Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 165-бабына түсініктеме. Қарулы қақтығыстар кезінде халықаралық гуманитарлық құқық нормаларын қылмыстық бұзу
Қарулы қақтығыс кезінде халықаралық гуманитарлық құқық нормаларын бұзу, ол қорғануға жатпайтын жерлер мен қарусыздандырылған аймақтарды шабуыл жасау объектісіне айналдырудан не бітімгершілік, әскери іс-қимылдарды тоқтата тұру немесе ұрыс даласында қалған жаралылар мен қаза тапқандарды әкету, айырбастау немесе тасымалдау мақсатында жасалған жергілікті келісімдерді бұзудан не азаматтық халыққа немесе азаматтық объектілерге шабуыл жасаудан, не өз азаматтық халқының бір бөлігін басып алынатын аумаққа көшіруден, не әскери тұтқындар мен азаматтық адамдарды репатриациялауды негізсіз кідіртуден көрініс тапса, —
он жылдан он бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Халықаралық гуманитарлық құқық тек қарулы қақтығыс жағдайында қолданылады. Халықаралық гуманитарлық құқық нормалары әскери іс-қимылдарға қатыспайтын немесе қатысуын тоқтатқан адамдарды қорғауға, сондай-ақ соғыс жүргізу құралдары мен әдістерін шектеуге, мәдени құндылықтарды қорғауға бағытталған. Оның негізгі құралдары 1949 жылғы соғыс құрбандарын қорғау жөніндегі Женева конвенциялары және 1977 жылы Халықаралық Қызыл Крест комитетінің қамқорлығымен жасалған екі Қосымша хаттама болып табылады.
Халықаралық гуманитарлық құқық — халықаралық және халықаралық емес қарулы қақтығыстар кезінде қолданылатын, қарулы күрес жүргізудің белгілі бір құралдары мен әдістерін қолдануға тыйым салу немесе шектеу, осы күрес барысында қақтығыс құрбандарын қорғауды қамтамасыз ету жөніндегі халықаралық құқық субъектілерінің өзара құқықтары мен міндеттерін белгілейтін және осы қағидаттар мен нормаларды бұзғаны үшін жауаптылықты айқындайтын құқықтық қағидаттар мен нормалар жүйесін білдіретін халықаралық құқықтың дербес саласы.
1998 жылғы 17 шілдеде Рим қаласында БҰҰ-ның қамқорлығымен Халықаралық қылмыстық сотты құру жөніндегі Өкілетті өкілдердің Дипломатиялық конференциясында қабылданған Халықаралық қылмыстық соттың Рим статутында халықаралық гуманитарлық құқықты елеулі бұзушылықтардың ең толық тізбесі қамтылған.
Халықаралық гуманитарлық құқықтың ережелері мемлекеттерге оның нормаларының орындалуын қамтамасыз етуге бағытталған шараларды қабылдау міндетін жүктейді немесе осы міндеттің жекелеген аспектілерін қарастырады. Бұл міндет 1949 жылғы төрт Женева конвенциясының барлығына ортақ 1-бапта және I Қосымша хаттаманың 1-бабында бекітілген. Оларда қолданыстағы шарттарды адал орындау қажеттігі туралы қағидат көрініс тапқан. Осындай міндет II Қосымша хаттама бойынша да бар, алайда онда тиісті ескерту қамтылмаған және ол негізгі нормаларды жариялаумен ғана шектеледі.
Халықаралық гуманитарлық құқықты имплементациялау оны іске асыру элементтерінің бірі болып табылады. Осы мақсатта Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына қатысушы мемлекеттердің ұлттық заңнамаларында әскери қақтығыстар кезінде қолданылатын халықаралық гуманитарлық құқықты имплементациялау жөніндегі ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің Парламентаралық Ассамблеясының 1999 жылғы 16 қазандағы ұсынымдары қабылданды.
Халықаралық гуманитарлық құқықты елеулі бұзғаны үшін жеке жауаптылық халықаралық шарттарда қылмыстық әрекеттер үшін нақты санкциялар енгізу жолымен емес, белгілі бір мінез-құлыққа тыйым салу және мемлекеттердің мұндай бұзушылықтарды ұлттық заңнамаға сәйкес қудалау міндетін мойындауы арқылы бекітілді.
Халықаралық гуманитарлық құқық нормаларының негізінде әскери қажеттілік пен ізгіліктің арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ету мақсаты жатыр.
Халықаралық гуманитарлық құқық қарулы қақтығыс кезеңінде азаматтық адамдардың аман қалу ықтималдығын арттыратын шараларды, мысалы, ешқандай әскери объектілер орналастырылмайтын арнайы аймақтар құруды көздейді. Бұл құқық жаралыларды жинап алуды және оларға қажетті көмек көрсетуді міндеттейді, қарулы қақтығыс кезінде адамдардың өмір сүруіне барынша қолайлы жағдайларды қамтамасыз ету үшін қабылдануға тиіс шараларды айқындайды. Халықаралық гуманитарлық құқықта сондай-ақ көмек көрсету операцияларын жүргізуге және азаматтық халықтың өмір сүруіне қажетті құралдарды ұсынуға қатысты арнайы нормалар бар.
Қарастырылып отырған қылмыстың қоғамдық қауіптілігі кез келген қарулы қақтығыстың адамдардың өміріне қауіп төндіретіндігімен, сонымен қатар қарулы қақтығысушы тараптардың мінез-құлқына ауқымды қиратуларға, зорлық-зомбылыққа, адамның барлық құқықтары мен бостандықтарын аяққа таптауға бейімділік тән екендігімен байланысты. Халықаралық гуманитарлық құқық адамның өмірін қорғауды қамтамасыз етіп, бұл қорғауды қарулы қақтығыс жағдайына бейімдейді.
Қол сұғушылық объектісі халықаралық құқық пен халықаралық гуманитарлық құқықтың негізгі қағидаттарымен белгіленген халықаралық және халықаралық емес сипаттағы қарулы қақтығыстарды жүргізу тәртібі болып табылады, яғни әскери қылмыстардың құқықтық табиғаты бастапқыдан дуалистік сипатқа ие: бір жағынан, оларға әскери іс-қимылдарды жүргізу қағидаларын (құралдары мен әдістерін) қылмыстық бұзу жатса, екінші жағынан, қарулы қақтығысқа тікелей қатыспайтын адамдардың құқықтары мен мүдделерін қорғауға арналған халықаралық гуманитарлық құқық нормаларын қылмыстық бұзу жатады.
Қылмыстың объективтік жағы мынадай әрекеттерді жасаудан көрінеді.
Қорғануға жатпайтын жерлер мен қарусыздандырылған аймақтарды шабуыл жасау объектісіне айналдыру
Осы әрекет үшін қылмыстық жауаптылықты белгілеу I Қосымша хаттаманың 85-бабы 3-тармағының «г» тармақшасында көзделген (I Қосымша хаттаманың 59-бабының 1-тармағын және 60-бабының 1-тармағын қараңыз).
Қорғануға жатпайтын жер біржақты мәлімдеме немесе тараптардың келісімі арқылы жариялануы мүмкін, ал қарусыздандырылған аймақ тек тараптардың келісімі бойынша белгіленеді.
Қақтығысушы тараптың тиісті билік органдары қарулы күштердің жанасу аймағында немесе оған жақын жерде орналасқан және қарсы тараптың басып алуына ашық кез келген елді мекенді қорғануға жатпайтын жер деп жариялай алады.
Мұндай жер мынадай талаптарға сай болуға тиіс:
барлық комбатанттар, сондай-ақ жылжымалы жауынгерлік құралдар мен жылжымалы әскери жабдықтар эвакуациялануға тиіс;
тұрақты әскери қондырғылар немесе құрылыстар дұшпандық мақсаттарда пайдаланылмауға тиіс;
билік органдары да, халық та дұшпандық әрекеттер жасамауға тиіс;
әскери операцияларды қолдау мақсатында ешқандай іс-әрекеттер жасалмауға тиіс.
Қарсы тарапқа қорғануға жатпайтын жердің шекараларын барынша дәл айқындайтын және сипаттайтын мәлімдеме жасалады. Осындай мәлімдеме жолданған қақтығысушы тарап оның алынғанын растайды және көрсетілген талаптар іс жүзінде сақталмаған жағдайларды қоспағанда, бұл жерді қорғануға жатпайтын жер ретінде қарастырады; мұндай жағдайда ол мәлімдеме жасаған тарапқа бұл туралы дереу хабарлайды.
Тіпті талаптар сақталмаған жағдайда да мұндай жер қарулы қақтығыстар кезеңінде халықаралық құқық нормаларында көзделген қорғауды пайдалана береді.
Қақтығысушы тараптар белгіленген талаптарға сәйкес келмейтін жерлерді де қорғануға жатпайтын жер деп жариялау туралы келісімге келе алады. Мұндай келісімде қорғануға жатпайтын жердің шекаралары барынша дәл айқындалып, сипатталуға тиіс; қажет болған жағдайда онда бақылау әдістері көзделуі мүмкін.
Осындай келісімнің нысанасы болып табылатын жер өз бақылауында тұрған тарап оны басқа тараппен келісуге болатын белгілермен мүмкіндігінше белгілейді және оларды анық көрінетін жерлерде, әсіресе жердің периметрі бойында, оның шекараларында және автомобиль жолдарында орнатады.
Қарусыздандырылған аймақтардың мәртебесі ауызша немесе жазбаша нысанда тікелей не қамқоршы державаның немесе кез келген бейтарап гуманитарлық ұйымның делдалдығы арқылы жасалатын келісіммен белгіленеді және өзара келісілген мәлімдемелер түрінде болуы мүмкін. Келісім бейбіт уақытта да, әскери іс-қимылдар басталғаннан кейін де жасалуы мүмкін, онда қарусыздандырылған аймақтың шекаралары барынша дәл айқындалып, сипатталуға және қажет болған жағдайда бақылау әдістері белгіленуге тиіс.
Мұндай келісімнің нысанасы, әдетте, мынадай талаптарға сәйкес келетін кез келген аймақ болып табылады:
барлық комбатанттар, сондай-ақ жылжымалы жауынгерлік құралдар мен жылжымалы әскери жабдықтар эвакуациялануға тиіс;
тұрақты әскери қондырғылар мен құрылыстар дұшпандық мақсаттарда пайдаланылмауға тиіс;
билік органдары да, халық та дұшпандық әрекеттер жасамауға тиіс;
әскери күш-жігерге байланысты кез келген қызмет тоқтатылуға тиіс.
Қақтығысушы тараптарға келісім бойынша қарусыздандырылған мәртебе берілген аймақтарға өздерінің әскери операцияларын осындай келісімнің ережелеріне қайшы келетіндей етіп таратуға тыйым салынады.
Осындай аймақ өз бақылауында тұрған тарап оны басқа тараппен келісуге болатын белгілермен мүмкіндігінше белгілейді және оларды анық көрінетін жерлерде, атап айтқанда, оның периметрі бойында, шекараларында және автомобиль жолдарында орнатады.
Егер әскери іс-қимылдар қарусыздандырылған аймаққа жақындаса және қақтығысушы тараптар осындай келісімге келсе, тараптардың ешқайсысы бұл аймақты әскери іс-қимылдарды жүргізуге байланысты мақсаттарда пайдалана алмайды немесе оның мәртебесін біржақты тәртіппен жоя алмайды.
Ұрыс даласында қалған жаралылар мен қаза тапқандарды әкету, айырбастау немесе тасымалдау мақсатында жасалған бітімгершілік, әскери іс-қимылдарды тоқтата тұру немесе жергілікті келісімдерді бұзу (I Женева конвенциясының 15-бабы)
Жауаптылықты белгілеу үшін 1949 жылғы тамыздағы Қолданыстағы армиялардағы жаралылар мен науқастардың жағдайын жақсарту туралы Женева конвенциясының нормалары негіз болып табылады. Оған сәйкес әскери іс-қимылдарға қатыспайтын немесе қатысуын тоқтатқан жаралылар мен науқастарды қорғау халықаралық гуманитарлық құқықтың қағидаттарының бірі болып табылады.
Көрсетілген Конвенцияның 15-бабына сәйкес: «Кез келген уақытта, әсіресе ұрыстан кейін, қақтығысушы тараптар жаралылар мен науқастарды іздестіру және жинап алу, оларды тонаудан және қатыгездікпен қараудан қорғау, оларға қажетті күтім көрсетуді қамтамасыз ету, сондай-ақ қаза тапқандарды іздестіру және олардың тоналуына жол бермеу үшін барлық мүмкін шараларды дереу қабылдайды».
Жағдай мүмкіндік берген бойда орындалуға тиіс осы аса маңызды міндетті шешу үшін соғысушы тараптар бітімгершілік, атысты тоқтату туралы немесе жергілікті келісімдер жасай алады.
Мұндай келісімдерді жасау нысаны жазбаша да, ауызша да болуы мүмкін.
Келісімдерді бұзу тәсілдері әртүрлі болуы мүмкін: жасалған келісімдерге сәйкес міндеттерді орындайтын адамдарды әртүрлі тәсілдермен атқылау, келісімдерді іске асыру жөніндегі іс-шаралар өткізілетін жерлерде тұзақтар орнату және т.б.
Келісім талаптарын бұзу басталған сәттен бастап қылмыс аяқталған болып есептеледі.
Азаматтық халыққа немесе азаматтық объектілерге шабуыл жасау
I Қосымша хаттаманың 51-бабының 2-тармағы және II Қосымша хаттаманың 13-бабы азаматтық халықтың өзін нысанаға алатын, сондай-ақ жекелеген азаматтық адамдарға қарсы бағытталған соғыс құралдары мен әдістерін пайдалануға тыйым салады.
Азаматтық халыққа бағытталған талғамайтын сипаттағы шабуылдар I Қосымша хаттаманың 51-бабының 4-тармағында айқындалып, тікелей тыйым салынған. Осылайша, соғысушы тараптардың өз әрекеттерін тек әскери объектілерге ғана бағыттауын міндеттейтін осы Хаттаманың 48-бабының ережесі дамытылады.
Талғамайтын сипаттағы шабуылдарға мыналар жатады:
нақты әскери объектілерге бағытталмаған шабуылдар;
нақты әскери объектілерге бағытталуы мүмкін емес әскери іс-қимылдарды жүргізу әдістері немесе құралдары қолданылатын шабуылдар;
салдары шектелмейтін және әрбір осындай жағдайда әскери объектілер мен азаматтық адамдарға немесе азаматтық объектілерге айырмашылықсыз зақым келтіретін әскери іс-қимылдарды жүргізу әдістері немесе құралдары қолданылатын шабуылдар;
қалада, ауылда немесе азаматтық адамдар не азаматтық объектілер шоғырланған басқа ауданда орналасқан, бір-бірінен анық алшақ орналасқан және бір-бірінен ажыратылатын бірқатар әскери объектілер біртұтас әскери объект ретінде қарастырылатын кез келген әдіспен немесе құралмен бомбалау арқылы жасалатын шабуылдар;
осылайша алынуы көзделген нақты және тікелей әскери басымдыққа қатысты азаматтық халық арасында шығындарға, азаматтық адамдардың жаралануына немесе азаматтық объектілерге залал келтіруге не олардың барлығына бірдей әкеп соғуы мүмкін деп күтілетін шабуылдар;
репрессалия тәртібімен азаматтық халыққа немесе жекелеген азаматтық адамдарға бағытталған шабуылдар.
Әскери іс-қимылдарға тікелей қатысуын тоқтатқан адамға шабуыл жасауға тыйым салынады (I Қосымша хаттаманың 41-бабының 1-тармағы, II Женева конвенциясының 12-бабы). Мұндай адамның белгілері I Қосымша хаттаманың 41-бабының 2-тармағында ашып көрсетілген: ол қарсы тараптың билігінде болады; тұтқынға берілетін ниетін анық білдіреді; жаралануы немесе ауруы салдарынан ес-түссіз күйде болады немесе қандай да бір басқа себеппен істен шығады және осыған байланысты өзін қорғай алмайды, бұл ретте кез келген осындай жағдайда ол қандай да бір дұшпандық әрекеттерден бас тартады және қашуға әрекет жасамайды. Сонымен қатар азаматтық халықтың немесе жекелеген азаматтық адамдардың болуы немесе қозғалысы белгілі бір пункттерді немесе аудандарды әскери іс-қимылдардан қорғау үшін, атап айтқанда, әскери объектілерді шабуылдан қорғауға немесе әскери іс-қимылдарды бүркемелеуге, оларға жәрдемдесуге немесе кедергі келтіруге әрекет жасау мақсатында пайдаланылмауға тиіс екенін ескеру қажет.
I Хаттамаға сәйкес азаматтық объектілер деп әскери объектілер болып табылмайтын барлық объектілер түсініледі.
Көрсетілген Хаттамаға сәйкес әскери объектілер деп өзінің сипатына, орналасқан жеріне, мақсатына және пайдаланылуына байланысты әскери іс-қимылдарға тиімді үлес қосатын және оларды толық немесе ішінара қирату, басып алу немесе залалсыздандыру сол кездегі жағдайларда айқын әскери басымдық беретін объектілер танылады.
Қауіпті күштер бар қондырғылар мен құрылыстар деп бөгеттер, дамбалар, атом электр станциялары түсініледі. Мұндай объектілер әскери объектілер болып табылған жағдайлардың өзінде, егер оларға жасалған шабуыл қауіпті күштердің босап шығуына және соның салдарынан азаматтық халық арасында ауыр шығындарға әкеп соғуы мүмкін болса, олар шабуыл нысанасына айналмауға тиіс (I Қосымша хаттаманың 56-бабының 1-тармағы). I Қосымша хаттаманың 56-бабының 2-тармағында қауіпті күштер бар қондырғылар мен құрылыстарға берілетін қорғаудың тоқтатылатын жағдайлары көрсетілген: егер олар әскери операцияларды жүйелі, елеулі және тікелей қолдау үшін пайдаланылса; егер оларға шабуыл жасау осындай қолдауды тоқтатудың іс жүзінде мүмкін болатын жалғыз тәсілі болса; егер бұл шабуыл азаматтық адамдар арасында шамадан тыс шығындарға әкеп соқпаса немесе азаматтық объектілерге шамадан тыс залал келтіру жағдайларын туындатпаса.
Өз азаматтық халқының бір бөлігін басып алынатын аумаққа көшіру
Мұндай әрекеттер басып алынған аумақты кейіннен аннексиялауға немесе басып алынған мемлекеттің азаматтық халқын ығыстыруға алғышарттар жасайды. Бұл әрекеттерге қылмыстық-құқықтық тыйым салудың негізі I Қосымша хаттаманың 85-бабы 4-тармағының «а» тармақшасы және IV Женева конвенциясының 49-бабы болып табылады.
1949 жылғы 12 тамыздағы Соғыс кезінде азаматтық халықты қорғау туралы Женева конвенциясының 49-бабына сәйкес оккупациялаушы тарапқа өзінің азаматтық халқының бір бөлігін өзі басып алған аумаққа депортациялауға немесе көшіруге тыйым салынады.
Сонымен қатар 1949 жылғы Женева конвенциясына I Қосымша хаттаманың 85-бабы 4-тармағының «а» тармақшасына сәйкес оккупациялаушы державаның өзінің азаматтық халқының бір бөлігін өзі басып алған аумаққа көшіруі немесе басып алынған аумақ халқының барлығын немесе бір бөлігін жоғарыда аталған Конвенцияны бұза отырып, осы аумақтың шегінде немесе одан тыс жерлерге депортациялауы немесе көшіруі халықаралық гуманитарлық құқық нормаларын елеулі бұзу деп танылған.
Мұндай көшіру, ең алдымен, оккупациялаушы мемлекеттің басып алынған аумақта халықаралық құқықпен жол берілетін шектен тыс үстемдігін бекітуге байланысты болады (мысалы, басып алынған аумақты кейіннен аннексиялау немесе басып алынған мемлекеттің азаматтық халқын тұрақты тұратын жерінен ығыстыру үшін жағдай жасау мақсатында өз азаматтық халқын көшіру). Осыны ескере отырып, әрекетті қылмыстық деп тану үшін оккупациялаушы мемлекеттің азаматтық адамдарының аз ғана бөлігін көшіру жеткілікті.
Басып алынатын аумақ деп бір мемлекеттің аумағы (немесе оның бір бөлігі) түсініледі, ол басқа мемлекеттің қарулы күштері тарапынан уақытша басып алынған және онда оккупациялаушы мемлекеттің әскери әкімшілігінің билігі орнатылған болады.
Құқықтық тұрғыдан аумақ 1907 жылғы IV Гаага конвенциясына қосымша болып табылатын Құрлықтағы соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптары туралы Гаага ережесінің 42-бабында тұжырымдалған белгілі бір талаптар болған жағдайда басып алынған болып есептеледі: аумақ «шын мәнінде жау әскерінің билігінде болуы» керек, әрі оккупация режимі «тек осы билік орнатылған және өз қызметін жүзеге асыруға қабілетті аумақтарға ғана» таралады.
Әскери тұтқындар мен азаматтық адамдарды репатриациялауды негізсіз кідірту
III Женева конвенциясының 109, 118-баптары және IV Женева конвенциясының 132-бабы қақтығысушы тараптарды ауыр науқас және ауыр жараланған әскери тұтқындарды отанына жіберуге, әскери іс-қимылдар тоқтатылғаннан кейін әскери тұтқындарды босатуға және репатриациялауға, интернацияланған кез келген азаматтық адамды босатуға міндеттейді.
III Женева конвенциясының 109-бабына сәйкес әскери іс-қимылдар кезінде қақтығысушы тараптар «ауыр науқас және ауыр жараланған әскери тұтқындарды тасымалдауға мүмкіндік беретін жағдайға жеткізілгеннен кейін отанына жіберуге» міндетті. Сонымен қатар осы Конвенцияның 118-бабында әскери іс-қимылдар тоқтатылғаннан кейін әскери тұтқындарды дереу босату және репатриациялау көзделген.
Дәл осындай нормалар IV Женева конвенциясында да бар. Мәселен, 132-бапта «интернацияланған әрбір адам интернациялауға негіз болған себептер тоқтатылған бойда өзі билігінде тұрған держава тарапынан босатылады» деп көзделген.
Қылмыс әскери тұтқындар мен азаматтық адамдарды репатриациялауға кедергі келтіретін, кідірісті ақтайтын халықаралық гуманитарлық құқыққа негізделген дәлелді себептер болмаған жағдайдағы әрекеттермен де, әрекетсіздікпен де көрініс табады.
Көрсетілген Конвенцияларға сәйкес «репатриация — әскери тұтқындар мен азаматтық адамдардың қарулы қақтығысқа байланысты себептермен (әскери тұтқынға түсу, интернациялау) басқа мемлекеттің аумағында болғаннан кейін немесе қарулы қақтығыс басталғанда не оның барысында осы мемлекеттің аумағынан кетуді қалаған азаматтық адамдардың азаматтығы (бодандығы), тұрақты тұрғылықты жері немесе шыққан елі болып табылатын мемлекетке қайтарылуы».
Әскери тұтқындарды немесе олардың жекелеген санаттарын репатриациялау III Женева конвенциясының 109-бабында айқындалған ерекше жағдайларды қоспағанда міндетті болып табылады (репатриациялануды қаламайтын ауыр науқас және ауыр жараланған әскери тұтқындар).
Сонымен бірге IV Женева конвенциясының 35-бабына сәйкес азаматтық адамдар белгілі бір шектеулерді ескере отырып, қарсыластың аумағынан кетуге құқылы, бірақ оларды репатриациялау олардың өздері үшін де, олар орналасқан аумақтың мемлекеті үшін де міндетті болып табылмайды.
Осыған байланысты азаматтық адамға қатысты жасалған мұндай әрекет үшін қылмыстық жауаптылық тек осы адам өзі билігінде тұрған мемлекеттің аумағынан кетуге ниет білдірген жағдайда және кінәлі адам кідірісті ақтайтын дәлелді әрі халықаралық гуманитарлық құқыққа негізделген себептер болмаған кезде өзінің әрекеттерімен (әрекетсіздігімен) оның репатриациялануына кедергі келтірген жағдайда ғана туындайды.
Әскери тұтқындар мен азаматтық адамдарды репатриациялауды кідіртуге негіз болатын дәлелді әрі халықаралық гуманитарлық құқыққа негізделген себептерге мыналарды жатқызуға болады:
ауыр науқас және ауыр жараланған әскери тұтқындардың, азаматтық адамдардың тасымалдауды жүзеге асыруға мүмкіндік бермейтін физикалық және психикалық жағдайының болуы (III Женева конвенциясының 109-бабы);
сот талқылауы аяқталғанға дейін немесе жаза өтелгенге дейін құқық бұзушылық жасады деп айыпталған немесе құқық бұзушылық жасаған әскери тұтқындарды немесе азаматтық адамдарды ұстау (III Женева конвенциясының 119-бабы, IV Женева конвенциясының 133-бабы);
азаматтық адамның қақтығысушы мемлекеттің аумағынан осы қақтығыс басталғанда немесе оның барысында кетуге деген тілегінің III Женева конвенциясының 35-бабында көзделген талаптарды орындау кезінде мемлекеттің мүдделеріне қайшы келуі;
әскери тұтқындар немесе азаматтық адамдар болған немесе орналастырылған жерде еңсерілмейтін күш мән-жайларының болуы (табиғи апат, эпидемия және т.б.);
әскери тұтқындар мен азаматтық адамдарды репатриациялауды мүмкін емес ететін немесе олардың өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін өзге де дәлелді себептердің болуы.
I Қосымша хаттаманың 3-бабында Женева конвенциялары мен I Қосымша хаттаманың қолданылуы «әскери іс-қимылдардың жалпы тоқтатылуымен, ал басып алынған аумақта — оккупацияның тоқтатылуымен» тоқтатылатыны, ал «біржола босатылуы, репатриациялануы немесе орналастырылуы кейінірек жүзеге асырылатын адамдар» Женева конвенциялары мен I Қосымша хаттаманың қорғауын «олар біржола босатылғанға, репатриацияланғанға немесе орналастырылғанға дейін» пайдалана беретіні көзделген.
Әрекетті саралау кезінде оны жасау уақыты — қарулы қақтығыс кезеңі ерекше маңызға ие.
165-бапта көзделген қылмыс құрамы құрылымы бойынша формальды болып табылады. Қылмыс баптың диспозициясында көрсетілген кез келген әрекет жасалған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.
Қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады, кінәлі адам жасаған әрекетінің қоғамдық қауіптілігін сезінеді және көрсетілген әрекеттерді жасауды қалайды. Қылмыстың себептері мен мақсаттары әртүрлі болуы мүмкін, бірақ олар қылмысты саралауға әсер етпейді.
Қылмыстың субъектісі жалпы — 16 жасқа толған адам. Әдетте, бұлар қарсыласушы тараптардың армия командованиесінің өкілдері, оккупациялық билік өкілдері болып табылады, алайда қылмысқа өзге де адамдар сыбайлас қатысушылар болуы мүмкін.
ҚК-нің 165-бабында көзделген әрекет аса ауыр қылмыстар санатына жатады.
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилович Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсіндірмесі.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар \
