Сот шешімі бойынша жұбайы заң бойынша мұрагерліктен шеттетілуі мүмкін

Егер мұра қалдырушының жұбайымен некесі мұра ашылғанға дейін іс жүзінде тоқтатылғаны және ерлі-зайыптылардың мұра ашылғанға дейін кемінде бес жыл бойы бөлек тұрғаны дәлелденсе, сот шешімі бойынша жұбайы заң бойынша мұрагерліктен шеттетілуі мүмкін (Азаматтық кодекстің 1070-бабының 2-тармағы).

Аталған норма соттармен дұрыс қолданылады. Ерлі-зайыптылардың мұра ашылғанға дейін кемінде бес жыл бойы бөлек тұрғаны, ортақ бірлескен шаруашылық жүргізбегені, бір-біріне материалдық қолдау көрсетпегені анықталған жағдайда, соттар талап қоюларды қанағаттандырады.

Павлодар қалалық сотының 2024 жылғы 13 наурыздағы шешімімен Д.К.-ның (анасы) Д.О.-ға (жұбайы) қойған талап қоюын қанағаттандырудан бас тартылған. Талап 2023 жылғы 8 қыркүйекте Д.Ж.-ның қайтыс болғанын, мұрагерлік мүліктің пәтерден тұратынын, ерлі-зайыптылардың 2015 жылдан бастап бөлек тұрғанын және ортақ шаруашылық жүргізбегенін негізге ала отырып қойылған.

Сот талап қоюды қанағаттандырудан бас тарта отырып, талапкердің некенің іс жүзінде тоқтатылғаны туралы уәждері куәлардың айғақтарымен теріске шығарылатынын негізге алған. Куәлар көрсетілген пәтерді Д. ерлі-зайыптыларының бірлесіп жалға бергенін растаған. Сонымен қатар, даулы пәтер бойынша коммуналдық қызметтер мен салықтарды 2021–2022 жылдары дәл жауапкердің төлегені, бұл көрсетілген кезеңде Д.-ның отбасылық қатынастарының болғанын куәландырады.

Павлодар облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2024 жылғы 12 маусымдағы қаулысымен бірінші сатыдағы соттың шешімі өзгеріссіз қалдырылған.

Жалпы ережелер

Нормативтік қаулының 1-тармағының талаптарына сәйкес, мұрагерлік істері бойынша дауларды шешу кезінде соттар мұра ашылған күні қолданыста болған заңнаманы басшылыққа алуға тиіс.

Мұрагерлік қатынастарды реттеудің бұрынғы тәртібіне қандай да бір өзгерістер мен толықтырулар енгізетін жаңа заң ол қолданысқа енгізілгеннен кейін туындайтын құқықтар мен міндеттерге қолданылады.

Алдыңғы қорытуда 1999 жылғы 1 шілдеден бастап, яғни Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Ерекше бөлім) қолданысқа енгізілген кезден бастап мұраны қабылдаудың бұрын қолданыста болған тәртібі өзгергені түсіндірілген.

1999 жылғы 1 шілдеге дейін қолданыста болған Қазақ КСР Азаматтық кодексінің 542-бабына сәйкес, мұраны иелену үшін мұрагер оны қабылдауға тиіс болатын.

Мұрагер мұрагерлік мүлікке іс жүзінде иелік етуге немесе оны басқаруға кіріскен кезде не мұра ашылған жердегі мемлекеттік нотариат кеңсесіне мұраны қабылдау туралы өтініш берген кезде мұраны қабылдады деп танылған.

Аталған әрекеттер мұра ашылған күннен бастап алты ай ішінде жасалуға тиіс болған.

1999 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Ерекше бөлім) қолданысқа енгізілуімен мұраны қабылдау қағидалары елеулі түрде өзгерді, «мұраны қабылдау презумпциясы» қолданыла бастады, яғни мұрагер кейіннен мұрадан бас тартпаса, мұрагерлік құқығынан айырылмаса және оны мұрагер етіп тағайындау туралы өсиеттік өкімнің жарамсыз деп танылуы салдарынан мұрагерлік құқығын жоғалтпаса, мұра ашылған кезден бастап өзіне тиесілі мұраға құқық алатын болды.

2007 жылғы 3 ақпаннан бастап мұраны қабылдаудың бұрынғы тәртібі қайтадан қолданыла бастады («Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексіне (Жалпы және Ерекше бөлімдер) өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2007 жылғы 12 қаңтардағы Заң).

Жекелеген жағдайларда соттар істі қарау кезінде мұра ашылған күні қолданыста болған заңнаманы басшылыққа алу қажеттігін ескермейді.

Ақтөбе облысының Мұғалжар аудандық сотының 2024 жылғы 16 мамырдағы шешімімен Г.В.В.-ның Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы Қандыағаш қаласы әкімінің аппараты» мемлекеттік мекемесіне мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру және оны мұраны қабылдаған деп тану туралы талап қоюы қанағаттандырылған. Іс апелляциялық тәртіппен қаралмаған.

Істің мән-жайларынан мұра қалдырушы Г.В.Н.-ның 2000 жылғы 13 желтоқсанда, яғни мұраны қабылдау презумпциясы қолданылған кезеңде қайтыс болғаны анықталған. Алайда талапкер Ақтөбе нотариат округінің нотариусы К.-ға мұрагерлік құқығы туралы куәлік алу үшін жүгінген кезде, мұраны қабылдау мерзімін өткізіп алуына байланысты оған бас тартылған.

Мұндай қателіктер жүйелі сипатқа ие, жекелеген нотариустардың заңды білмеуі азаматтардың соттарға негізсіз жүгінуіне әкеп соғады, ал соттар нотариустардың заңсыз әрекеттерінің жолын кеспей, азаматтардың құқықтарының одан әрі бұзылуына ықпал етеді.

Соттар мұрагерлердің шеңбері де мұра ашылған кезде қолданыста болған заңнамаға сәйкес айқындалатынын білуге тиіс. Қазақ КСР Азаматтық кодексі қолданылған кезеңде мұрагерлердің тек үш кезегі болған, 1999 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде заң бойынша мұрагерлердің алты кезегі айқындалған, ал 2007 жылғы 3 ақпаннан бастап мұрагерлердің шеңбері қайтадан өзгертілген.

1999 жылғы 1 шілде мен 2007 жылғы 3 ақпан аралығындағы кезеңде Азаматтық кодексте мұрагерлік трансмиссия институты болмаған, ал 2007 жылғы 3 ақпаннан бастап өкілдік ету құқығы бойынша мұрагерлік қағидалары өзгертілген.

Осылайша, әртүрлі кезеңдерде бір мәселенің құқықтық реттелуі әртүрлі болғандықтан, соттар мұра ашылған сәтте қолданыста болған құқық нормаларын қолдануға тиіс.

Соттылық

Азаматтық процестік кодекске сәйкес мұрагерлік құқықтық қатынастардан туындайтын азаматтық істердің мынадай соттылығы белгіленген.

Азаматтық процестік кодекстің 31-бабының 3-бөлігімен мұрагерді лайықсыз мұрагер деп тану, мұраны иесіз деп тану, мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру, мұрадан бас тарту мерзімін ұзарту туралы талап қоюлар бойынша істердің айрықша соттылығы айқындалған.

Жоғарыда аталған талап қоюлар бойынша істер мұра ашылған жер бойынша қаралады.

Бұған дейінгі қорытуда Нормативтік қаулының 12-тармағы мен Азаматтық процестік кодекстің 31-бабының 3-бөлігі арасындағы қайшылыққа байланысты мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру туралы талап қоюлар бойынша істердің соттылығы мәселелері түсіндірілген. Нормативтік қаулыға тиісті өзгерістер енгізілгенге дейін соттарға Азаматтық процестік кодекстің нормаларын басшылыққа алу ұсынылады, яғни мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру немесе мұрадан бас тарту мерзімін ұзарту туралы талап қоюлар мұра ашылған жердегі сотқа берілуге тиіс.

Азаматтық кодекстің 1043-бабына сәйкес мұра ашылатын жер мұра қалдырушының соңғы тұрғылықты жері, ал ол белгісіз болған жағдайда – мүліктің немесе оның негізгі бөлігінің орналасқан жері болып табылады.

Жетісу облысы Ақсу аудандық сотының 2024 жылғы 23 қазандағы ұйғарымымен А.Т.-ның О.-ға және басқа да тұлғаларға мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру туралы талап қоюы істің осы сотқа соттылығының болмауына байланысты негізсіз қайтарылған. Талап қоюды қайтаруға негіз ретінде сот қайтыс болған А.М.-ның Талдықорған қаласында тіркелгенін көрсеткен.

Жетісу облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2024 жылғы 10 желтоқсандағы ұйғарымымен бірінші сатыдағы соттың ұйғарымы күшін жойып, талап қою сол сотқа жіберілген.

Құқық қорғау және арнаулы органдардың ақпарат алмасу жүйесінің (ҚАААО ААЖ) мәліметтеріне сәйкес, қайтыс болған А.М. тірі кезінде Ақсу ауданының Жансүгіров ауылында тіркелген. Мұра қалдырушының соңғы тұрғылықты жеріне қатысты осындай ақпаратты полиция органдары да ұсынған. Сонымен қатар, А.М.-ның аталған мекенжай бойынша тұрғын үйі меншік құқығында тіркелген.

Азаматтық процестік кодекстің 31-бабының 2-бөлігімен мұра қалдырушының кредиторлары мұрагерлерге, өсиетті орындаушыға (мұраны сенімгерлікпен басқарушыға) қоятын талап қоюлардың айрықша соттылығы осы баптың бірінші бөлігінде белгіленген қағидаларға сәйкес, яғни жылжымайтын мүлікке қатысты белгіленген қағидалар бойынша мұрагерлік мүліктің орналасқан жері бойынша қаралатыны белгіленген.

Егер мұрагерлік мүліктің құрамына жылжымалы мүлік (банктердегі салымдар, шаруашылық серіктестіктің жарғылық капиталындағы үлес, кооперативтердегі пайлар және т.б.) кірсе, кредиторлардың талап қоюларына соттылықтың жалпы қағидасы – жауапкердің орналасқан жері бойынша соттылық қолданылады.

Кәмелетке толмаған балалардың мұрагерлік құқықтарын қорғау туралы даулар Азаматтық процестік кодекстің 27-бабының 3-бөлігіне сәйкес кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттарда қаралады.

Жекелеген жағдайларда соттар істерді негізсіз түрде соттылығы бойынша кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған соттарға жібереді.

Қызылорда қалалық сотының 2024 жылғы 2 қазандағы ұйғарымымен И.-дің А.-ға мұрадан бас тарту туралы өтінішті заңсыз деп тану және мұрагерлік құқығы туралы куәлікті жарамсыз деп тану туралы талап қоюы жауапкердің талапкер алдында кәмелетке толмаған балаларды асырауға алимент бойынша берешегінің болуына байланысты Қызылорда облысының кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотына соттылығы бойынша жіберілген.

Апелляциялық алқа бірінші сатыдағы соттың тұжырымымен келіспей, ұйғарымның күшін жойып, істі мәні бойынша қарау үшін сол сотқа жіберген. Бұл талап қою мұра қалдырушының мұрагерлері болып табылмайтын кәмелетке толмағандардың мүдделері үшін берілмегені көрсетілген.

Жалпы соттылық қағидасы (жауапкердің орналасқан жері бойынша) мұрагерлік құқықтардан туындайтын барлық өзге де істерге (өсиетті, мұрагерлік құқығы туралы куәлікті жарамсыз деп тану туралы, жылжымайтын мүлікке құқықтар туралы куәліктерді қоспағанда және т.б.) қолданылады.

Солтүстік Қазақстан облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2025 жылғы 13 ақпандағы ұйғарымымен Ғабит Мүсірепов атындағы аудандық соттың 2025 жылғы 16 қаңтардағы ЖШС-нің С.-ға, Ф.-ға заң бойынша мұрагерлік құқығы туралы куәлікті жарамсыз деп тану туралы талап қоюын қайтару туралы ұйғарымының күші жойылған.

Талап қоюды қайтару кезінде бірінші сатыдағы сот талапкердің заңды тұлға болып табылатынын, жауапкер С.-ның жеке кәсіпкер (бұдан әрі – ЖК) ретінде тіркелгенін, даудың шаруа қожалығындағы (бұдан әрі – ШҚ) ортақ үлестік меншікке қатысушылардың үлесіне қатысты туындағанын негізге алып, бұл корпоративтік даудың бар екенін және оның мамандандырылған ауданаралық экономикалық соттың (бұдан әрі – МАЭС) соттылығына жататынын көрсеткен.

Сот алқасы бұл тұжырымдарды негізсіз деп танып, жауапкер С.-ның ЖШС немесе ШҚ қатысушысы, сондай-ақ аталған ұйымдардың басшысы немесе бұрынғы басшысы болып табылмайтынын, тиісінше даудың корпоративтік сипатта екені туралы соттың қорытындысы Азаматтық процестік кодекстің 27-бабының мазмұнына қайшы келетінін көрсеткен. С.-ның ЖК мәртебесі істі МАЭС-тің соттылығына жатқызу үшін маңызға ие емес, өйткені ЖШС-нің сотқа жүгінуі жауапкер – жеке тұлғаның құқық белгілейтін құжатын даулауға байланысты.

Азаматтық процестік кодекстің 307-бабына сәйкес заңдық маңызы бар фактіні анықтау жөніндегі істер бойынша өтініш өтініш берушінің тұрғылықты жеріндегі сотқа беріледі, ал жылжымайтын мүлік объектілерін иеленуді, пайдалануды және (немесе) оларға билік етуді растайтын құжаттардың бар екендігі фактісін анықтау туралы істер бойынша өтініш жылжымайтын мүліктің орналасқан жеріндегі сотқа беріледі.

Жамбыл облысының Тараз қалалық сотының 2024 жылғы 6 желтоқсандағы шешімімен Л.Т.-ның мұра ашылған жердің заңдық фактісін анықтау туралы өтініші қанағаттандырылған. 1999 жылғы 24 қазанда қайтыс болған Л.С.-дан кейін мұра ашылған жер ретінде Тараз қаласы белгіленген.

Сотқа жүгінуге нотариус С.-ның 2024 жылғы 11 қазандағы қаулысы негіз болған. Аталған қаулымен өтініш берушіге жұбайы қайтыс болғаннан кейін мұрагерлік құқығы туралы куәлік беруден бас тартылып, мұрагерлік мүлік (Тараз қаласындағы пәтер) орналасқан жер бойынша жұбайының тіркелмегеніне және тіркеу орнынан шығарылғанына байланысты мұра ашылған жерді анықтау үшін сотқа жүгіну ұсынылған.

Бұл жағдайда нотариус мұрагерлік құқығы туралы куәлікті беруден негізсіз бас тартқан, өйткені Азаматтық кодекстің 1043-бабына сәйкес мұра ашылатын жер мұра қалдырушының соңғы тұрғылықты жері, ал ол белгісіз болған жағдайда – мүліктің немесе оның негізгі бөлігінің орналасқан жері болып табылады. Осыған байланысты сотта өтінішті қанағаттандыруға құқықтық негіздер болмаған.

Алматы қаласында тұратын А. сотқа екі фактіні: оның әжесі У.-мен туыстық қатынастарының болуын және Ақтөбе облысының Хромтау қаласының аумағында У. қайтыс болғаннан кейін ашылған мұраны қабылдау фактісін анықтау туралы өтінішпен жүгінген.

Хромтау аудандық сотының 2024 жылғы 2 тамыздағы ұйғарымымен А.-ның өтініші Азаматтық процестік кодекстің 307-бабына сілтеме жасала отырып, істің соттылығына жатпауына байланысты қайтарылған.

Апелляциялық сатыдағы сот Азаматтық процестік кодекстің 31-бабының ережелеріне сілтеме жасай отырып, мұра қалдырушының жылжымайтын мүлкінің бар екенін көрсетіп, бірінші сатыдағы соттың ұйғарымының күшін жойған.

Кейіннен Хромтау аудандық сотының 2024 жылғы 23 қазандағы ұйғарымымен мұраны қабылдау фактісін анықтау туралы талап қою бөлігінде іс бойынша іс жүргізу Азаматтық процестік кодекстің 279-бабының 8) тармақшасы негізінде өтініштің кері қайтарып алынуына байланысты қараусыз қалдырылған.

Соттың 2024 жылғы 28 қазандағы шешімімен А.-ның туыстық қатынастар фактісін анықтау туралы өтініші қанағаттандырылған.

Ақтөбе облыстық сотының талдауында аталған істің Ақтөбе облысының аумақтық соттылығы бойынша қаралуының заңдылығы туралы мәселе қойылған, өйткені Азаматтық процестік кодекстің 307-бабына сәйкес заңдық маңызы бар фактіні анықтау жөніндегі істер бойынша өтініш өтініш берушінің тұрғылықты жеріндегі сотқа беріледі. Жылжымайтын мүлік объектілерін иеленуді, пайдалануды және (немесе) оларға билік етуді растайтын құжаттардың бар екендігі фактісін анықтау туралы өтініштер ғана жылжымайтын мүліктің орналасқан жеріндегі сотқа берілетіні осы ережеден ерекшелік болып табылады.

Бұл жағдайда апелляциялық сатыдағы соттың ұстанымы дұрыс болып көрінеді, өйткені бастапқы өтінішті қарау кезінде Азаматтық процестік кодекстің 31-бабымен белгіленген айрықша соттылық қағидасын (жылжымайтын мүлік түріндегі мұраны қабылдау фактісін анықтау) ескеру қажет болған.

Нормативтік құқықтық база

Осы құқықтық қатынастарды реттейтін және талданатын санаттағы істерді қарау кезінде қолданылуға жататын нормативтік құқықтық актілер мыналар болып табылады:

• Қазақстан Республикасының Конституциясы;
• 2002 жылғы 7 қазандағы Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы Кишинев конвенциясы;
• 1993 жылғы 22 қаңтардағы Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы Минск конвенциясы және оған 1997 жылғы 28 наурыздағы хаттама;
• Қазақ КСР Азаматтық кодексі (бұдан әрі – Қазақ КСР АК);
• Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (бұдан әрі – Қазақстан Республикасының АК, АК);
• Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі (бұдан әрі – АПК);
• Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексі;
• Қазақстан Республикасының «Нотариат туралы» Заңы;
• Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының (бұдан әрі – ҚР ЖС) 1999 жылғы 29 маусымдағы № 5 «Соттардың мұрагерлік туралы заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысы (бұдан әрі – Нормативтік қаулы);
• ҚР ЖС-ның 2022 жылғы 28 маусымдағы № 13 «Заңдық маңызы бар фактілерді анықтау туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысы;
• Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2012 жылғы 31 қаңтардағы № 31 бұйрығымен бекітілген Нотариустардың нотариаттық іс-әрекеттер жасау қағидалары.

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы