Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 166-бабы. Қарулы қақтығыс кезінде әрекетсіздік таныту не қылмыстық бұйрық беру туралы түсініктеме
1. Қарулы қақтығыс кезінде бастықтың немесе лауазымды адамның өз өкілеттіктері шегінде бағынысты адамның соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын немесе халықаралық гуманитарлық құқық нормаларын қылмыстық бұзуына дайындалып жатқан әрекеттердің алдын алу немесе жасалып жатқан құқық бұзушылықтардың жолын кесу үшін барлық ықтимал шараларды қасақана қабылдамауы —
жеті жылдан он бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
2. Қарулы қақтығыс кезінде бастықтың немесе лауазымды адамның бағынысты адамға ешкімді тірі қалдырмау туралы бұйрық немесе соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын немесе халықаралық гуманитарлық құқық нормаларын қылмыстық бұзушылықтар жасауға бағытталған өзге де көрінеу қылмыстық бұйрықтар немесе өкімдер беруі —
он жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
166-бапта көзделген әрекеттерді қылмыстандырудың халықаралық-құқықтық негізі, біріншіден, I Қосымша хаттаманың 86-бабының 2-тармағы болып табылады. Аталған норма бағынысты адамның халықаралық гуманитарлық құқықты бұзушылық жасағанын немесе жасауға ниеттенгенін сол кездегі жағдайға қарай қорытынды жасауға мүмкіндік беретін ақпаратты білген немесе өз иелігінде болған жағдайда, сондай-ақ егер олар өз өкілеттіктері шегінде осы бұзушылықтың алдын алу немесе жолын кесу үшін іс жүзінде мүмкін болатын барлық шараларды қабылдамаған болса, бастықтар мен лауазымды адамдарға жауапкершілік жүктейді. Екіншіден, қылмыстық-құқықтық тыйым I Қосымша хаттаманың 40-бабынан туындайды, онда «ешкімді тірі қалдырмау туралы бұйрық беруге, қарсыласқа осындай қауіп төндіруге немесе соғыс қимылдарын осындай негізде жүргізуге» тыйым салынады.
Біріккен Ұлттар Ұйымы Қауіпсіздік Кеңесінің 1993 жылғы 25 мамырдағы 3217-отырысында қабылданған 827 (1993) қарарымен бекітілген, 1991 жылдан бастап бұрынғы Югославия аумағында жасалған халықаралық гуманитарлық құқықты өрескел бұзуға жауапты адамдарды сотқа тарту жөніндегі Халықаралық трибунал Жарғысының 2-бабына сәйкес, Трибунал «1949 жылғы 12 тамыздағы Женева конвенцияларының елеулі бұзушылықтарын жасайтын немесе оларды жасауға бұйрық беретін адамдарды, атап айтқанда, тиісті Женева конвенциясының ережелерімен қорғалатын адамдарға немесе мүлікке қарсы бағытталған мынадай әрекеттерді жасағаны үшін сотқа тартуға өкілетті: 1) қасақана өлтіру; 2) азаптау және адамгершілікке жатпайтын қарым-қатынас, оның ішінде биологиялық эксперименттер; 3) қасақана ауыр азап келтіру немесе денеге ауыр жарақат салу не денсаулыққа зиян келтіру; 4) әскери қажеттілікпен туындамаған мүлікті заңсыз, негізсіз және ауқымды түрде қирату және иемдену; 5) әскери тұтқынды немесе азаматтық адамды жау мемлекетінің қарулы күштерінде қызмет етуге мәжбүрлеу; 6) әскери тұтқынды немесе азаматтық адамды әділ әрі қалыпты сот талқылауына қатысу құқығынан қасақана айыру; 7) азаматтық адамды заңсыз жер аудару, көшіру немесе қамауға алу; 8) азаматтық адамдарды кепілге алу».
Мұндай өкілеттік Біріккен Ұлттар Ұйымы Қауіпсіздік Кеңесінің 1994 жылғы 8 қарашадағы 3453-отырысында 955 қарарымен қабылданған Руанда жөніндегі Халықаралық трибунал Жарғысының 4-бабында да көзделген. Бұл тізбеге (ол толық болып табылмайды) мыналар енгізілген: 1) адамдардың өміріне, денсаулығына және физикалық немесе психикалық саулығына қол сұғу, атап айтқанда, кісі өлтіру, сондай-ақ азаптау, дене жарақатын салу немесе дене жазасының кез келген түрі сияқты қатыгез қарым-қатынас; 2) ұжымдық жазалау; 3) кепілге алу; 4) терроризм актілері; 5) адамның қадір-қасиетіне қол сұғу, атап айтқанда, қорлайтын және кемсітетін қарым-қатынас, зорлау, мәжбүрлі жезөкшелік және әдепсіз сипаттағы шабуылдың кез келген нысаны; 6) тонау; 7) өркениетті ұлттар қажетті деп таныған сот кепілдіктері болған жағдайда, тиісті түрде құрылған соттың алдын ала шығарған шешімінсіз соттау және жаза қолдану; 8) жоғарыда аталған кез келген әрекетті жасау қатерін төндіру. Қылмыс құрамының бірдей түрлері Сьерра-Леоне жөніндегі Арнайы сот Жарғысының 3-бабында (2002 жылғы 16 қаңтар) тұжырымдалған.
Рим статутының мақсаттары үшін әскери қылмыстар мыналарды білдіреді: 1) 1949 жылғы 12 тамыздағы Женева конвенцияларын елеулі түрде бұзу; 2) халықаралық құқықта белгіленген шеңберде халықаралық қарулы қақтығыстар кезінде қолданылатын заңдар мен әдет-ғұрыптарды өзге де елеулі түрде бұзу.
Атап айтқанда, онда: «егер олар бағынысты адамның осындай бұзушылық жасап жатқанын немесе жасауға ниеттеніп отырғанын сол кездегі жағдайға қарай қорытынды жасауға мүмкіндік беретін ақпаратты білген немесе өз иелігінде болған жағдайда және егер олар өз өкілеттіктері шегінде осы бұзушылықтың алдын алу немесе жолын кесу үшін іс жүзінде мүмкін болатын барлық шараларды қабылдамаған болса, бұл олардың бастықтарын жағдайға қарай қылмыстық немесе тәртіптік жауаптылықтан босатпайды» деп көзделген.
Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі қарулы қақтығыс кезінде мемлекеттің халықаралық гуманитарлық құқық саласындағы өзіне алған міндеттемелерін орындауына байланысты халықаралық қатынастар болып табылады.
Осы қылмыстың объективтік жағы әрекетсіздікпен, яғни бастықтың немесе лауазымды адамның бағынысты адамның соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын немесе халықаралық гуманитарлық құқық нормаларын қылмыстық бұзуға дайындалып жатқан әрекеттердің алдын алу немесе жасалып жатқан құқық бұзушылықтардың жолын кесу жөніндегі өзіне жүктелген құқықтық міндетті орындаудан жалтаруымен көрінеді. Соның салдарынан қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау қаупі пайда болады немесе мұндай зардаптар туындайды. Әрекетсіздік үшін қылмыстық жауаптылықты негіздеу кезінде адамның міндетінің болуын ғана емес, сонымен қатар оның әрекет ету мүмкіндігінің болғанын да анықтау қажет.
Бастық немесе лауазымды адам бағыныстыларға тиісті бақылауды жүзеге асырмағаны үшін, егер олар:
бағыныстылардың осындай қылмыстар жасап жатқанын немесе жасауға ниеттеніп жүргенін анық көрсететін ақпаратты біліп, оны саналы түрде елемеген болса;
өз өкілеттіктері шеңберінде олардың жасалуына жол бермеу немесе жолын кесу үшін не осы мәселені тергеп-тексеру және қылмыстық қудалау мақсатында құзыретті органдарға беру үшін барлық қажетті әрі ақылға қонымды шараларды қабылдамаған болса;
қылмыстар олардың жауапкершілігі мен бақылауына жататын қызметке қатысты болса, қылмыстық жауаптылыққа тартылады.
Әскери бағыныстылық тәртібі Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының Ішкі қызмет жарғысымен айқындалады. Аталған Жарғы Қазақстан Республикасы Президентінің 2007 жылғы 5 шілдедегі № 364 Жарлығымен бекітілген. Барлық әскери қызметшілерді бастықтарға (қызметтік жағдайы мен әскери атағы бойынша) және бағыныстыларға бөле отырып, Жарғы әскери қызмет міндеттерін орындау барысында олардың арасындағы өзара қарым-қатынастарды реттейді.
Лауазымды адамдардың өкілеттіктері Қазақстан Республикасының тиісті нормативтік құқықтық актілерімен айқындалады. Мысалы, Қарулы Күштердің Ішкі қызмет жарғысының 1-тармағының 19) тармақшасында әскери қызметшінің міндеті ретінде: «халықаралық гуманитарлық құқықтың ережелерін, оның ішінде әскери іс-қимылдарды жүргізудің, жараланғандармен, науқастармен, қарсылас қарулы күштерінің кеме апатына ұшыраған адамдарымен және ұрыс қимылдары ауданындағы азаматтық халықпен, сондай-ақ әскери тұтқындармен қарым-қатынас жасаудың халықаралық қағидаларын білу және оларды мүлтіксіз сақтау» белгіленген.
Бағынысты деп өзінің лауазымдық жағдайына немесе әскери атағына байланысты бастықтың немесе лауазымды адамның бұйрықтары мен өкімдерін орындауға міндетті адам түсініледі.
1998 жылғы 17 шілдеде Рим қаласында БҰҰ қамқорлығымен Халықаралық қылмыстық сот құру жөніндегі Өкілетті өкілдердің дипломатиялық конференциясында қабылданған Халықаралық қылмыстық соттың Рим статутында әскери қылмыс жасаған адамды, егер әрекетті жасау кезінде:
«а) бұл адам өзінің мінез-құлқының құқыққа қайшылығын немесе сипатын түсіну не өз әрекеттерін заң талаптарына сәйкес келтіру мүмкіндігінен айыратын психикалық аурумен немесе бұзылумен ауырса;
бұл адам өзінің мінез-құлқының құқыққа қайшылығын немесе сипатын түсіну не өз әрекеттерін заң талаптарына сәйкес келтіру мүмкіндігінен айыратын мас күйде болса, егер бұл адам соттың юрисдикциясына жататын қылмыс болып табылатын әрекет жасауы мүмкін екенін білген жағдайларда өзін қасақана мас күйге келтірмесе немесе мұндай әрекетті жасау қаупін елемеген болмаса;
бұл адам өзін немесе басқа адамды, не әскери қылмыстар жағдайында осы адамның немесе басқа адамның өмір сүруі үшін ерекше маңызды болып табылатын мүлікті немесе әскери міндетті орындау үшін ерекше маңызды мүлікті күш қолданудың сөзсіз және құқыққа қайшы қолданылуынан қорғау үшін, төнген қауіп дәрежесіне мөлшерлес тәсілмен ақылға қонымды әрекет етсе;
Халықаралық қылмыстық соттың юрисдикциясына жататын әскери қылмыс деп болжанатын әрекет осы адамның өзі немесе басқа адам үшін төнген тікелей өлім қаупіне не ауыр дене жарақатын тікелей келтіру немесе мұндай жарақаттарды келтіруді жалғастыру қаупіне мәжбүрлі жауап әрекеті болып табылса және бұл адам осы қауіпті жою үшін қажетті әрі ақылға қонымды шаралар қабылдаса, бұл ретте оның өзі болдырмауға тырысқан зияннан гөрі көбірек зиян келтіру ниеті болмауға тиіс. Мұндай қауіп басқа адамдардан туындауы немесе осы адамға тәуелді емес өзге мән-жайлардан туындауы мүмкін» (31-бап).
Қылмыстық жауаптылықтан босатудың келтірілген негіздерінің тізбесі толық болып табылмайды.
Объективтік жақтың міндетті белгісі ретінде қылмыстар жасалған уақыт — қарулы қақтығыс кезеңі танылады.
166-бапта қылмыстың арнайы құрамдары — лауазымды адамның әрекетсіздігі және билікті теріс пайдалануы тұжырымдалған, сондықтан ҚК-нің 361, 370, 450 немесе 452-баптары бойынша қосымша саралау талап етілмейді.
Қылмыс құрамы формальды болып табылады. Қылмыс бастықтың (лауазымды адамның) өз өкілеттіктері шегінде бағынысты адамның соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын немесе халықаралық гуманитарлық құқық нормаларын қылмыстық бұзуына дайындалып жатқан әрекеттердің алдын алу немесе жасалып жатқан құқық бұзушылықтардың жолын кесу үшін барлық ықтимал шараларды қабылдау мүмкіндігі бола тұра әрекетсіздік таныта бастаған кезден бастап аяқталған болып есептеледі.
Қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналық түріндегі кінәмен сипатталады. Кінәлі халықаралық гуманитарлық құқықты бұзушылық жасап жатқан немесе жасауға дайындалып жатқан бағынысты адамның қылмыстық сипаттағы әрекетін сезінеді және оған қарсы әрекет етуді қаламайды.
Қылмыстың субъектісі арнайы, ол — бастық немесе лауазымды адам.
Қызметтік жағдайы бойынша бастықтар — басқа әскери қызметшілердің қызметтік қызметіне тұрақты немесе уақытша басшылық ету тапсырылған әскери қызметшілер (командирлер, қызмет бастықтары және т.б.).
Өзінің қызметтік жағдайы бойынша Қазақстан Республикасы Президенті (Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас Қолбасшысы), Қарулы Күштердің, басқа да әскерлер мен әскери құралымдардың азаматтық персонал қатарындағы басшылары, сондай-ақ атқаратын штаттық лауазымына сәйкес қызметтік міндеттері шеңберінде бағыныстыларға басшылық жасайтын әскери қызметшілер бастықтар болып табылады.
Командир бағыныстылар үшін бастық болып табылады.
Әскери қызметшілер қызметі бойынша, тіпті уақытша болса да, бағынатын бастықтар тікелей бастықтар болып табылады.
Бағынысты адамға ең жақын орналасқан тікелей бастық тікелей жетекші деп аталады.
Әскери атағы бойынша бастықтар болып қызметтік бағыныстылық тәртібімен байланыспаған мынадай әскери қызметшілер танылады:
армия генералдары — барлық әскери қызметшілер үшін;
генерал-полковниктер, адмиралдар — барлық аға және кіші офицерлер, сержанттар (старшиналар), солдаттар (матростар) үшін;
генерал-лейтенанттар, вице-адмиралдар, генерал-майорлар, контр-адмиралдар, полковниктер, 1-дәрежелі капитандар — барлық кіші офицерлер, сержанттар (старшиналар), солдаттар (матростар) үшін;
офицерлер — сержанттар (старшиналар), солдаттар (матростар) үшін;
сержанттар (старшиналар) — өздерімен бір әскери бөлімдегі солдаттар мен матростар үшін.
Қызметтік жағдайы мен әскери атағы бойынша басқа әскери қызметшілерге қатысты олардың бастықтары немесе бағыныстылары болып табылмайтын әскери қызметшілер аға немесе кіші болуы мүмкін. Үлкендік әскери қызметшілердің әскери атақтары бойынша айқындалады.
Бірлесіп міндеттерді орындау кезінде бір-біріне бағынбайтын әскери қызметшілердің қызметтік өзара қарым-қатынастары командирмен (бастықпен) айқындалмаған болса, олардың лауазымы бойынша үлкені, ал лауазымдары тең болған жағдайда әскери атағы бойынша үлкені бастық болып табылады.
Лауазымды адам — мемлекеттік органдарда, жергілікті өзін-өзі басқару органдарында, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарында билік өкілі функцияларын тұрақты, уақытша немесе арнайы өкілеттік бойынша жүзеге асыратын не ұйымдастырушылық-өкімдік немесе әкімшілік-шаруашылық функцияларды орындайтын адам (ҚК-нің 3-бабының 26) тармағы).
Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде қарулы қақтығыс кезінде бағынысты адамға «ешкімді тірі қалдырмау» туралы бұйрық немесе соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын не халықаралық гуманитарлық құқық нормаларын қылмыстық бұзушылық жасауға бағытталған өзге де көрінеу қылмыстық бұйрықтар немесе өкімдер беру үшін жауаптылық көзделген. I Қосымша хаттаманың 40-бабында «ешкімді тірі қалдырмау туралы бұйрық беруге, қарсыласқа осындай қауіп төндіруге немесе соғыс қимылдарын осындай негізде жүргізуге» тыйым салынады.
Ұлттық заңнамада тиісті тыйым Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 16 ақпандағы «Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы» Заңының 5-бабының 4-тармағында белгіленген: «Командирлерге (бастықтарға) әскери қызмет міндеттерін орындауға қатысы жоқ немесе Қазақстан Республикасының заңнамасын бұзуға бағытталған бұйрықтар (өкімдер) мен өкімдер беруге тыйым салынады».
Бұйрық — бастықтың заңға қатаң сәйкес келетін, орындауға міндетті болып табылатын, әскери басқарудың негізгі актісі саналатын жазбаша немесе ауызша өкімі. Бұйрық арқылы әскерлерге жауынгерлік міндеттер жеткізіледі, сондай-ақ бөлімшелердің күнделікті өмірі реттеледі. Бұйрықтың нысаны саралау үшін маңызға ие емес.
Берілетін бұйрықтың немесе өкімнің көрінеу қылмыстылығы бастықтың немесе лауазымды адамның олардың қылмыстық заң мен халықаралық гуманитарлық құқық нормаларының талаптарына айқын, анық сәйкес келмейтінін сезінуін білдіреді.
Адам әскери қылмыс жасаған жағдайда, жасалған әрекеттің айқын қылмыстылығына байланысты бұйрықты немесе өкімді орындағанына ешқандай сілтеме жасамай, қылмыстық жауаптылыққа тартылады.
Қылмыстық бұйрықты орындаған жағдайда, зардаптардың туындауы үшін мұндай бұйрықты берген бастық қана емес, оны орындаған бағынысты адам да жауапты болады. Бұйрықты орындаушыны жауаптылыққа тартудың негізі оның бастықтың өкімінің қылмыстық сипатын көрінеу сезінуі болып табылады. Бұдан басқа, міндетті, бірақ қылмыстық бұйрықты орындау нәтижесінде келтірілген зиян үшін жауаптылық орындаушының мұндай жағдайда бұйрықты орындамауға нақты мүмкіндігі болған кезде туындауға тиіс. Бастық ұйымдастырушы ретінде әрекет етеді.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2005 жылғы 28 қазандағы «Әскери қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 33-тармағында бастықтың (командирдің) орындауға міндетті бұйрығын дәл орындау бағынысты адамды, егер ол орындалып жатқан бұйрықтың құқыққа қайшы екенін сезінбесе, сол бұйрық бойынша жасалған әрекеттері және олардың салдары үшін жауаптылықтан босататыны түсіндіріледі.
Бағынысты адамның бастықтың (командирдің) көрінеу заңсыз бұйрығын орындау арқылы қылмыс жасауы оның қылмыстық бұйрықты берген бастықпен (командирмен) бірге қылмыстық жауаптылыққа тартылуына әкеп соғады.
Бағынысты адамның бастықтың (командирдің) көрінеу заңсыз бұйрығын орындамауы бағынысты адамның қылмыстық жауаптылығын жоққа шығарады.
Бастықтың (командирдің) көрінеу заңсыз бұйрығын орындау арқылы қасақана қылмыс жасауды бағынысты адамның бастықпен (командирмен) бірлесіп жасаған қылмысынан ажырату қажет. Мұндай жағдайда олардың арасында бағыныстылық қатынастары туындамайды және олар қылмыстық ниетті бірлесіп жүзеге асыру үшін алдын ала сөз байласады. Мұндай жағдайларда бастықтың (командирдің) және бағынысты адамның жауаптылығы сыбайлас қатысудың түрлері туралы жалпы қағидалар бойынша туындайды.
Орындаушыны қылмыстық жауаптылықтан босату мынадай шарттар сақталған кезде мүмкін болады: біріншіден, орындаушы үкіметтің немесе бастықтың бұйрығын орындауға міндетті болса; екіншіден, орындаушы бұйрықтың заңсыз екенін білмесе немесе бұйрықтың өзі анық заңсыз сипатта болмаса.
Геноцид немесе адамзатқа қарсы қылмыстар жасау туралы бұйрықтар анық заңсыз болып табылады (Рим статутының 33-бабының 2-тармағы).
Әскери қылмыс жасаған адамның ресми мәртебесі (мемлекет немесе үкімет басшысы) оны қылмыстық жауаптылықтан босатпайды және өздігінен үкімді жеңілдету үшін негіз болып табылмайды.
Мұндай бұйрықты кінәліге байланысты емес мән-жайлар бойынша орындау мүмкін болмаған жағдайда, лауазымды адамның (бастықтың) әскери қылмыс жасау туралы бұйрық беру фактісі мұндай бұйрықты берген адам үшін аяқталмаған қылмыс ретінде бағалануға тиіс.
Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігі бойынша қылмыс қарулы қақтығыс кезінде бастықтың немесе лауазымды адамның бағынысты адамға ешкімді тірі қалдырмау туралы бұйрықты немесе соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын не халықаралық гуманитарлық құқық нормаларын қылмыстық бұзуға бағытталған өзге де көрінеу қылмыстық бұйрықтар немесе өкімдер берген сәттен бастап аяқталған болып есептеледі. Зардаптар түсіндіріліп отырған бапта көзделген қылмыс құрамдарының міндетті белгісі болып табылмайды. Зардаптар туындаған жағдайда олар кінәліге жаза тағайындау кезінде ескерілуі мүмкін.
ҚК-нің 166-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналық түріндегі кінәмен сипатталады. Кінәлі қарулы қақтығыс кезінде өзі беріп отырған бұйрықтың немесе өкімнің қылмыстық сипатын сезінеді және оны беруді қалайды.
ҚК-нің 166-бабының 1, 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер аса ауыр қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилұлы Борчашвилиден.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
