды: "сондай-ақ өзінің қызметтік жағдайын өзі немесе басқа адамдар үшін материалдық немесе өзге де пайда алудың орнына Жұмыс берушінің мүдделеріне қайшы келетін өз мүддесінде немесе үшінші тұлғаның мүддесінде пайдаланатын".

Бұдан басқа, Еңбек кодексінің 53 – бабы мынадай мазмұндағы 7-2-тармақпен толықтырылды-Еңбек кодексінің 52-бабы 1-тармағының 13) тармақшасында көзделген негіздеме бойынша еңбек шартын бұзу қызметкердің кінәлі әрекеттер немесе әрекетсіздік жасағанын растайтын негіздемелерді көрсете отырып, ішкі тергеу актісімен расталуға тиіс. Ішкі тергеп-тексеру тәртібі Жұмыс берушінің актісімен белгіленеді.

Бұл Заң алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң, яғни 2020 жылғы 16 мамырдан бастап қолданысқа енгізілді.

Мәселен, Еңбек кодексінің 52-бабы 1-тармағының 13) тармақшасына сәйкес жұмыс берушінің бастамасы бойынша жұмыскермен еңбек шарты: ақшалай немесе тауарлық құндылықтарға қызмет көрсететін, сондай-ақ өзінің қызметтік жағдайын материалдық құндылықтарды алудың орнына Жұмыс берушінің мүддесіне қайшы өз мүддесінде немесе үшінші тұлғаның мүддесінде пайдаланатын қызметкердің кінәлі әрекеттері немесе әрекетсіздігі жасалған жағдайларда бұзылуы мүмкін егер бұл әрекеттер немесе әрекетсіздік жұмыс берушінің оған деген сенімін жоғалтуға негіз берсе, өзіне немесе басқа адамдарға өзге де пайда әкеледі.

Алайда соттар істі қарау кезінде Заңның осы өзгерістерін ескермеді, бұл сот шешімінің күшін жоюға негіз болды

А.сотқа ЖШС-ге 2022 жылғы 13 маусымдағы бұйрықты заңсыз деп тану және күшін жою, оны ЖШС Шығыс пайдалану ауданының I санатты инженері лауазымына қалпына келтіру, мәжбүрлі сабаққа қатыспағаны үшін жалақыны өндіріп алу туралы талап арызбен жүгінді.

Алматы қалалық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2023 жылғы 1 ақпандағы қаулысымен өзгеріссіз қалған Алматы қаласы Алмалы ауданы Сотының 2022 жылғы 21 қазандағы № 2 шешімімен талап қоюды қанағаттандырудан бас тартылды.

2007 жылғы 19 наурыздағы еңбек шартына сәйкес А. ЖШС-да 4 топтағы жылу желілеріне қызмет көрсету жөніндегі слесарь лауазымына жұмысқа қабылданды. ЖШС – да атқарған соңғы лауазымы-Шығыс пайдалану ауданының 1 санатты инженері.

ЖШС-нің 2022 жылғы 13 маусымдағы бұйрығымен А. - мен еңбек шарты Еңбек кодексінің 52-бабы 1-тармағының 13) тармақшасы бойынша бұзылды, негіз ретінде 2022 жылғы 7 маусымдағы іс материалдарында болмаған хаттама көрсетілген.

2022 жылғы 13 маусымдағы даулы бұйрықты шығару алдында ЖШС Бас директорының атына тұтынушыға қатысты тұтынушыларға қызмет көрсету орталығы (бұдан әрі – КҚКО) жүргізген қайта есептеуді тексеру туралы қызметтік жазба жолданды.

Тексеру нәтижесінде 2022 жылғы 11 сәуірде Шығыс пайдалану ауданының инженері А. электрондық жүйені айналып өтіп (оны қолдану арқылы ішкі құжат айналымы жүзеге асырылады) "WhatsApp" мессенджері арқылы КҚКО бас маманы М. М. 2021 жылғы 5 қарашадағы № 002515 актіні тұтынушыны жылумен жабдықтау жүйесінен ажыратуға және 2022 жылғы 1 ақпандағы № 037946 актіні жібергені анықталды тұтынушыны жылумен жабдықтау жүйесіне қосуға жыл.

Талапты қанағаттандырудан бас тарту жергілікті соттар А. - ға қатысты еңбек шартын бұзу түріндегі тәртіптік жазаны қолдану заңды, тәртіптік жауапкершілікке тарту Еңбек кодексінде белгіленген тәртіп пен тәртіптік жаза қолдану мерзімдерін бұзбай орын алды деген тұжырымдарға түрткі болды.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының сот алқасының қаулысымен Алматы қаласы Алмалы ауданы Сотының 2022 жылғы 21 қазандағы № 2 шешімі және Алматы қалалық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2023 жылғы 1 ақпандағы қаулысының күші жойылды, іс бойынша талап қоюды қанағаттандыру туралы жаңа шешім шығарылды.

Іс бойынша болған сот актілерінің күшін жоюға жергілікті соттардың материалдық құқық нормаларын дұрыс қолданбағаны негіз болды.

Мәселен, жұмыстан шығарудың заңдылығын құқықтық бағалау кезінде А. "егер бұл әрекеттер жұмыс берушінің тарапынан оған деген сенімін жоғалтуға негіз болса, өзіне немесе басқа адамдарға материалдық немесе өзге де пайда алудың орнына өзінің қызметтік жағдайын өзінің пайдакүнемдік мүдделерінде немесе үшінші тұлғаның мүдделерінде пайдалануға байланысты кінәлі іс-әрекеттер жасағаны үшін"деген тұжырыммен А-ның мән-жайы назардан тыс қалды. Еңбек кодексінің 52-бабы 1-тармағының 13) тармақшасында көзделген негіз бойынша еңбек шартын кіммен бұзуға жол берілетіні ЖШС қызметкерлерінің санатына жатпайды.

Мәселен, заң шығарушы Еңбек кодексінің 52-бабы 1-тармағының 13) тармақшасын қолдана отырып, еңбек шарты бұзылуы мүмкін Еңбек құқықтық қатынастары субъектілеріне жұмыс беруші тарапынан сенімін жоғалтуға негіз беретін кінәлі әрекеттер немесе әрекетсіздік жасаған жұмыскерлердің мынадай санаттарын жатқызады: 1. ақшалай немесе тауарлық құндылықтарға қызмет көрсететін қызметкерлер; 2. өзіне немесе басқа адамдарға материалдық немесе өзге де пайда алудың орнына өзінің қызметтік жағдайын өз мүддесіне немесе үшінші тұлғаның мүддесіне орай жұмыс берушінің мүддесіне қайшы пайдаланатын қызметкерлер.

Белгіленгендей, лауазымдық (функционалдық) өкілеттіктері мен міндеттеріне байланысты А.ақшалай немесе тауарлық құндылықтарға қызмет көрсеткен және ақшалай операцияларға тікелей қол жеткізген қызметкер болған жоқ.

Сондай-ақ, іс бойынша А. 2021 жылғы 5 қарашадағы № 002515, 2022 жылғы 1 ақпандағы № 037946 актілерді ресімдеу кезінде өзіне немесе басқа адамдарға материалдық немесе өзге де пайда алудың орнына өзінің немесе үшінші тұлғаның мүдделеріне қайшы келетін қызметтік жағдайды өз мүддесіне немесе үшінші тұлғаның мүддесіне пайдалануы белгіленбеген.

Еңбек кодексінің 52-бабының 13) тармақшасына мынадай мазмұндағы толықтырулар енгізілгеннен кейін, "сондай-ақ өзінің қызметтік жағдайын өзі немесе басқа адамдар үшін материалдық немесе өзге де пайда алудың орнына Жұмыс берушінің мүдделеріне қайшы келетін өз мүддесі үшін немесе үшінші тұлғаның мүддесі үшін пайдаланатын" Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 23-тармағын толықтыру қажет.

Еңбек кодексінің 52-бабы 1-тармағының 13) тармақшасы бойынша жұмыс берушінің бастамасы бойынша еңбек шарты бұзылған кезде соттар жұмыс берушінің ішкі тергеп-тексеру тәртібін сақтауына назар аударуы тиіс, ол тергеп-тексеру жүргізу туралы ереже түрінде жұмыс берушінің актісімен алдын ала регламенттелуге тиіс.

Еңбек кодексінің 52-бабы 1-тармағының 13) тармақшасында көзделген негіз бойынша еңбек шартын бұзу туралы бұйрықты шығару үшін қызметкердің кінәлі әрекеттер немесе әрекетсіздік жасағанын растайтын негіздемелерді көрсете отырып, ішкі тергеп-тексеру актісі негіздеме болуға тиіс.

Еңбек шартын бұзу мынадай мән-жайлар болған кезде мүмкін болады: 1) егер бұл әрекеттер немесе әрекетсіздік жұмыс беруші тарапынан оған деген сенімін жоғалтуға негіз берсе, ақшалай немесе тауарлық құндылықтарға қызмет көрсететін қызметкердің кінәлі іс-әрекеттерін жасауы немесе әрекетсіздігі; 2) өзінің қызметтік жағдайын Жұмыс берушінің мүддесіне қайшы келетін өз мүддесіне немесе үшінші тұлғаның мүддесіне егер бұл әрекеттер немесе әрекетсіздік жұмыс берушінің оған деген сенімін жоғалтуға негіз берсе, өзіне немесе басқа адамдарға материалдық немесе өзге де пайда әкеледі; 3) ақшалай немесе тауарлық құндылықтарға қызмет көрсететін, сондай-ақ өзінің қызметтік жағдайын өз мүддесіне немесе үшінші тұлғаның мүддесіне орай өзі немесе басқа адамдар үшін материалдық немесе өзге де пайда алудың орнына пайдаланатын қызметкердің кінәлі іс-әрекеттері немесе әрекетсіздігі жасалғанда, егер бұл әрекеттер немесе әрекетсіздік оған жұмыс беруші тарапынан сенімін жоғалтуға негіз берсе.

Дауды реттеудің сотқа дейінгі тәртібін сақтау

Еңбек кодексінің 159-бабының талаптарын қолдану практикасы

АІЖК-нің 148-бабында талап қою нысаны мен мазмұнына қойылатын талаптардың тізбесі қамтылады. АІЖК-нің 148-бабы 1-тармағының 6-бөлігіне сәйкес, егер бұл заңда белгіленген немесе шартта көзделген болса, өтініште жауапкерге жүгінудің сотқа дейінгі тәртібінің сақталуы туралы мәліметтер көрсетілуге тиіс.

АПК-нің 148-бабында талап қою нысаны мен мазмұнына қойылатын талаптардың тізбесі қамтылады. АІЖК-нің 148-бабы 1-тармағының 6-бөлігіне сәйкес, егер бұл заңда белгіленген немесе шартта көзделген болса, өтініште жауапкерге жүгінудің сотқа дейінгі тәртібінің сақталуы туралы мәліметтер көрсетілуге тиіс.

Еңбек кодексінің 159-бабының 1-тармағына сәйкес жұмыс беруші мен шағын кәсіпкерлік субъектісінің, он бес адамнан аспайтын жұмыскерлер саны бар коммерциялық емес ұйымның қызметкері, үй қызметкері, заңды тұлғаның жалғыз атқарушы органы, заңды тұлғаның атқарушы органының басшысы, сондай-ақ алқалы атқарушы органның басқа да мүшелері арасында туындайтын дауларды қоспағанда, жеке еңбек дауларын келісу комиссиялары қарайды заңды тұлғаның, ал реттелмеген мәселелер не келісу комиссиясының шешімін соттар орындамауы бойынша.

Яғни, жұмыс беруші мен он бес адамнан аспайтын жұмыскерлер саны бар микрокәсіпкерлік субъектісінің, коммерциялық емес ұйымның қызметкері, үй қызметкері, заңды тұлғаның жалғыз атқарушы органы, заңды тұлғаның атқарушы органының басшысы, сондай-ақ заңды тұлғаның алқалы атқарушы органының басқа мүшелері арасында туындайтын даулар бойынша келісу комиссиясында дауды алдын ала қарауды сақтау талап етілмейді.

Келісім комиссиясына жүгінуге қойылатын талап, сондай-ақ еңбегі Қазақстан Республикасының Еңбек кодексімен реттелетін, Қазақстан Республикасының арнаулы заңдарында және өзге де нормативтік құқықтық актілерінде көзделген ерекшеліктерімен, оның ішінде әскери қызметте тұрған, арнаулы мемлекеттік және құқық қорғау органдары қызметкерлерінің, мемлекеттік қызметшілердің жекелеген санаттарына да қолданылмайды.

Соттылық

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының "еңбек дауларын шешу кезінде соттардың заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы" 2017 жылғы 6 қазандағы № 9 (бұдан әрі – НП) нормативтік қаулысының 5-тармағына сәйкес, еңбек құқықтық қатынастарынан туындайтын даулар бойынша талап – арыздар жауапкер-заңды тұлға органы орналасқан жердегі азаматтық сот ісін жүргізудің жалпы қағидалары бойынша сотқа ұсынылуға жатады. дауда жауапкер ретінде әрекет ететін жеке тұлғаның жұмыс берушісінің тұрғылықты жері бойынша немесе жеке тұлға.

АПК-нің 29-бабының 2-бөлігіне сәйкес заңды тұлғаға талап-арыз құрылтай құжаттарына және (немесе) бизнес-сәйкестендіру нөмірлерінің ұлттық тізіліміне енгізілген мекенжайға сәйкес заңды тұлғаның орналасқан жері бойынша сотқа беріледі.

АПК-нің 30-бабының үшінші бөлігінде көзделген тәртіппен филиалдың немесе өкілдіктің орналасқан жері бойынша талап қою кезінде жауапкерлер тек заңды тұлғалар бола алады.

Жалпыланған санаттағы істер бойынша соттылық мәселелері қиындықтар туғызбайды.

Мәселен, Өскемен қалалық сотының ұйғарымымен Ж.к. ЖШС-нің шығындарды өндіріп алу, үстеме жұмыс үшін ақы төлеу, моральдық зиянды өтеу туралы талап-арызы бойынша азаматтық іс соттылығы бойынша Астана қаласының азаматтық істер жөніндегі ауданаралық сотына мәні бойынша қарау үшін берілді.

Соттың ұйғарымы дұрыс, өйткені жауапкер – заңды тұлға Астана қаласы, Д. Қонаев көшесі мекенжайында орналасқаны және тіркелгені анықталғандықтан, еңбек құқықтық қатынастарынан туындайтын даулар бойынша талап-арыздар жауапкердің орналасқан жері бойынша азаматтық сот ісін жүргізудің жалпы ережелері бойынша сотқа ұсынылуға тиіс

Бұдан басқа, соттардың назарын Еңбек кодексінің 19-бабының талаптарына аудару қажет деп санаймын, оған сәйкес шетелдік заңды тұлғаның филиалының немесе өкілдігінің басшысы осы заңды тұлғаның атынан жұмыс берушінің барлық құқықтарын жүзеге асырады және барлық міндеттерін орындайды. Демек, қызметкер филиал басшысының заңды тұлғаның мүдделерін білдіру құқығын алдын ала тексере отырып, шетелдік заңды тұлғаның филиалының орналасқан жері бойынша талап-арызбен жүгінуге құқылы.

Жұмыс беруші оңалтылған не банкрот болған жағдайда еңбек дауларының соттылығын айқындау мәселесі.

Мәселен, АПК-нің 35-бабы 8-бөлігінің ережелеріне сәйкес оңалту рәсімі мен банкроттық рәсімі шеңберінде туындайтын, оның ішінде борышкер немесе ол уәкілеттік берген тұлға жасасқан мәмілелерді жарамсыз деп тану туралы, борышкердің мүлкін қайтару туралы, банкроттықты немесе оңалтуды басқарушының талап-арыздары бойынша дебиторлық берешекті өндіріп алу туралы даулар бойынша істерді сол судья, соттылығы АІЖК-нің 31-бабында белгіленген даулар бойынша істерді қоспағанда, оңалту рәсімін қолдану туралы немесе борышкерді банкрот деп тану туралы шешім шығарылды.

Ақтөбе қаласы сотының 2021 жылғы 15 ақпандағы ұйғарымымен Ж. к. ЖШС-нің жұмыстан шеттету, жұмыстан босату, жұмысқа қайта қабылдау, үстеме жұмыс үшін жалақыны өндіріп алу, мәжбүрлі сабаққа келмеу уақыты үшін жалақыны өндіріп алу, өсімпұлды, моральдық зиянды өндіріп алу туралы бұйрықтарының күшін жою туралы талап-арызы КК-нің 152-бабы 1-бөлігінің 2-тармақшасы негізінде қайтарылды осы сотқа дау.

Сот талапты қайтара отырып, Ақтөбе облысының СМЭС шешімімен серіктестікке қатысты оңалту рәсімі қолданылғанын, осыған байланысты АПК-нің 35-бабының 8-бөлігіне сәйкес істі экономикалық сот қарауға жататынын көрсетті.

Шынында да, Ақтөбе облысы сотының МАЭС-тің 2016 жылғы 14 қазандағы заңды күшіне енген шешімімен серіктестікке қатысты оңалту рәсімі қолданылды.

"Оңалту және банкроттық туралы" Қазақстан Республикасы Заңының 67-бабы 5, 7-тармақшаларының ережелеріне сәйкес сот оңалту рәсімінде борышкер жауапкер ретінде әрекет ететін мүліктік сипаттағы даулар бойынша істерді өз өндірісіне қабылдайды, сондай-ақ оңалту рәсіміне қатысушылар арасындағы дауларды шешеді.

Еңбек кодексінің 1 – бабы 1-тармағының 16) тармақшасына сәйкес еңбек дауы-Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасын қолдану, келісімдердің, Еңбек және (немесе) ұжымдық шарттардың, жұмыс беруші актілерінің талаптарын орындау немесе өзгерту мәселелері бойынша қызметкер (қызметкерлер) мен жұмыс беруші (жұмыс берушілер) арасындағы, оның ішінде бұрын еңбек қатынастарында болған келіспеушіліктер.

Тараптар арасындағы дау еңбек құқықтық қатынастарынан туындайтыны, еңбек заңнамасының нормаларына және еңбек шарттарының талаптарына негізделгені және оңалту рәсімін жүзеге асырумен байланысты емес екені анықталды.

Сот АПК-нің 35-бабы 8-бөлігінің ережелерін дұрыс қолданбағандықтан, сот алқасының 2021 жылғы 12 наурыздағы ұйғарымымен мәселені бірінші сатыдағы соттың жаңа қарауына бере отырып, сот ұйғарымының күші жойылды.

Жұмыс беруші банкрот деп танылған немесе оңалту рәсімі қолданылған жағдайларда еңбек құқықтық қатынастарынан туындайтын даулар (жұмыста қалпына келтіру, жалақыны өндіріп алу және т.б. туралы) жалпы юрисдикция соттарында қаралуға және шешілуге жатады, АПК-нің 35-бабы 8-бөлігі ережелерінің нормалары еңбек дауларына қолданылмайды.

Мемлекеттік баж

ҰК 610 - бабы 7-тармағының талаптарына сәйкес мемлекеттік баж мүліктік емес сипаттағы талап арыздардан 0,5 АЕК мөлшерінде алынады.

Азаматтық кодекстің 951 – бабының 1-тармағының талаптарына сүйене отырып, моральдық зиян-бұл жеке мүліктік емес игіліктер мен жеке тұлғалардың құқықтарын бұзу, кеміту немесе айыру.

АПК-нің 149-бабының талаптарына сәйкес талапқа мемлекеттік баждың төленгенін растайтын құжат қоса беріледі.

ҰК 616-бабының 1) тармақшасына сәйкес соттарда мемлекеттік баж төлеуден – еңбекақы сомасын өндіріп алу туралы талап-арыздар және еңбек қызметіне байланысты басқа да талаптар бойынша талапкерлер босатылады.

Талап қанағаттандырылған жағдайда сот АПК-нің 117-бабына сәйкес мемлекеттік бажды оны төлеуден босатылмаған жауапкерден мемлекет кірісіне өндіріп алуға міндетті.

Соттар АІЖК-нің 149-бабы 1-бөлігінің 2) тармақшасын бұза отырып, мемлекеттік баж төлемей сот ісін жүргізуге талап-арыз қабылдайтын жекелеген жағдайлар белгіленген.

Іс материалдарынан А. сотқа ЖШС-ге жалақыны, қарапайым, тұрақсыздық айыбы үшін өтемақыны, моральдық зиянды өтеу туралы талап арызбен жүгінгені шығады.

Алматы қалалық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының қаулысымен күшінде қалған Алматы қаласы Жетісу аудандық сотының 2022 жылғы 13 сәуірдегі шешімімен ЖШС-тен А.пайдасына жалақы бойынша берешек, тұрақсыздық айыбы, моральдық зиянды өтеу, өкілдің көмегіне ақы төлеу жөніндегі шығыстар өндірілді.

ЖШС-ке 2021 жылғы 22 маусымнан 2021 жылғы тамызға дейін А. - ның еңбек қызметі кезеңінде зейнетақы аударымдары мен басқа да міндетті төлемдерді жүргізу міндеті жүктелген.

Нормативтік база

Жалпыланған санаттағы істерді қарау кезінде қолдануға жататын негізгі нормативтік құқықтық актілер:

Қазақстан Республикасының Конституциясы;

1994 жылғы 27 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы бөлім) ;

1999 жылғы 1 шілдедегі Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Ерекше бөлім) (бұдан әрі – АК);

Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 31 қазандағы № 377 - V Азаматтық процессуалдық кодексі (бұдан әрі – АІЖК);

Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414 - V ҚРЗ Еңбек кодексі (бұдан әрі-Еңбек кодексі);

Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы (Салық Кодексі) 2017 жылғы 25 желтоқсандағы № 120-VI ҚРЗ (бұдан әрі – ҰК);

2015 жылғы 29 қазандағы № 375-V ҚРЗ Кәсіпкерлік Кодексі;

"Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы"Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 7 шілдедегі № 360-VI ҚРЗ кодексі;

"Кәсіптік одақтар туралы" Қазақстан Республикасының Заңы;

"Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы" Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 2 сәуірдегі № 261-IV Заңы;

"Нотариат туралы" Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 14 шілдедегі № 155-I Заңы;

"Жауапкершілігі шектеулі және қосымша серіктестіктер туралы" Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 22 сәуірдегі № 220-1 Заңы;

"Акционерлік қоғамдар туралы" Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 13 мамырдағы № 415 Заңы;

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары: "еңбек дауларын шешу кезінде соттардың заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы" 2017 жылғы 6 қазандағы № 9; "Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы" 2015 жылғы 27 қарашадағы № 7;" азаматтық істер бойынша сот шешімі туралы " 2003 жылғы 11 шілдедегі № 5; "Қазақстан Республикасы соттарының азаматтық істер бойынша сот шығыстары туралы заңнаманы қолдануы туралы" 2006 жылғы 25 желтоқсандағы № 9.

Назар аударыңыз!  

      Заң және құқық адвокаттар кеңсесі сіздің назарыңызды осы құжаттың негізгі екендігіне және әрдайым нақты жағдайдың талаптарына сәйкес келмейтіндігіне аударады. Біздің адвокаттар сізге заңгерлік кеңес беруге, сіздің жағдайыңызға сәйкес келетін кез-келген құқықтық құжатты жасауға көмектесуге дайын.  

    Толық ақпарат алу үшін заңгерге / адвокатқа хабарласыңыз, телефон арқылы; +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.  

Адвокат Алматы заңгер заң қызметі заң консультациясы азаматтық қылмыстық әкімшілік істер даулар қорғау төрелік заң компаниясы Қазақстан адвокаттық кеңсе сот істері

 Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы