152-бапқа түсініктемелер. Қазақстан Республикасы Азаматтық іс жүргізу кодексінің талап арызын қайтару

1. Егер:1) талап қоюшы істердің осы санаты үшін заңда белгіленген немесе тараптардың шартында көзделген дауды сотқа дейін реттеу тәртібін сақтамаса және осы тәртіпті қолдану мүмкіндігі жоғалмаса;2) іс осы сотқа сотталмаса;3) талап қою арызы 148-баптың, 1), 2), 3-тармақшалардың талаптарына сәйкес келмесе, талап қою арызын қайтарады) және 5) осы кодекстің 149-бабы бірінші бөлігінің және істі сот талқылауына дайындау сатысында кемшіліктерді жою мүмкін установленстігі анықталатын болады;4) өтінішті әрекетке қабілетсіз адам берген;5) өтінішке адам қол қойған, 6) осы немесе басқа соттың не төреліктің іс жүргізуінде сол тараптар арасындағы, сол зат туралы және сол негіздер бойынша дау бойынша іс бар;7) Тараптар арасында заңға сәйкес, егер өзгеше болса, осы дауды төреліктің шешіміне беру туралы келісім жасалды заңда көзделмеген; 8) коммуналдық мүлікті басқаруға уәкілетті орган жылжымайтын затқа коммуналдық меншік құқығын тану туралы сотқа осы затты орган есепке алған күннен бастап бір жыл өткенге дейін жүгінді, Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 242-бабының 3-тармағында көрсетілген жағдайды қоспағанда, жылжымайтын мүлікке құқықты мемлекеттік тіркеуді жүзеге асыратын адам;9) талапкер өзі берген талап арызды қайтарғаны туралы мәлімдейді.

2. Судья талап арызды қайтару туралы ұйғарым шығарады, онда егер іс Осы соттың қарауына жатпаса, қандай сотқа жүгіну керектігін немесе азаматтық істі қозғауға кедергі келтіретін мән-жайларды қалай жою керектігін көрсетеді. Ұйғарым талап арыз сотқа келіп түскен күннен бастап бес жұмыс күні ішінде шығарылуға және қоса берілген барлық құжаттармен бірге талап қоюшыға табыс етілуге немесе жіберілуге тиіс.3. Талап қою арызын қайтару, егер ол жіберілген бұзушылықты жойса, талап қоюшының сол жауапкерге, сол зат туралы және сол негіздер бойынша талап қоюмен сотқа қайта жүгінуіне кедергі болмайды.4. Соттың талап арызды қайтару туралы ұйғарымына апелляциялық сатыдағы сотқа шағым жасалуы, наразылық білдірілуі мүмкін, оның шешімі түпкілікті болып табылады.Түсініктеме берілген мақалада талап арызды қайтару үшін негіздердің тізімі келтірілген. 

1. Талап арызды қайтаруды АІЖК-нің 152-бабында көзделген мән-жайлар анықталған кезде судья жүргізеді.1) талап қою арызын қайтару үшін осы санаттағы істер үшін заңда белгіленген немесе тараптардың шартында көзделген дауды сотқа дейін реттеу тәртібін сақтамау және осы тәртіпті қолдану мүмкіндігі жойылмаған кезде негіз болып табылады. АІЖК-нің 148-бабының 6) және АІЖК-нің 149-бабының 5) тармақшаларында талап арызда және растайтын құжаттың қосымшасында тиісті мәліметтерді көрсету қажеттілігі көзделген. Осы Шарт құқық туралы дауды өзге орган қарағаннан немесе дауды соттан тыс тәртіппен шешуге шаралар қабылдағаннан кейін сотта шешуге жататын істердің императивті немесе шартты ведомстволық бағыныстылығы қағидаларынан туындайды (АІЖК-нің 148-бабының 6) тармақшасына түсініктеме).Талап қою арызында және өтінішке қосымшада дауды сотқа дейінгі реттеу тәртібінің сақталуы туралы деректердің болмауы, мұндай тәртіп заңда немесе шартта көзделген кезде, арызды талапкерге қайтаруға дербес негіз болып табылады. Сонымен бірге, дауды сотқа дейінгі реттеу міндетті болып табылатынын, бұл туралы мәліметтерді көрсетпеуге байланысты мұндай тәртіп шартта көзделгенін анықтау әрдайым мүмкін емес. Егер тараптың бұл олқылығы туралы істі сот талқылауына дайындау барысында немесе сот талқылауы барысында белгілі болса, талап арыз АІЖК-нің 279-бабына сәйкес қараусыз қалдырылуға тиіс.2) талап қою арызын сот ісін жүргізуге қабылдау туралы мәселені шешкен кезде судья АІЖК-нің 3-тарауында белгіленген соттылығы туралы қағидаларды басшылыққа алады, өйткені талап қою арызын қайтару үшін істің осы сотқа сотталмауы негіз болып табылады. Тәжірибе көрсеткендей, соттың істің соттылығын дұрыс анықтамауы себебінен өтінішті қайтаруға байланысты мәселелер бар. Мысалы, талап арыз оны ұйымның орналасқан жері бойынша емес, филиалдың немесе өкілдіктің орналасқан жері бойынша ұйымға ұсынған кезде қайтаруға жатпайды. АІЖК-нің 30-бабының үшінші бөлігіне сәйкес заңды тұлға филиалының немесе өкілдігінің қызметінен туындайтын талап қою филиалдың немесе өкілдіктің орналасқан жері бойынша да қойылуы мүмкін (қараңыз). АІЖК 30-бабының үшінші бөлігінің түсініктемесі).Талап арыздың соттылығына күмән болған кезде арызды сот ісін жүргізуге қабылдау және кейіннен істі сот талқылауына дайындау барысында не сот отырысында осы мәселені шешу орынды. Істің сотталмауына байланысты өтінішті қайтару туралы ұйғарымда судья талапкердің қай сотқа жүгіну керектігін көрсетеді.3) АІЖК-нің 148-бабының талаптарына (талап арыздың нысаны мен мазмұнына), тармақшаларына сәйкес келмеуі қайтаруға негіз болып табылады 1), 2), 3), 5) АІЖК-нің 149-бабы (өтінішке оның жауапкерге жіберілгенін растайтын құжат; мемлекеттік баждың төленгенін растайтын құжат; сенімхат немесе өкілдің өкілеттігін куәландыратын өзге де құжат қоса берілмеген; дауды сотқа дейін реттеу туралы құжаттар).

Сондай-ақ, егер істі сот талқылауына дайындау сатысында кемшіліктерді жою мүмкін еслистігі анықталса, өтініш қайтарылуға жатады. Демек, талап арыздың барлық кемшіліктері оны қайтаруға тәуелсіз негіз бола бермейді. Сотқа талап қою кезінде мемлекеттік бажды төлемеу азаматтық істі қозғауға кедергі келтіреді, яғни оны қайтару үшін сөзсіз негіз болып табылады. АІЖК-нің 105-бабының бірінші бөлігінде көзделген, талапкер мемлекеттік бажды төлеуден босатылған, талап қоюшының мемлекеттік бажды төлеуді кейінге қалдыруға құқығы болған кезде талап қою бағасын анықтау қиын болған жағдайлар ерекше жағдай болуы мүмкін. Бұл туралы талап арызда немесе өтінішке қоса берілген өтініште көрсетілуге тиіс. Бұл мәселе істі сот талқылауына дайындау сатысында шешіледі. Судья өтінішті, егер оған талапкердің (өтініш берушінің) өкілі оның өкілеттігін растайтын құжаттарды қоса бермей қол қойған жағдайда да қайтарады (қараңыз). АІЖК-нің 149-бабы бірінші бөлігінің 3) тармақшасына, АІЖК-нің 60, 61-баптарына түсініктеме).АІЖК-нің 149-бабының 1) тармақшасында көзделген негіздер істі сот талқылауына дайындау кезінде жойылуы мүмкін және басқа негіздермен жиынтықта қайтару үшін негіз ретінде қаралады. Сонымен, тарап өтінішпен және оған қоса берілген құжаттармен сотта таныса алады, онда судья талапкерді жауапкерге қажетті материалдарды ұсынуға міндеттей алады (АІЖК-нің 165-бабының 15) тармақшасы). 4) талап қою арызы, егер оны әрекетке қабілетсіз адам берсе, қайтарылуға жатады. Өтініш берген адамның азаматтық іс жүргізу қабілеттілігін анықтаған кезде судья заңнама талаптарын басшылыққа алады. Кәмелетке толған адамның әрекетке қабілетсіздігі заңды күшіне енген сот актісімен расталады. Ұйғарымда судья әрекетке қабілетсіз қорғаншының сотқа жүгіну мүмкіндігін көрсетеді, ал ол болмаған жағдайда өтінішті қорғаншылық және қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын орган немесе емделуінде әрекетке қабілетсіз адам тұрған емдеу мекемесі бере алады.5) егер талап арызға оған қол қоюға немесе оны ұсынуға өкілеттігі жоқ адам қол қойса, ол қайтарылуға жатады. Осы ереже осы баптың 3) тармақшасында өкілдің өкілеттігін растайтын құжаттарды өтінішке қосымшаның қажеттілігі туралы көрсетумен келісіледі. Егер өтінішке тиісті талапкер қол қойса, сотқа арызды қайтаруға негіз жоқ, себебі оны сотқа арыз беруге сенімхаты жоқ басқа адам берген. Бұл өкілдіктің атынан өтініш берген адамның істі жүргізуге және талап арызға қол қоюға тиісті өкілеттігі болуға тиіс екенін білдіреді, тек осы жағдайда ғана адам өкілдігін жіберген адамның атынан және оның құқықтарын қорғау үшін сотқа жүгінуге құқылы. Сотта өкіл бола алатын адамдар, сондай-ақ сотта өкіл бола алмайтын адамдар АІЖК-нің 57, 58, 59-баптарында көрсетілген. Судья тиісті түрде ресімделген өкілеттікті ұсынғанына қарамастан, заңда белгіленген тыйым салуға байланысты сотта өкілі бола алмайтын адам берген талап арызды қайтарады.6) -7) талап қою арызын қайтару үшін мынадай жағдайлар: осы немесе басқа соттың не төреліктің іс жүргізуінде сол тараптар арасындағы, сол зат туралы және сол негіздер бойынша дау бойынша іс болған жағдайлар шарттар болып табылады; егер заңда өзгеше көзделмесе, Тараптар арасында заңға сәйкес осы дауды төреліктің рұқсатына беру туралы келісім жасалған кезде.8) егер коммуналдық мүлікті басқаруға уәкілеттік берілген орган АК-нің 242-бабының 3-тармағында көрсетілген жағдайды қоспағанда, жылжымайтын мүлікке құқықты мемлекеттік тіркеуді жүзеге асыратын орган осы затты есепке алған күннен бастап бір жыл өткенге дейін жылжымайтын затқа коммуналдық меншік құқығын тану туралы сотқа жүгінсе, өтінішті қайтаруға негіз болып табылады.

Мәселен, иесіз жылжымайтын затты есепке қойған күннен бастап бір жыл өткен соң жергілікті атқарушы орган осы затты коммуналдық меншікке түсті деп тану туралы талаппен сотқа жүгінеді. Егер меншік иесі бұл туралы хабарлау арқылы меншік құқығынан бас тартқан жағдайда, жергілікті атқарушы орган бас тарту туралы хабарланған сәттен бастап осы затты коммуналдық меншікке түсті деп тану туралы талаппен сотқа жүгінеді. Өз мүлкіне иелік ететін азаматтардағы немесе мемлекеттік емес заңды тұлғалардағы иесіз жылжымайтын заттарды есепке қоюға және коммуналдық меншікке беруге болмайтынын есте ұстаған жөн. Егер өтініш жылжымалы мүлік болып табылатын затқа қатысты берілсе, жылжымалы затты иесіз деп тану туралы мәселе қойылады. Мұндай өтініштердің мазмұнына қойылатын талаптар АІЖК-нің 356, 357-баптарында көзделген.

9) егер талап қоюшы бұл туралы мәлімдеген болса, талап қою арызы қайтарылуға жатады.Егеристецзаявилобэтомқазақстандық өтінішті қабылдауқазақстандық істі қозғау, өтініш қоса берілген барлық құжаттармен бірге талапкерге қайтарылады. Егер талапкер азаматтық іс қозғалғаннан кейін өтініштің қайтарылғаны туралы мәлімдеген болса, ол АІЖК-нің 279-бабына сәйкес қараусыз қалдырылуға тиіс, бұл ретте мемлекеттік баж төленгені туралы құжат түпнұсқада істің материалдарында сотта қалады. Түсініктеме берілген мақаланың бірінші бөлігінде көрсетілген негіздер толық емес. Осылайша, судья өтінішті АІЖК-нің 138-бабының бірінші бөлігіне сәйкес қайтарады; егер жұбайының келісімінсіз жұбайының жүктілігі кезінде және бала туылғаннан кейін бір жыл ішінде некені бұзу туралы өтініш берсе; АІЖК-нің 250-бабының бірінші бөлігіне сәйкес сот орындаушысының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағымдану туралы шағым сотқа берілетінін регламенттейді мұндай іс-әрекет жасалған күннен бастап он жұмыс күні ішінде немесе іс-әрекеттің жасалу уақыты мен орны туралы хабарланбаған өндіріп алушыға немесе борышкерге ол туралы белгілі болған күннен бастап. Мұндай шағымға өткізіп алған мерзімді қалпына келтіру туралы өтінішхат қоса берілуге тиіс.

2. Арызды қайтару туралы судья ол сотқа келіп түскен күннен бастап бес жұмыс күні ішінде ұйғарым шығарады, ол қоса берілген барлық құжаттары бар адамға тапсырылуға немесе жіберілуге тиіс. Анықтамада азаматтық істі қозғауға кедергі келтіретін мән-жайларды қалай жою керектігі көрсетіледі.

3. Аталған негіздердің кез келгені бойынша талап қою арызын қайтару кемшіліктер жойылған жағдайда адамның сол жауапкерге, сол зат туралы және сол негіздер бойынша талап қоюмен сотқа қайта жүгінуіне кедергі келтірмейді. Осылайша, талап арызды қайтарып алу, оны қабылдаудан бас тартудан айырмашылығы, сотқа бірдей талап қоюмен қайта жүгінуге кедергі болмайды.

4. Судьяның талап арызды қайтару туралы ұйғарымына АІЖК белгілеген тәртіппен шағым жасалуы немесе наразылық білдірілуі мүмкін. 

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖОҒАРҒЫ СОТЫНЫҢ КІТАПХАНАСЫ

Астана, 2016 жыл

УДК 347 (574)  

К 63

ISBN 978-601-236-042-4

 Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы