Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы заңнамаға сәйкес мәжбүрлі төлем сот арқылы өндіріп алынады
📘 ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
ҚР Қылмыстық кодексінің 98-2-бабы 98-1-баптың ережелерін нақтылай отырып, жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтың санатына байланысты айлық есептік көрсеткішпен (АЕК) белгіленетін мәжбүрлі төлемнің нақты мөлшерлерін айқындайды.
🔹 Бұл сомалар сотпен міндетті түрде кінәлі тұлғадан өндіріп алынады және құқық бұзушылық жасаудың қосымша құқықтық салдарының бірі болып табылады — яғни жаза тағайындаумен қатар қолданылады.
📑 БАП БОЙЫНША ТАЛДАУ
🔹 Төлемнің құқықтық табиғаты
Мәжбүрлі төлем өзінің құқықтық табиғаты бойынша:
• жаза болып табылмайды;• жауапкершіліктің басқа түрімен алмастырылмайды;• айыппұлдан немесе азаматтық талаптан бөлек өндіріледі.
🔸 Оның мәні — өтемақы қорын қалыптастыру, сол қордың есебінен жәбірленушілерге төлем жасалады, тіпті зиян келтіруші келтірілген шығынды өз еркімен өтей алмаған жағдайда да.
🔹 АЕК-ке байланыстылығы
Төлем мөлшері АЕК-пен белгіленеді — бұл жыл сайын республикалық бюджет туралы заңмен бекітілетін әмбебап ақшалай көрсеткіш(2025 жылы 1 АЕК = 3 900 теңге).
| Құқық бұзушылық санаты | Төлем мөлшері | 2025 жылғы теңгемен |
|---|---|---|
| Қылмыстық теріс қылық | 5 АЕК | 19 500 ₸ |
| Онша ауыр емес қылмыс | 10 АЕК | 39 000 ₸ |
| Орташа ауырлықтағы қылмыс | 15 АЕК | 58 500 ₸ |
| Ауыр қылмыс | 20 АЕК | 78 000 ₸ |
| Аса ауыр қылмыс | 30 АЕК | 117 000 ₸ |
📌 Бұл сомалар келтірілген нақты зиянның мөлшеріне немесе кінәлінің мүліктік жағдайына байланысты емес — азаматтық талаптан айырмашылығы осында.
⚖️ СОТ ТӘЖІРИБЕСІ
Іс № 1-217/2023, Қарағанды қаласы:Айыпталушы ҚР ҚК 188-бабы 1-бөлігі бойынша (ұрлық — онша ауыр емес қылмыс) кінәлі деп танылды.Сот шартты жаза тағайындаумен қатар Жәбірленушілерге өтемақы қорына 10 АЕК мөлшерінде мәжбүрлі төлем өндіріп алды.
Іс № 1-784/2024, Тараз қаласы:Аса ауыр қылмыс бойынша (ауыр зиян келтірумен жасалған қарақшылық) сот 9 жыл бас бостандығынан айыру жазасын және 30 АЕК мөлшерінде мәжбүрлі төлем тағайындады.
📚 БАЙЛАНЫСТЫ НОРМАЛАР
🔸 ҚР Қылмыстық кодексі:
• 15-бап — қылмыстарды ауырлық дәрежесі бойынша жіктеу;• 98-1-бап — мәжбүрлі төлем қолданудың негізі;• 71-1-бап — сот айыппұлы (бір мезгілде тағайындалуы мүмкін).
🔸 Қылмыстық-процестік кодекс:
• 387-1-бап (2023 жылдан бастап енгізілген) — мәжбүрлі төлем мәселесін қарау тәртібі;• 162-бап — азаматтық талап (98-2-бап бойынша төлем қолдануды жоққа шығармайды).
🔸 «Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы» ҚР Заңы(2018 жылғы 10 қаңтар №167-VI):
• 10-бап — қаражаттың түсу тәртібі;• 12-бап — төлемдерді әкімшілендіру және бақылау;• 5-бап — өтемақы алуға құқығы бар жәбірленушілер санаттарын анықтайды.
🌍 САЛЫСТЫРМАЛЫ-ҚҰҚЫҚТЫҚ ТАЛДАУ
Осындай өтемақы жүйелері басқа мемлекеттерде де бар:
| Ел | Өтемақы тәсілі |
|---|---|
| 🇩🇪 Германия | Қылмыс құрбандарына көмек қоры (OEG), оның ішінде айыппұлдар есебінен қалыптасады |
| 🇫🇷 Франция | Fonds de garantie — қылмыс құрбандарына арналған мемлекеттік қор |
| 🇺🇸 АҚШ | Victims Compensation Programs — штаттық қор, ішінара сот алымдары есебінен қаржыландырылады |
| 🇪🇺 ЕО | 2004/80/EC директивасы — өтемақы қамтамасыз ету жөніндегі міндеттемелер |
📌 Қазақстандық модель — ТМД елдерінің ішінде қылмыстық заңда арнайы мәжбүрлі төлемді тікелей бекіткен сирек жүйелердің бірі.
⚠️ ТӘЖІРИБЕЛІК МӘСЕЛЕЛЕР
❓ Мәжбүрлі төлемнен босатуға бола ма?
Жоқ — заңда мұндай ерекшелік көзделмеген (айыппұлдан айырмашылығы — ол кей жағдайда басқа жазаға ауыстырылуы мүмкін). Алайда:
• төлеуді кейінге қалдыруды немесе бөліп төлеуді сұрауға болады («Атқарушылық іс жүргізу туралы» заңға сәйкес);• өндіріп алу прокуратура, ҚАЖ органдары және сот орындаушылары арқылы жүзеге асырылады.
❓ Тараптардың татуласуы кезінде тағайындала ма?
Егер іс тараптардың татуласуына байланысты тоқтатылса, мәжбүрлі төлем өндіріп алынбайды, себебі сот үкімі және кінәні тану болмайды.
✅ ҚОРЫТЫНДЫ
ҚР ҚК 98-2-бабы мыналарды қамтамасыз етеді:
• кінәлі тұлғаның міндеттемелерінің нақтылығы мен болжамдылығы;• кінә анықталған жағдайда соттың оны автоматты түрде қолдануы;• жәбірленушілерді мемлекеттік қолдау жүйесін нығайту.
🔹 Бұл норма зиянды өтеудің орнына емес, соған қосымша ретінде қолданылады және қылмыс құрбандарына әлеуметтік өтемақы төлеудің тұрақты механизмін қалыптастыруға бағытталған.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
