Соттар моральдық зиянды өндіріп алу туралы материалдық құқықтың нормаларын дұрыс қолданды, осыған байланысты кассациялық сатыда іс бойынша шығарылған сот актілерінің күшін жоюға негіз болған жоқ.
Б. сотқа ішкі істер министрлігіне (бұдан әрі – ІІМ), Ішкі істер министрлігінің Ішкі әскерлер комитетіне (бұдан әрі – Комитет), ІІМ ІІМ ІІМ... 7 әскери бөліміне 10 000 000 теңге мөлшерінде моральдық зиянды өндіріп алу туралы талап қойып, оның ұлы – А-ның қайтыс болуымен байланысты моральдық азапты бастан өткеруіне түрткі болды. ішкі істер министрлігінің Ішкі әскерлерінде мерзімді қызмет өткеру кезінде әскери борышын атқару кезінде қаза тапқан. Оның ұлы әр түрлі бас бостандығынан айыру жазасына кесілген әріптестері ефрейтор М.мен қатардағы жауынгер Б. тарапынан жарғылық емес қарым-қатынас негізінде өз-өзіне қол жұмсады. Б. - ның пікірінше, оның ұлының қайтыс болуы ІІМ әскери бөлімдерінің лауазымды адамдарының тиісті бақылауының болмауының, олардың немқұрайлылығының нәтижесі болды, сондықтан ол жауапкерлер оған келтірілген моральдық зиянды өтеуге міндетті деп есептеді. Астана қаласы Алматы аудандық сотының 2013 жылғы 17 сәуірдегі шешімімен талап қою талаптарын қанағаттандырудан бас тартылды. Астана қаласы сотының азаматтық және әкімшілік істер жөніндегі апелляциялық сот алқасының 2013 жылғы 3 маусымдағы қаулысымен шешім өзгеріссіз қалды.
Астана қаласы сотының кассациялық сот алқасының 2013 жылғы 26 қарашадағы қаулысымен Астана қаласы Алматы аудандық сотының 2013 жылғы 17 сәуірдегі шешімі және Астана қаласы сотының азаматтық және әкімшілік істер жөніндегі апелляциялық сот алқасының 2013 жылғы 3 маусымдағы қаулысы талап қоюды қанағаттандыру туралы жаңа шешім шығарумен жойылды. Комитеттің, 7-ші әскери бөлімнің Б. С. пайдасына ынтымақты тәртіппен 5 000 000 теңге сомасында моральдық зиян өтемақысы өндірілді. Мемлекеттік бажды төлеу бойынша 50 000 теңге мөлшеріндегі сот шығыстары республикалық бюджеттің шотына жатқызылды. ІІМ Ішкі әскерлері Бас қолбасшысының Астана қаласы сотының кассациялық сот алқасының қаулысына дау айту туралы өтініші бойынша істі қарағаннан кейін Жоғарғы Соттың қадағалау сот алқасы кассациялық сот алқасының қаулысының күшін жойып, апелляциялық сот алқасының қаулысын келесіге байланысты күшінде қалдырды. Алматы гарнизоны әскери сотының 2011 жылғы 3 қазандағы осы азаматтық іс үшін АІЖК-нің 71-бабына байланысты преюдициялық маңызы бар үкімдерімен а., сын Б. 2010 жылғы 15 желтоқсанда мерзімді әскери қызметке шақырылғаны және оны Алматы қаласындағы ЕО 7-әскери бөлімінде өткізгені анықталды. 2011 жылғы 6 мамырда А. Алматы облысында орналасқан ЕО 7 әскери бөлімінің екінші батальонына ауыстырылды. Аударманың алғашқы күндерінен бастап қатардағы жауынгер Б. а.қатардағы жауынгерге физикалық және психологиялық зорлық-зомбылық жасады, ұялы телефон үшін ақша мен бірліктерді жүйелі түрде бопсалаумен қатар жүрді, олардың арасында бағыныштылық қатынастары болмаған кезде әскери қызметшілер арасындағы қатынастардың жарғылық ережелерін бұзды. 2011 жылғы 8 маусымда сағат 9 шамасында күзетшінің қызметін тексеру мақсатында № 5 бекетке қарауыл бастығының көмекшісі ефрейтор М.кіріп, а. қатардағы жауынгерге жауынгерлік қызмет атқару ережелерін бұзғаны үшін ескерту жасап, қарауыл қызметін атқарудың жарғылық ережелерін бұзып, соңғысының беті мен кеудесіне бірнеше рет соққы беріп, одан әрі қырғынға қауіп төндірді.
Нәтижесінде А. ефрейтор М. мен қатардағы жауынгерлер Б. тарапынан жарғылық емес қарым – қатынас негізінде өз-өзіне қол жұмсады, олар: б. Қылмыстық Кодекстің (бұдан әрі-ҚК) 370-бабының үшінші бөлігі, Қылмыстық Кодекстің (бұдан әрі-ҚК) 181-бабының екінші бөлігінің "а" тармағы бойынша жалпы режимдегі колонияда жазасын өтей отырып, 8 жылға бас бостандығынан айырылды. ҚК-нің 377-бабының екінші бөлігі бойынша жалпы режимдегі колонияда жазасын өтей отырып, 6 жылға бас бостандығынан айыру. Қызметтік тергеу нәтижелері бойынша ІІМ Ішкі әскерлері қолбасшысының бұйрығымен а.қатардағы жауынгердің қаза болу фактісіне жол берген 5... және 7 частей әскери бөлімдерінің кінәлі лауазымды адамдары әртүрлі тәртіптік жазаға тартылды. Сотталған әскери қызметшілерді ғана емес, әскери бөлімдердің лауазымды адамдарын да ұлының өліміне және оған моральдық зиян келтіргеніне кінәлі деп санап, Б.осы талап-арызбен сотқа жүгінді. Бірінші сатыдағы сот талапты қанағаттандырудан бас тартып, Б. қылмыстық іс жүргізу кодексінің 75-бабының бірінші бөлігіне сәйкес жоғарыда аталған қылмыстық істер бойынша жәбірленуші деп танылды. Көрсетілген баптың төртінші бөлігіне сәйкес жәбірленушінің оған моральдық зиянды өтеу туралы талабы қылмыстық процесте қаралады.
Сот үкімдерімен Б. - ның азаматтық талап-арызы қанағаттандырылды, сотталғандардың әрқайсысынан Б. - ның пайдасына ұлының қайтыс болғаны үшін 500 000 теңгеден моральдық зиянның өтемақысы өндірілді, осыған байланысты сот жауапкерлерден моральдық зиянның өтемақысын өндіріп алу үшін негіздер таппады. Осы тұжырымдармен апелляциялық саты келісіп, Комитет талапкерге "әскери қызметшілер мен олардың отбасы мүшелерінің мәртебесі мен әлеуметтік қорғалуы туралы" Заңның 14-бабына сәйкес әзірленген әскери қызметші (әскери міндеттілер) қаза тапқан (қайтыс болған) жағдайда біржолғы өтемақы төлеу қағидаларында көзделген біржолғы өтемақы ретінде 756 000 теңге төлегенін көрсетті а. Кассациялық инстанция төменгі сатыдағы соттардың материалдық құқық нормаларын дұрыс қолданбағанын көрсетті, соның салдарынан олар шығарған сот актілерінің күшін жойды және Б. - ның талабын қанағаттандыру туралы жаңа шешім қабылдады, бұл ретте кассациялық алқа А.-ның өлімі тек м. және Б. сотталғандардың қылмыстық әрекеттерінен ғана емес, сонымен қатар әскери бөлімдердің лауазымды адамдарының әрекетсіздігінен де туындағанын негізге алды тиісті жарғылық тәртіптің жоқтығын, қызмет атқару және күнделікті қызмет кезінде қауіпсіздік шараларын қамтамасыз етпейтіндігін білдірді. 5... және 7 частей әскери бөлімдерінің лауазымды адамдарының кінәсі қызметтік тергеу материалдарымен, оларды тәртіптік жауапкершілікке тарту фактісімен расталды. Осылайша, кассациялық сатыдағы соттың қорытындылары бойынша жауапкерлердің лауазымды адамдарының құқыққа қарсы мінез-құлқының (әрекетсіздігінің) және кінәсінің болуы анықталды, олардың әрекеттері үшін лауазымды адамдар қызмет ететін заңды тұлғалар – мемлекеттік мекемелер азаматтық-құқықтық жауаптылықта болады, сондай-ақ аталған адамдардың құқыққа қарсы мінез-құлқының әскери қызметшінің қайтыс болуымен себеп-салдарлық байланысы белгіленді. Жауапкерлердің Б.-ға моральдық зиян келтіргені үшін олардың кінәсінің жоқтығы және лауазымды адамдардың әрекетсіздігі мен А. - ның қаза болуы және моральдық зиян келтіру түріндегі туындаған салдарлар арасындағы себеп-салдарлық байланыс туралы дәлелдері кассациялық алқаның негізсіз деп танылды. Жоғарғы Соттың қадағалау алқасы кассациялық сатыдағы соттың қорытындыларын материалдық құқық нормаларын дұрыс түсіндірмеуге негізделген және іс бойынша белгіленген мән-жайларға сәйкес келмейтін қате деп санады. "Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы" Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы № 3 нормативтік қаулысының 17-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде көзделген жағдайларда ғана жеке мүліктік емес құқықтар осы құқықтарды бұзған адамның кінәсіне қарамастан соттың қорғауына жатады. Басқа жағдайларда моральдық зиянды өтеу осы зиянды келтірген адамның кінәсі анықталған кезде жүргізіледі. Заңды күшіне енген сот үкімдерімен А. - ны өз-өзіне қол жұмсауға дейін жеткізгені үшін кінәлі, тікелей зиян келтірген, қылмыстық істер шеңберінде моральдық зиянның орнын толтыру өндіріп алынған адамдар анықталды.
Кассациялық сатыдағы сот ак нормасын көрсетпеді, оған сәйкес зиян келтіргені үшін кінәлі болып табылмайтын жауапкерлерге моральдық зиянды өтеу жөніндегі міндет жүктелді. Іс материалдарынан А. - ның өзіне-өзі қол жұмсауының себебі кассациялық қаулыда көрсетілгендей лауазымды адамдардың немқұрайлылығы мен бақылаусыздығы емес, Б. және М. тарапынан құқыққа қайшы әрекеттер болғандығы шығады. Жауапкерлердің лауазымды тұлғалары жеке құраммен жұмыс істеудің төмен тиімділігі үшін тәртіптік жауапкершілікке тартылды, бірақ бұл кемшіліктер А-ның қайтыс болуымен тікелей себеп-салдарлық байланыста емес. Осылайша, бірінші және апелляциялық сатыдағы соттардың талап-арызды қанағаттандыру үшін негіздердің жоқтығы туралы тұжырымдары негізделген, бұл жағдайда қолдануға жататын материалдық құқық нормалары көрсетілген соттар дұрыс қолданылған, сондықтан кассациялық сатыдағы соттың іс бойынша шығарылған сот актілерінің күшін жоюға негіз жоқ.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
