Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы істер бойынша сараптама тағайындау

Қазақстан Республикасында ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы істер бойынша сараптама тағайындаудың маңызы зор, өйткені арнайы білімді қажет ететін мән-жайларды анықтауға сотқа дәл осы сараптамалық қорытындылар мүмкіндік береді.

Талапкер даулаған мәліметтердің беделге нұқсан келтіретін сипаты бар-жоғын анықтау, сондай-ақ таратылған ақпараттың үшінші тұлғаларға әртүрлі тәсілдермен (астарлап, бейнелі түрде, қорлау сипатында және т.б.) жеткізілуі мүмкін екенін ескере отырып, олардың қабылдануын бағалау үшін соттар қажетті жағдайларда сараптама (мысалы, лингвистикалық сараптама) тағайындауы немесе кеңес беру үшін мамандарды (мысалы, психологты) тартуы тиіс.

Әдетте сот сараптаманы мынадай жағдайларда тағайындайды:

• даулы мәліметтердің нақты фактілер туралы тұжырымдарды қамтитынын немесе олардың бағалау пікірлері болып табылатынын анықтау;
• жарияланымда (постта, мақалада, сюжетте) жағымсыз мағына, қорлайтын сөздер мен тіркестердің бар-жоғын анықтау;
• мәтіннің беделге нұқсан келтіретін сипаты бар-жоғын, яғни оның тұлғаның ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне әсер ететінін белгілеу.

Жалпылау нәтижелері көрсеткендей, көптеген істер бойынша талапкерлер мен жауапкерлер мамандардың қорытындыларын өздері ұсынады.

Ал соттар, әдетте, сараптама тағайындау құқығын сирек пайдаланады.

2023 жылғы 22 желтоқсанда сайтта журналист К.-ның «Кім ерте тұрса, соған тәпішке, немесе Ауыл шаруашылығы министрлігінің ветеринарлары бюджеттен бөлінген миллиондарға арнайы аяқ киімді қалай сатып алады» атты мақаласы жарияланды.

Министрлік шындыққа сәйкес келмейтін және беделіне нұқсан келтіретін мәліметтерді теріске шығару туралы талап арызбен ЖШС мен К.-ға қарсы сотқа жүгінді.

Талап арыз редакция тілшісінің мемлекеттік сатып алу порталының деректеріне сүйене отырып, Республикалық ветеринариялық зертхананың екі жыл ішінде үш мыңнан астам жұп былғары тәпішке сатып алғаны туралы жазғанымен негізделген. Сонымен қатар автор мемлекеттік кәсіпорындағы бұл сатып алудың «күдікті сипатына» назар аударып, «Ветеринариялық зертханада қандай «көпаяқтылар» пайда болған?» деген сұрақ қояды. Осы арқылы ол аса қауіпті жануарлар ауруларын диагностикалаумен тікелей айналысатын ветеринар дәрігерлерге, зертханашыларға және санитарларға арналған арнайы аяқ киімнің сатып алынуына күмән келтіріп, «көпаяқтылар» деген сөзбен талапкердің қызметкерлерін меңзеген.

Мақалада көрсетілген: «Енді олар аяқ киім жеткізуді шамамен 9,9 млн теңгеге жүзеге асырды», «Бір қызығы, өткен жылы былғары тәпішкелер үшін бюджет қаражатынан 3 млн теңгеге артық төленген. Осылайша, екі жылдың қорытындысы бойынша ветеринариялық зертхана тәпішкелерді шамамен 16,5 млн теңгеге сатып алған» деген мәліметтер шындыққа сәйкес келмейді деп көрсетілген.

Дауды қарау барысында сот мақаланың мазмұны арнайы аяқ киімді сатып алу рәсімінің ашық еместігін әшкерелеуге бағытталған деген қорытындыға келді. Сонымен қатар мақала авторы фактілерді ұсыну, сатып алу процесін сыни тұрғыдан талдау, алдыңғы сатып алулармен салыстыру, сатып алу рәсіміндегі өзгерістерді атап көрсету тәсілдерін пайдалана отырып, арнайы аяқ киім сатып алуға бюджет қаражатының тиімсіз жұмсалғанын дәлелдеуге, қоғамның назарын аударуға және мұндай тәжірибені айыптауға тырысады.

Сонымен қатар жарияланымның кең аудитория тарапынан қалай қабылданғанына және оның ықпалына қарай, даулы сөз тіркестері зертхананың іскерлік беделіне әсер етуі мүмкін. Электрондық басылымдар жазылушыларының саны туралы деректер ақпараттың кең таралуына жағдай жасап, бұл өз кезегінде Министрліктің беделіне теріс әсер етуі ықтимал.

Астана қаласының Мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының 2024 жылғы 18 сәуірдегі шешімімен талап қанағаттандырылды.

Сот алқасы бірінші сатыдағы соттың қорытындыларымен келіспей, сот маманның қорытындысына сүйене отырып, нақты қай мәліметтердің шындыққа сәйкес келмейтінін анықтамағанын атап өтті. Сонымен қатар сот мақала авторының «көпаяқтылар», «алтын» тәпішкелер, «күдікті сатып алулар» сияқты бағалау пікірлеріне құқықтық баға берген, бұл Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы нормативтік қаулының 12-тармағына және Моральдық зиянды өтеу туралы нормативтік қаулының 17-тармағына қайшы келеді.

Сот алқасы Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі берген мемлекеттік лицензиясы мен біліктілік куәлігі бар, арнайы ғылыми білімі бар, мемлекеттік сот-сараптамалық зерттеу әдістемелерінің тізіліміне енгізілген және қызметтік пайдалануға арналған белгісі бар арнайы әдістемелерге қол жеткізе алатын сот сарапшысына сот-филологиялық сараптама жүргізуді тапсырды.

Сарапшының қорытындысына сәйкес, зерттеуге ұсынылған материалдардағы аталған мақалада талапкерге қатысты жағымсыз мәліметтер бар, алайда олар журналистің жеке пікірі мен бағалау пайымдаулары түрінде берілген.

Осыған байланысты сарапшы аталған мақалада Министрліктің іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтер жоқ деген қорытындыға келді.

«Масс-медиа туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 2-бабының 2-тармағына сәйкес әркім заңмен тыйым салынбаған кез келген тәсілмен ақпаратты еркін алуға және таратуға құқылы.

Сот алқасы талапкер мемлекеттік сатып алулар туралы көрсетілген мәліметтердің қандай тұрғыдан беделге нұқсан келтіретінін және олардың шындыққа сәйкес келмейтінін дәлелдей алмағанын атап өтті. Сонымен бірге жарияланымда келтірілген деректерді автор мемлекеттік сатып алулардың ресми веб-порталынан алған.

Астана қаласы сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2024 жылғы 22 тамыздағы қаулысымен 2024 жылғы 18 сәуірдегі сот шешімінің күші жойылып, талап арызды қанағаттандырудан бас тарту туралы жаңа шешім қабылданды.

Соттылық

Осы санаттағы даулардың соттылығы Қазақстан Республикасы Азаматтық процестік кодексінің 29-бабында белгіленген жалпы қағидалар бойынша анықталады: талап арыз жауапкердің орналасқан жері бойынша сотқа беріледі.

АПК-нің 30-бабының 12-бөлігіне сәйкес бірнеше жауапкерге қойылатын талаптар талапкердің таңдауы бойынша жауапкерлердің біреуінің орналасқан жері бойынша берілуі мүмкін.

Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы істерді жалпы юрисдикция соттары қарайды. Заңды тұлғалардың ар-намысы, қадір-қасиеті және іскерлік беделін қорғау туралы талаптар да аудандық (қалалық) соттардың соттылығына жатады. Егер мұндай істердің тараптары заңды тұлға немесе жеке кәсіпкер болса, талап экономикалық сотта қаралуға тиіс.

Кәмелетке толмағандардың құқықтары мен мүдделерін қорғауға байланысты істер айрықша соттылыққа жатады және кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттарда қаралады.

Істерді талдау республика соттарының соттылық қағидаларын негізінен сақтайтынын көрсетті.

Сонымен қатар соттылыққа қатысты жекелеген бұзушылықтар да кездеседі.

Мысалы, Ақтөбе облысы Мұғалжар аудандық сотының 2024 жылғы 30 сәуірдегі ұйғарымымен Ш.-ның С.-ға қарсы әлеуметтік желілерде жария кешірім сұрату туралы талабы бойынша медиативтік келісім бекітілген.

Іс материалдарына сәйкес, талапкер Ш. жауапкер жариялаған, ар-намыс пен қадір-қасиетті қорлайтын жалған және шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтері бар фото және бейнематериалдардың нысаны болған кәмелетке толмаған «А»-ның әкесі болып табылады.

Ш. талап арызды 2011 жылы туған кәмелетке толмаған ұлының мүддесі үшін берген.

АПК-нің 27-бабының 3-бөлігіне сәйкес кәмелетке толмағандардың құқықтары мен мүдделерін қорғауға байланысты істер айрықша соттылыққа жатады және мамандандырылған ауданаралық кәмелетке толмағандар істері жөніндегі соттарда қаралуға тиіс.

Талап арызда кәмелетке толмаған балалардың мүдделері қозғалғандықтан (соның ішінде ақпаратты таратуға тыйым салу және фотосуреттерді жою туралы талаптар), іс ерекше процессуалдық тәсілді және мамандандырылған сотта қарауды талап етеді (бұл норма 2023 жылғы 1 қыркүйектен бастап күшіне енген).

Сот талап арызды қабылдау сатысында немесе істі дайындау және қарау барысында АПК-нің 152-бабы 1-бөлігінің 2) тармақшасына сәйкес талап арызды қайтаруы немесе оны тиісті соттылық бойынша жолдауы тиіс еді, алайда бұл жасалмаған.

Қазақстан Республикасының 2021 жылғы 20 желтоқсандағы №84-VII Заңымен АПК-нің 32-бабына тараптардың экстерриториялық (шарттық) соттылық туралы келісу мүмкіндігін көздейтін өзгерістер енгізілді.

Бұл норма соттарда белсенді түрде қолданылуда. Талданып отырған кезеңде барлығы 48 іс экстерриториялық соттылық бойынша жолданған.

Мысалы, тараптардың келісімі бойынша Солтүстік Қазақстан облысы сотынан Маңғыстау облысының Қарақия аудандық сотына Б.-ның П.-ға қарсы шындыққа сәйкес келмейтін, ар-намыс пен қадір-қасиетке нұқсан келтіретін мәліметтерді теріске шығару және моральдық зиянды өтеу туралы ісі жолданған.

Сол сияқты, К.-ның О.-ға қарсы ар-намыс пен қадір-қасиетті қорғау және моральдық зиянды өтеу туралы ісі Астана қаласының ауданаралық азаматтық сотынан Қарағанды қаласының Әлихан Бөкейхан ауданының №2 сотына экстерриториялық соттылық тәртібімен берілген.

Аталған бап тараптарға өзара келісім негізінде аумақтық соттылықты өзгерту құқығын береді. Мұндай келісім тараптар үшін де, сот үшін де міндетті күшке ие және жазбаша түрде жасалуы тиіс.

Мемлекеттік баж

Салық кодексінің 610-бабының 7) тармақшасына сәйкес мүліктік емес сипаттағы талап арыздардан айлық есептік көрсеткіштің (бұдан әрі – АЕК) 0,5 мөлшерінде мемлекеттік баж алынады.

Салық кодексінің 610-бабының 14) тармақшасына сәйкес ар-намысқа, қадір-қасиетке және іскерлік беделге нұқсан келтіретін мәліметтердің таратылуынан туындаған моральдық зиянды ақшалай өтемақы ретінде өндіру туралы жеке тұлғалардың талап арыздары бойынша талап қою сомасының 1 пайызы мөлшерінде мемлекеттік баж алынады.

Талдау нәтижелері соттардың көп жағдайда талап арыз берген кезде мемлекеттік бажды дұрыс есептейтінін көрсетті.

Алайда кейбір кемшіліктер де бар.

Сот шығындары туралы нормативтік қаулының 7-тармағына сәйкес мемлекеттік баждың төленгенін растайтын құжат қоса берілмеген не баж толық көлемде төленбеген немесе төлем тиісті емес деректемелер бойынша (бенефициар, код, бюджеттік сыныптама коды және т.б.) жүргізілген жағдайда, АПК-нің 152-бабына сәйкес талап арыз қайтарылуға жатады, өйткені мемлекеттік баждың төленбеуі азаматтық істі қозғауға кедергі келтіреді.

Мысалы, кейбір соттарда ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы талаптар бойынша бір АЕК мөлшерінде мемлекеттік баж алу тәжірибесі кездеседі, бұл дұрыс емес.

Осылайша, Салық кодексінің талаптарына сәйкес тек ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы талап қойылған жағдайда мемлекеттік баж 0,5 АЕК мөлшерінде төленуге тиіс. Ал моральдық зиянды өтеу туралы талап қойылған жағдайда талап етілген соманың 1 пайызы мөлшерінде мемлекеттік баж төленуі қажет.

Оңайлатылған іс жүргізу тәртібі

АПК-нің 267-2-бабында оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралуы мүмкін істердің тізбесі көзделген.

Жалпылау нәтижелері барлық істердің талап қою ісін жүргізу қағидалары бойынша қаралатынын көрсетті.

Сонымен бірге, оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралған бір іс анықталды.

Ш. мен А. Т.-ға қарсы ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау әрі моральдық зиянды өтеу туралы талап арызбен сотқа жүгінген.

Қызылорда қалалық сотының 2024 жылғы 6 желтоқсандағы ұйғарымымен істі оңайлатылған іс жүргізу тәртібімен қарау туралы қаулы шығарылған.

Осы соттың 2024 жылғы 30 желтоқсандағы шешімімен талап қанағаттандырылып, жауапкерлерден 1 000 000 теңге мөлшерінде моральдық зиян өндірілген.

Соттың 2025 жылғы 20 қаңтардағы ұйғарымымен бұл шешімнің күші жойылды.

Заңды күшіне енген 2025 жылғы 14 сәуірдегі шешіммен талап қанағаттандырудан бас тартылды.

Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы істер материалдық емес даулар санатына жатады.

Бұл санаттағы істер талап қою ісін жүргізу тәртібімен қаралуға тиіс, өйткені олар материалдық емес құқықтарды қорғаумен байланысты, дәлелдемелерді жан-жақты зерттеуді, даулы мәліметтердің мазмұнын бағалауды және көбінесе лингвистикалық және өзге де сараптамаларды тағайындауды талап етеді.

Мұндай істер бойынша барлық мән-жайларды анықтау үшін көптеген дәлелдемелерді зерттеу немесе қосымша талап ету қажет болатындықтан, соттарға АПК-нің 267-1-бабы 3-бөлігінің 5) және 6) тармақшаларының нормаларын қолдану ұсынылады.

Талап арызды қайтару

АПК-нің 152-бабында талап арызды қайтарудың толық әрі түпкілікті негіздері көзделген.

Сот тәжірибесінде YouTube, Telegram арналары және Facebook әлеуметтік желілерінде таратылған, талапкердің ар-намысына, қадір-қасиетіне және іскерлік беделіне нұқсан келтіретін әрі шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтерді тану туралы талап арыздар кездеседі.

Кейбір соттар мұндай талаптарды Азаматтық кодекстің 143-бабының 3-тармағына сілтеме жасап қайтарады. Аталған норма бұқаралық ақпарат құралдарында теріске шығару (жауап) жариялауға байланысты талаптар бойынша міндетті сотқа дейінгі тәртіпті көздейді.

Мысалы, Тараз қалалық сотының 2024 жылғы 25 шілдедегі ұйғарымымен Е.-нің Д.-ға және басқа тұлғаларға қарсы жарияланымды шындыққа сәйкес келмейтін және іскерлік беделге нұқсан келтіретін деп тану туралы талап арызы дауды сотқа дейін реттеу тәртібін сақтамауына байланысты АПК-нің 152-бабы 1-бөлігінің 1) тармақшасына сәйкес қайтарылған.

АК-нің 143-бабына сәйкес азаматтың немесе заңды тұлғаның ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтер бұқаралық ақпарат құралдарында таратылған болса, олар сол бұқаралық ақпарат құралдарында тегін теріске шығарылуға тиіс. Бұқаралық ақпарат құралдары арқылы құқықтары немесе заңды мүдделері бұзылған азамат немесе заңды тұлға сол БАҚ-та өзінің жауабын тегін жариялауды талап етуге құқылы.

Алайда аталған іс бойынша жарияланымдар жауапкерлер тарапынан кез келген пайдаланушыға қолжетімді YouTube әлеуметтік желісінде және «Бәсе» Telegram-арнасында орналастырылған. Сондықтан әлеуметтік желілер пайдаланушылардың жарияланымдары үшін жауапты болмайды.

Осыған байланысты соттың талапкер жауапкерлерге сотқа дейінгі тәртіппен теріске шығару туралы талап жолдауға міндетті деген тұжырымы дұрыс емес болып табылады.

Тағы бір мысал ретінде, Солтүстік Қазақстан облысы Ғ. Мүсірепов атындағы аудандық сотының 2023 жылғы 28 шілдедегі ұйғарымымен дәл осындай негізде С.-ның Б.-ға және басқа тұлғаларға қарсы мәліметтерді шындыққа сәйкес келмейтін, ар-намысқа, қадір-қасиетке және іскерлік беделге нұқсан келтіретін деп тану туралы талап арызы қайтарылған.

Судья талапкердің YouTube серіктестік бағдарламасына және YouTube желілік басылымы «Agroblog.kz»-ке таратылған бейнематериалды теріске шығару туралы жүгінбегенін әрі теріске шығаруды жариялаудан бас тарту туралы дәлел ұсынбағанын көрсеткен.

Солтүстік Қазақстан облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасы талапкер бұқаралық ақпарат құралдарына қатысты талап қоймағанын және талап арызда теріске шығаруды жариялау туралы талап болмағанын ескере отырып, талап арызды қайтаруды негізсіз деп дұрыс таныған.

Талапкер үш жеке тұлғаға қатысты тек мәліметтерді шындыққа сәйкес келмейтін және ар-намысқа, қадір-қасиетке, іскерлік беделге нұқсан келтіретін деп тану туралы талап қойғандықтан, талап арызды қайтаруға негіз болмаған.

Талап арызды қараусыз қалдыру

Талап арызды қараусыз қалдырудың негіздері АПК-нің 279-бабында көзделген.

Жалпылау нәтижелері көрсеткендей, соттар негізінен осы процессуалдық норманы сақтайды.

Сонымен бірге, соттардың заңда көзделмеген негіздер бойынша талап арыздарды қайтарған жағдайлары да кездеседі.

Мысалы, Көкшетау қалалық сотының 2024 жылғы 4 маусымдағы ұйғарымымен Б.-ның О.-ға қарсы ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғау және ақша өндіру туралы талап арызы талаптардың нақтыланбағаны себепті қайтарылған.

Алайда мұндай негіз процессуалдық заңнамада қарастырылмаған.

Ақмола облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2024 жылғы 14 тамыздағы қаулысымен бұл ұйғарымның күші жойылып, іс жаңадан қарауға жіберілген, бұл істі қараудың созылып кетуіне әкелген.

Талап арыз сотқа 2024 жылғы 27 наурызда түскенімен, іс мәні бойынша тек 2024 жылғы 31 қазанда қаралған.

Осылайша, аса күрделі емес іс жеті ай бойы түпкілікті шешімін таппаған.

Бітімгершілік келісімдер жасалуына байланысты істерді тоқтату

Бітімгершілік рәсімдерін сот жүйесін жетілдірудің басым бағыттарының бірі ретінде енгізу идеясы Медиация туралы заңда бекітіліп, медиация институтын әртүрлі салаларда татуластыру рәсімі ретінде дамытуға негіз қалады.

Судья тараптарды татуластыру шараларын қабылдайды, оларды процестің барлық кезеңдерінде дауды реттеуге жәрдемдеседі және татуластыру рәсіміне қатысу үшін шақыру жібереді.

Қолданыстағы заңнама осы санаттағы істер бойынша келісім жасауды тек тараптардың арасында ғана мүмкін деп таниды. Келісімде тараптар келіскен шарттар, сондай-ақ оны орындау мерзімі мен тәртібі көрсетілуі тиіс.

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы