Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 277-бабына түсініктеме. Тау-кен немесе құрылыс жұмыстарын жүргізу кезінде қауіпсіздік қағидаларын бұзу
1. Тау-кен немесе құрылыс жұмыстарын жүргізу кезінде қауіпсіздік қағидаларын бұзу, егер бұл абайсызда адамның денсаулығына ауырлығы орташа немесе ауыр зиян келтіруге әкеп соқса, —
екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз жазаланады.
2. Абайсызда адамның өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан дәл сол іс-әрекет —
белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
3. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, абайсызда екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан іс-әрекет —
белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз үш жылдан сегіз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Қылмыстың қоғамдық қауіптілігі тау-кен және құрылыс жұмыстарын жүргізу кезінде қауіпсіздік қағидаларын бұзудың көптеген адам өліміне, ірі материалдық залалға әкеп соғу мүмкіндігімен сипатталады, өйткені тау-кен және құрылыс жұмыстары қауіпті өндірістерге жатады.
Қылмыстың объектісі тау-кен немесе құрылыс жұмыстарын жүргізу саласындағы қоғамдық қауіпсіздік болып табылады. Қосымша объектілері — адамдардың өмірі мен денсаулығы, меншік.
Қылмыстың объективтік жағы тау-кен немесе құрылыс жұмыстарын жүргізу кезінде қауіпсіздік қағидаларын бұзуға байланысты әрекет немесе әрекетсіздік жасаудан, егер бұл абайсызда адамның денсаулығына ауырлығы ауыр немесе орташа зиян келтіруге әкеп соқса, көрініс табады. Кінәлінің қылмыстық іс-әрекеті мен осы іс-әрекеттің нәтижесінде туындаған салдар арасында себептік байланыс болуы тиіс.
ҚР ҚК-нің 277-бабының диспозициясы бланкеттік болып табылады. Қылмыстық әрекеттің нақты белгілерін анықтау үшін тау-кен немесе құрылыс жұмыстарын жүргізу кезіндегі қауіпсіздіктің арнайы қағидаларына жүгіну қажет. Мысалы, Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2014 жылғы 30 желтоқсандағы № 352 бұйрығымен бекітілген тау-кен және геологиялық барлау жұмыстарын жүргізетін қауіпті өндірістік объектілер үшін өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету қағидаларына; Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 17 қарашадағы № 1202 қаулысымен бекітілген «Ғимараттар мен құрылыстардың, құрылыс материалдары мен бұйымдарының қауіпсіздігіне қойылатын талаптар» техникалық регламентіне.
Жұмыстарды жүргізу кезіндегі қауіпсіздік қағидалары деп әртүрлі объектілерді қауіпсіз орналастыру, жобалау, салу, монтаждау, жөндеу және пайдалану мәселелерін реттейтін нормативтік актілер түсініледі. Тау-кен жұмыстары деп шахталар мен ашық карьерлерді салу, реконструкциялау және пайдалану, тау жыныстарын қазып алу, оларды тасымалдау жөніндегі жұмыстардың бүкіл кешенін, бұрғылау жұмыстарының барлық түрлерін, мұнай мен газ өндіру жөніндегі бұрғылау қондырғыларын қауіпсіз пайдалануды түсіну қажет.
Құрылыс жұмыстары деп өнеркәсіптік, ауыл шаруашылығы, тұрғын үй және әкімшілік ғимараттар мен құрылыстарды салу және реконструкциялау жөніндегі жұмыстардың бүкіл кешенін түсіну қажет.
Құрылыс жұмыстарына жер қазу, тас қалау, бетондау, монтаждау және демонтаждау жұмыстары, оқшаулау, электр монтаждау, әрлеу, санитариялық-техникалық, тиеу-түсіру және құрылыс алаңдарында, сондай-ақ құрылыс алаңдарынан тыс жерлерде жүргізілетін байланыс желілерін, электр желілерін, коммуникацияларды жөндеуге және төсеуге байланысты басқа да жұмыстар кіреді.
Тау-кен жұмыстарын жүргізу қауіпсіздігін бұзу кенжарларды желдетуді қамтамасыз етпеуден, лаваларда бекітпелерді дұрыс орнатпаудан, опырылу орындарын қоршаудың болмауынан және т.б. көрініс табуы мүмкін.
Құрылыс жұмыстарының қауіпсіздік қағидаларын бұзу құрылыс технологиясын бұзудан, құрылыс материалдарын дайындау сапасын бұзудан (мысалы, бетонды, кірпіш қалау үшін құрылыс ерітіндісін дайындау кезінде), тиісті жобаларсыз құрылыс жұмыстарын орындаудан, құрылыс объектілерінде қауіпсіздік техникасын сақтамаудан (құрылыс алаңдарының нашар қоршалуы), жұмыс орындарын қорғаныс құралдарымен қамтамасыз етпеуден және т.б. көрініс табуы мүмкін.
Тау-кен немесе құрылыс жұмыстарын жүргізу кезінде қауіпсіздік қағидаларын бұзу еңбекті қорғаудың жалпы қағидаларын бұзумен, жарылыс қаупі бар объектілердегі қауіпсіздік қағидаларын бұзумен, өрт қауіпсіздігі қағидаларын бұзумен ұштасуы мүмкін.
Егер адам әртүрлі қағидаларды бір мезгілде бұзса, осы қылмыстардың нақты жиынтығы болуы мүмкін.
«Денсаулыққа ауыр зиян», «денсаулыққа ауырлығы орташа зиян» ұғымдарының анықтамалары ҚР ҚК-нің 3-бабының 11) және 12) тармақтарында берілген (ҚК-нің 3-бабына түсініктемені қараңыз).
Егер тау-кен немесе құрылыс жұмыстарын жүргізу кезінде арнайы өздігінен жүретін машиналарды (экскаватор, грейдер және т.б.) пайдалана отырып, тракторды немесе өзге де өздігінен жүретін машинаны басқаратын адам белгілі бір жұмыстарды жүргізу қағидаларын, қауіпсіздік техникасын немесе еңбекті қорғаудың өзге де қағидаларын бұзса, тіпті бұл бұзушылықтар машинаның қозғалысы кезінде жасалған болса да, жасалған әрекет аталған қағидаларды бұзғаны үшін, ал тиісті жағдайларда азаматтардың өмірі мен денсаулығына қарсы қылмыс, мүлікті жою немесе бүлдіру үшін жауаптылықты көздейтін ҚК баптары бойынша саралануға тиіс.
Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша материалдық болып табылады. Тау-кен немесе құрылыс жұмыстарын жүргізу қауіпсіздігі қағидаларын бұзу адамның денсаулығына ауыр немесе орташа ауырлықтағы зиян келтірілген сәттен бастап аяқталған деп есептеледі. Міндетті белгісі тиісті қағидаларды бұзу мен салдардың туындауы арасындағы себептік байланыс болып табылады.
Субъективтік жағы кінәнің абайсыздық нысанымен сипатталады.
Кінәлі тау-кен немесе құрылыс жұмыстарын жүргізу қауіпсіздігі қағидаларын бұзатынын сезінеді, ауыр зардаптардың туындау мүмкіндігін болжайды, алайда оған жеткілікті негіздерсіз осы зардаптардың алдын алуға өзімшілдікпен сенеді не ауыр зардаптардың туындау мүмкіндігін болжамайды, бірақ қажетті мұқияттылық пен сақтық танытқан жағдайда мұндай зардаптарды болжауға тиіс және болжай алатын болады.
Егер кінәлінің іс-әрекетіне және осы іс-әрекеттің салдарына қатысты қасақаналығы анықталса, онда кінәлінің әрекеттері басқа қылмыстардың белгілеріне, атап айтқанда, адам өлтіру, адамның денсаулығына ауыр және ауырлығы орташа зиян келтіру (ҚК-нің 99, 106, 107-баптары) немесе диверсия (ҚК-нің 184-бабы), бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру (ҚК-нің 202-бабы) туралы ҚК баптарында көзделген қылмыстардың белгілеріне сәйкес келеді.
Қылмыстың субъектісі 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға болуы мүмкін. Олар лауазымды адамдар (бас инженер, бас механик, прораб), сондай-ақ өзінің еңбек қызметінің сипатына қарай көрсетілген қағидаларды сақтауға міндетті басқа да адамдар (экскаватор машинисі, жұмысшы және т.б.) болуы мүмкін.
ҚК-нің 277-бабының 2-бөлігі 1-бөлікте көзделген, абайсызда адамның өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан іс-әрекет үшін жауаптылықты белгілейді.
Адамның абайсызда өліміне әкеп соғу кінәлінің кәсіби қызметін жүзеге асыру процесінде тау-кен немесе құрылыс жұмыстарын жүргізу қауіпсіздігі қағидаларын бұзуы нәтижесінде жәбірленушіні өмірінен айырудан көрініс табады.
Қарастырылып отырған қылмысқа қатысты өзге де ауыр зардаптар деп екі немесе одан да көп адамның денсаулығына ауыр зиян келтіруді; қоршаған ортаның жай-күйінің нашарлауын; техногендік немесе экологиялық апаттың, төтенше экологиялық жағдайдың туындауын; ірі немесе аса ірі мөлшерде залал келтіруді; келтірілген зиянның ауырлығын айғақтайтын өзге де зардаптарды түсіну қажет.
ҚК-нің 277-бабының 3-бөлігі 1-бөлікте көзделген, абайсызда екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан іс-әрекет үшін жауаптылықты белгілейді.
ҚК-нің 104-бабы бойынша қосымша саралау талап етілмейді.
Қарастырылып отырған қылмыс құрамын ҚК-нің «Еңбекті қорғау қағидаларын бұзу» деп аталатын 156-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтан ажырату қажет. Жекелеген ғалымдардың қылмыстық құқық ғылымында ұсынғанындай, кінәлінің қандай — жалпы немесе арнайы — еңбекті қорғау қағидаларын бұзғанына қарай емес, қылмыс жасалған орынға байланысты ажырату дұрыс болады.
Менің дәлелдерім мынадай: тау-кен немесе құрылыс жұмыстарын жүргізу кезінде еңбекті қорғаудың жалпы және арнайы қағидалары бір мезгілде жиі бұзылады, мұндай әрекеттерді қарастырылып отырған қылмыс және еңбекті қорғау қағидаларын бұзу үшін жауаптылықты көздейтін ҚК баптарының жиынтығы бойынша саралау негізді болмас еді. Оның үстіне, ҚК-нің 13-бабының 3-бөлігінде қамтылған: «Жалпы және арнайы нормалар бәсекелескен кезде арнайы норма қолданылады» деген ережені ұмытпау қажет. Түсіндіріліп отырған ҚК-нің 277-бабы ҚК-нің 156-бабына қатысты арнайы норма болып табылады. Демек, ҚК-нің 277-бабы қолданылады.
ҚК-нің 277-бабының 1-бөлігінде көзделген іс-әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.
ҚК-нің 277-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Исидор Шамилұлы Борчашвилиден, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Жолдаулар
