Үстем немесе монополиялық жағдайды теріс пайдалану және монополияға қарсы заңнаманы бұзумен байланысты әкімшілік істер
КК-нің 172-бабына сәйкес тиісті тауар нарығындағы нарық субъектісінің немесе бірнеше нарық субъектілерінің нарық субъектісіне немесе бірнеше нарық субъектілеріне тиісті тауар нарығын бақылауға, оның ішінде тауар айналысының жалпы жағдайына елеулі ықпал етуге мүмкіндік беретін жағдайы үстем немесе монополиялық жағдай деп танылады.
Бұл ретте 2 тармағына сәйкес нарық субъектiсiнiң үстем жағдайы монополияға қарсы орган бекiтетiн Тауар нарығындағы бәсекелестiктiң жай күйiне талдау жүргізу жөніндегі әдiстемеге сәйкес белгіленеді.
КК-нің 218-бабы 2-тармағының 2) тармақшасында монополияға қарсы органның осы Кодекстің 174-бабында көзделген белгілер болған кезде, тергеп тексеру жүргізілгенге дейін нарық субъектісінің үстем немесе монополиялық жағдайын анықтау мақсатында тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай күйіне талдау жүргізетіндігі анықталды.
Істердің осы санатындағы сот талдауы монополияға қарсы органның КК және Ұлттық экономика министрінің 2015 жылғы 30 қарашадағы № 741 бұйрығымен бекітілген Тауар нарығындағы бәсекелестік ортаның жай-күйіне талдау және бағалау жүргізу жөніндегі әдістеме талаптарының бұзылуына жол беретіндігін көрсетті.
Мысалы, АҚ (№ 6001-22-00-6ап/211), ЖШС (№ 6001-22-00-6ап/2595), АҚ (№ 4794-22-00-4/344) талап қоюлары бойынша монополияға қарсы органдармен үш дау-дамайда соттар тергеп-терсеру жүргізілгенге дейін тиісті тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйіне талдау жүргізілмеуіне байланысты талап қоюларды қанағаттандырды.
Мысалы, АҚ (№ 6001-22-00-6ап/211) талап қоюы бойынша, онда жергілікті соттар монополияға қарсы органның талдау жүргізу қажеттілігі талап етілмейтіндігі туралы дәлелін қабылдай отырып, нарық субъектісінің бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы бұзу белгілерінің болуы туралы хабарламаны заңсыз деп тану туралы талаптарын қанағаттандырудан бас тартты, өйткені Қоғам Жылу энергиясын өндіру жөніндегі табиғи монополия субъектілерінің тіркеліміне енгізілген.
ЖС ӘІЖСА төменгі соттардың шешімдерінің күшін жоя отырып, талдау жүргізу қажеттілігі туралы қорытындыға келді.
Бәсекелестіктің жай-күйіне талдау жүргізу КК-нің 196-бабына және тауар нарығындағы бәсекелестіктің жай-күйіне талдау жүргізу жөніндегі әдістемеге сәйкес жүргізіледі.
КК-нің 196-бабының 3-тармағымен тауар нарығындағы бәсекелестіктің жай-күйіне талдау жүргізу 8 кезеңнен тұратыны регламенттелген.
Анықтамалық:
1) тауарлардың өзара алмастырылу өлшемшарттарын айқындау; 2) тауар нарығының шекараларын айқындау;
3) тауар нарығын зерттеудің уақыт аралығын айқындау;
4) тауар нарығында жұмыс істейтін нарық субъектілерінің құрамын айқындау;
5) тауар нарығының көлемі мен нарық субъектілерінің үлестерін есептеу;
6) тауар нарығындағы бәсекелестік ортаның жай-күйін бағалау;
7) бәсекелестіктің дамуына ықпал ететін, нарық субъектілерінің қызметіне кедергілердің, қиындықтардың не өзге де шектеулердің болуын куәландыратын мән жайларды немесе белгілерді айқындау, оның ішінде тауар нарығына кіру кедергілерін айқындау;
8) тауар нарығындағы бәсекелестіктің жай-күйіне жүргізілген талдау нәтижелері бойынша қорытындыда көрсетілетін тұжырымдар.
КК-нің 196-бабының 11-тармағында нарық субъектісінің (субъектілерінің) үстем үлесін (үлестерін) айқындау мақсатында экономикалық шоғырлануды реттеу, сондай-ақ бәсекелестікке қарсы келісімдер мен келісілген әрекеттердің, үстем немесе монополиялық жағдайды теріс пайдаланудың белгілерін анықтау кезінде тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйіне осы баптың 3-тармағының 6) және 7) тармақшаларында көзделген кезеңдерді қамтымайтын талдау жүргізілетіндігі регламенттелген.
Бұл ретте, егер үстем немесе монополиялық жағдайды теріс пайдалану белгілері анықталған кезде тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйін талдау нарық субъектісінің үлесі отыз бестен астам, бірақ елу пайыздан аз немесе нарық субъектілерінің жиынтық үстемдігі бар екенін көрсеткен жағдайда, тауар нарығындағы бәсекелестіктің жай-күйін талдау барлық кезеңдерді сақтай отырып жүргізіледі.
Сонымен, монополияға қарсы органның талдау жүргізу бөлігіндегі жіберіп алулары туралы көрсеткіш кейстер және талдауда қамтылмаған кезең ішінде тергеп-терсеру жүргізу нарық субъектілерінің төмендегі даулармен ұсынылған үстем немесе монополиялық жағдайға ие болуы туралы дәлелдердің болмауына алып келеді.
АҚ (№ 6001-23-00-6ап/1223), АҚ (№ 4794-22-00-4/1725) талап қоюлары бойынша монополияға қарсы орган тергеп-терсеру жүргізу кезеңінің және тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйіне талдау жүргізу кезеңінің сәйкестігі бөлігінде кемшіліктер жіберген.
Өйткені, КК-нің 172-бабына және Әдістеменің 36-тармағына сәйкес тиісті тауар нарығында неғұрлым көп үлес тиесілі, үшеуден аспайтын нарық субъектісінің жиынтық үлесі 50 және одан көп пайызды құрайтын болса немесе тиісті тауар нарығында неғұрлым көп үлес тиесілі, төртеуден аспайтын нарық субъектісінің жиынтық үлесі 70 және одан көп пайызды құрайтын болса, егер нарық субъектісіне қатысты жиынтығында мынадай мән-жайлар:
1) ұзақ кезең ішінде (кемінде бір жыл ішінде немесе егер мұндай мерзім бір жылдан аз болса, тиісті тауар нарығының әрекет ету мерзімі ішінде) нарық субъектілері үлестерінің салыстырмалы мөлшері өзгермеген немесе аз өзгерістерге ұшырағаны;
2) нарық субъектілері өткізетін немесе сатып алатын тауар тұтыну кезінде (оның ішінде өндірістік мақсаттарда тұтыну кезінде) басқа тауармен алмастырыла алмайтыны;
3) тиісті тауар нарығында осы тауардың бағасы және (немесе) оны өткізу шарттары туралы ақпаратқа белгілі емес тұлғалардың тобына қолжетімді болғаны белгіленсе, бірнеше нарық субъектісінің әрқайсысының жағдайы үстем жағдай деп танылады.
Осыған байланысты сот талап қоюларды негізді түрде қанағаттандырды, өйткені жоғарыда аталған талаптарға байланысты үстем ереже кемінде бір жыл болуы керек.
Нарық субъектісінің монополияға қарсы органның монополиялық жоғары бағаларды белгілеуінде көрініс тапқан әрекетін үстем немесе монополиялық жағдайды теріс пайдалану деп тану бөлігінде КК-нің 175-бабында көзделген шарттарды сақтауға қатысты қателіктер орын алуда.
Сондай-ақ, ЖШС кейсінде (№ 4794-22-00-4/172) талап қою талаптарын қанағаттандыра отырып, жергілікті соттар монополияға қарсы орган тиісті немесе салыстырмалы нарықта АҚ бағасының асып кету фактісі дәлелденбегендігі туралы қорытындыға келді.
КК-нің 175-бабы 1- тармағының 1) тармақшасына сәйкес үстем немесе монополиялық жағдайға ие нарық субъектісі белгілеген баға, оның ішінде: тауардың бұрын белгіленген бағасын арттыру арқылы белгіленген баға, егер бұл ретте жиынтығында мынадай шарттар орындалса:
тауарды өндіру мен өткізу үшін қажетті шығыстар өзгеріссіз қалса немесе олардың өзгеруі тауар бағасының өзгеруімен мөлшерлес болмаса;
тауарды сатушылар немесе сатып алушылар құрамы өзгеріссіз қалса не тауарды сатушылар немесе сатып алушылар құрамының өзгеруі болмашы болса;
тауардың тауар нарығындағы, оның ішінде салық салуды, кедендік тарифтік, тарифтік және тарифтік емес реттеуді қоса алғанда, мемлекеттік реттеу шараларымен байланысты айналым жағдайлары өзгеріссіз қалса немесе олардың өзгеруі тауар бағасының өзгеруімен мөлшерлес болмаса тауардың монополиялық жоғары бағасы болып табылады.
Осы баптың 3- тармағы салыстырмалы тауар нарығы деп тауарды сатып алу немесе сату мақсаттары негізге алына отырып айқындалатын сатылатын тауар көлемі, тауарды сатып алушылар немесе сатушылар (берушілер) құрамы және тауар нарығына кіру шарттары бойынша салыстырылатын басқа тауар нарығы түсінілетіндігін көрсетеді.
Баяндалғанды ескере отырып, монополияға қарсы орган тиісті тауар нарығының жоқтығы туралы қорытындыда негіздейтін ақпаратты сұратуға және тиісті тауар нарығын Қазақстан Республикасының шегінде ғана емес, одан тыс жерлерде де айқындауға тиіс. Нақ сол тауар нарығында бағаны салыстыру мүмкін болмаған жағдайда, салыстырмалы тауар нарығындағы, оның ішінде Қазақстан Республикасының шегінен тыс жердегі салыстырмалы тауар нарығындағы тауар бағасымен салыстыру жүргізіледі.
Егер салыстырмалы тауар нарығында бәсекелестік жағдайында қалыптасқан бағаны не салыстырмалы тауар нарығын айқындау, оның ішінде Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерде айқындау мүмкін болмаған жағдайда, нарық субъектісінің шығыстарына және пайдасына талдау жүргізіліп, тауардың негізделген бағасы айқындалады.
Осыған байланысты соттар талаптарды негізді түрде қанағаттандырды, өйткені монополияға қарсы органда Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде жиынтық бойынша салыстырмалы нарықтың болмауы туралы негіздеме жоқ, ал уәкілетті орган Еуразиялық экономикалық одаққа қатысушы мемлекеттердің монополияға қарсы органдарына сұрау салулар жібермеген.
Әкімшілік істерді қайтару.
Қайтарулардың ең көп саны «талап қоюшы талап қоюды кері қайтарып алды» ӘРПК-нің 138-бабы екінші бөлігінің 6) тармақшасына, сондай ақ «іс әкімшілік сот ісін жүргізу тәртібімен қарауға жатпайды» ӘРПК нің 138-бабы екінші бөлігінің 11) тармақшасына келеді.
Негізі (ӘРПК-нің 138-бабының екінші бөлігі бойынша)
1) талап қоюшы істердің осы санаты үшін заңда белгіленген дауды сотқа дейін реттеу тәртібін сақтамаған және осы тәртіпті қолдану мүмкіндігі жойылмаған
4) өтінішке қол қоюға немесе оны ұсынуға өкілеттігі жоқ адам қол қояды
5) осы немесе басқа соттың іс жүргізуінде сол тараптар арасындағы дау бойынша іс бар
6) талап қоюшы берілген талап қоюды кері қайтарып алды
11) іс әкімшілік сот ісін жүргізу тәртібімен қарауға жатпайды
15) сот өткізіп алған мерзімді қалпына келтіруден бас тартты
17) іс осы сотта қаралмайды
ӘРПК-нің 138-бабы екінші бөлігінің 11) тармақшасы негізінде қайтарулардың көп саны әкімшілік талап қою кезінде талап қоюшылардың жіберген қателіктерімен байланысты екенін көрсетті.
ӘРПК-нің 5-бабының екінші бөлігіне сәйкес әкімшілік сот ісін жүргізудің міндеті болып жеке тұлғалардың бұзылған немесе даулы құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін, заңды тұлғалардың жария-құқықтық қатынастардағы құқықтары мен заңды мүдделерін тиімді қорғау және қалпына келтіру мақсатында әкімшілік істерді әділ, бейтарап және уақтылы шешу табылады.
Жария-құқықтық қатынастар құқық субъектілері арасында қатысушылардың бірінің басқаға қатысты өзінің билік өкілеттіктерін жүргізуіне байланысты туындайтынын атап өту маңызды.
ӘРПК-нің 138-бабының бесінші бөлігінің тәртібімен жазбаша пікірді, уәжді ұстанымды ұсынбау ақшалай өндіріп алуды қолдануға негіз болып табылуы мүмкін екендігіне және әкімшілік істі мәні бойынша қарауға кедергі келтірмейтініне назар аударған жөн.
Нормативтік құқықтық актілер
Соттар монополияға қарсы заңнаманы қолдануға байланысты істерді қарау кезінде басшылыққа алуы тиіс негізгі нормативтік құқықтық актілер:
1) 1995 жылғы 30 тамыздағы Қазақстан Республикасының Конституциясы;
2) Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 29 қазандағы Кәсіпкерлік кодексі (КК);
3) Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 29 маусымдағы № 350-VI Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі (ӘРПК);
4) «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 5 шілдедегі № 235-V ҚРЗ (ӘҚБтК) кодексі;
5) «Табиғи монополиялар туралы» Қазақстан Республикасының 2018 жылғы 27 желтоқсандағы № 204-VІ ҚРЗ Заңы (Заң);
6) Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының әкімшілік істер жөніндегі сот алқасы (ЖС ӘІЖСА);
7) Қазақстан Республикасының Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі және оның аумақтық органдары (монополияға қарсы орган);
8) Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Табиғи монополияларды реттеу комитеті және оның аумақтық органдары (Табиғи монополияларды реттеу жөніндегі уәкілетті орган).
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
