Мұра қалдырушы кредиторының мұрагерлерге қоятын талаптары бойынша талап қою мерзімі
Алдыңғы жинақта кредиторлардың мұрагерлерге қоятын талаптары бойынша талап қою мерзімін қолдануға қатысты түсіндірмелер берілген болатын.
Азаматтық кодекстің (бұдан әрі – АК) 1040-бабының 1-тармағына сәйкес мұра құрамына мұра қалдырушыға тиесілі мүлік, сондай-ақ оның қайтыс болуына байланысты тоқтатылмайтын мүліктік құқықтар мен міндеттер кіреді.
Мұра қалдырушының кредиторлары мұра қалдырушының міндеттемелерінен туындайтын өз талаптарын өсиетті орындаушыға (мұраны сенімгерлік басқарушыға) немесе әрбір мұрагерге өткен мүліктің құны шегінде ортақ борышкерлер ретінде жауап беретін мұрагерлерге қоюға құқылы (АК-нің 1081-бабы).
Аталған нормаларды қолдану кезінде соттар мұрагерлердің банктік қарыз және микрокредит шарттарының тараптары болып табылмайтынын ескеруі тиіс.
Олардың мұра қалдырушының қарыздары бойынша жауап беру міндеті шарт негізінде емес, заң негізінде туындайды. Сондықтан қарыз шарттарында тараптар өз міндеттемелерін толық орындағанға дейін шарттардың қолданылуын сақтау көзделген талаптар мұрагерлерге қолданылмайды.
Заң бойынша мұрагердің мұра қалдырушының міндеттемелері бойынша жауапкершілігі мұрагерге өткен мұра мүлкінің құнымен шектеледі.
Мұрагер мұра қалдырушының міндеттемелері бойынша кредитор мұраның ашылған уақыты туралы білген немесе білуге тиіс болған кезден бастап есептелетін жалпы талап қою мерзімдері шегінде жауап береді.
«First Heartland Jusan Bank» АҚ У. мұра қалдырушының міндеттемелері бойынша берешекті өндіріп алу туралы К. және басқа да тұлғаларға талап қоюмен сотқа жүгінді.
Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданының №2 сотының 2025 жылғы 22 мамырдағы шешімімен талап қою ішінара қанағаттандырылды.
Іс бойынша жауапкерлердің У.-дың мұрагерлері болып табылатыны және олардың зейнетақы жинақтары түріндегі мұраны қабылдағаны, сол арқылы барлық мұраны, оның ішінде тұрғын үйді де қабылдағаны анықталды.
Сот талқылауы барысында жауапкер К. талап қою мерзімін қолдану туралы өтініш білдірді.
Бірінші сатыдағы сот талап қою мерзімін қолданудан бас тартты. Сот өз шешімін талап қоюшының мұраның ашылғаны туралы Батыс Қазақстан облысының нотариаттық палатасының 2022 жылғы 28 қыркүйектегі хатынан 2022 жылы білгендігімен негіздеді.
Апелляциялық сатыдағы сот талап қою мерзімін қолдануға қатысты бірінші сатыдағы соттың тұжырымдарын негізсіз деп таныды. Бұған банктік қарыз шартының 2011 жылғы 11 мамырда 48 ай мерзімге, яғни 2015 жылғы 12 мамырға дейін жасалғаны, ал борышкер У.-дың 2016 жылғы 15 тамызда қайтыс болғаны негіз болды. У. соңғы төлемді 2014 жылғы маусымда жасаған.
Мұраға құқық туралы куәлікті мұрагерлер 2016 жылғы 16 қарашада алған, осы уақыттан бастап талап қоюшының қарыз алушының мұрагерлері туралы мәліметтерді алу мүмкіндігі болған. Алайда талап қоюшы сотқа қарыз алушы қайтыс болғаннан кейін 9 жыл өткен соң жүгінген.
Апелляциялық сатыдағы соттың тұжырымдары дұрыс және АК-нің 180-бабының 1-тармағына негізделген. Аталған нормаға сәйкес талап қою мерзімінің өтуі тұлғаның өз құқығының бұзылғанын білген немесе білуге тиіс болған кезден басталады.
Осы қағидадан ерекшеліктер тек АК-де және өзге де заңнамалық актілерде белгіленеді.
Жалпы ережелер
Нормативтік қаулының 1-тармағының талаптарына сәйкес мұрагерлік туралы істер бойынша дауларды шешу кезінде соттар мұра ашылған күні қолданыста болған заңнаманы басшылыққа алуға тиіс.
Мұрагерлік қатынастарды реттеудің бұрынғы тәртібіне қандай да бір өзгерістер мен толықтырулар енгізетін жаңа заң қолданысқа енгізілгеннен кейін туындайтын құқықтар мен міндеттерге қолданылады.
Алдыңғы жинақта 1999 жылғы 1 шілдеден бастап, яғни Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің (Ерекше бөлім) қолданысқа енгізілуіне байланысты мұраны қабылдаудың бұрын қолданыста болған тәртібі өзгергені түсіндірілген болатын.
1999 жылғы 1 шілдеге дейін қолданыста болған Қазақ КСР Азаматтық кодексінің 542-бабына сәйкес мұраны иелену үшін мұрагер оны қабылдауы тиіс еді.
Мұрагер мұралық мүлікті іс жүзінде иеленуге немесе басқаруға кіріскен кезде немесе мұра ашылған жердегі мемлекеттік нотариат кеңсесіне мұраны қабылдау туралы өтініш берген кезде мұраны қабылдады деп танылды.
Аталған әрекеттер мұра ашылған күннен бастап алты ай ішінде жасалуы тиіс болатын.
1999 жылғы 1 шілдеде Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Ерекше бөлім) қолданысқа енгізілгеннен кейін мұраны қабылдау қағидалары айтарлықтай өзгерді және «мұраны қабылдау презумпциясы» қолданыла бастады. Яғни, егер мұрагер кейіннен мұрадан бас тартпаса, мұра алу құқығынан айырылмаса және оны мұрагер ретінде тағайындау туралы өсиеттік өкімнің жарамсыз деп танылуына байланысты мұра алу құқығынан айырылмаса, мұрагер өзіне тиесілі мұраға мұра ашылған кезден бастап құқық алды.
2007 жылғы 3 ақпаннан бастап мұраны қабылдаудың бұрынғы тәртібі қайта қолданыла бастады («Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексіне (Жалпы және Ерекше бөлімдеріне) өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2007 жылғы 12 қаңтардағы Заң).
Жекелеген жағдайларда соттар істі қарау кезінде мұра ашылған күні қолданыста болған заңнаманы басшылыққа алу қажеттігін ескермейді.
Ақтөбе облысы Мұғалжар аудандық сотының 2024 жылғы 16 мамырдағы шешімімен Г.В.В.-ның «Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы Қандыағаш қаласы әкімінің аппараты» ММ-ге қатысты мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру және оны мұраны қабылдаған деп тану туралы талап қоюы қанағаттандырылған. Іс апелляциялық тәртіппен қаралмаған.
Істің мән-жайларынан мұра қалдырушы Г.В.Н.-ның 2000 жылғы 13 желтоқсанда, яғни мұраны қабылдау презумпциясы қолданыста болған кезеңде қайтыс болғаны анықталады. Алайда талап қоюшы мұраға құқық туралы куәлік алу үшін Ақтөбе нотариаттық округінің нотариусы К.-ға жүгінген кезде, оған мұраны қабылдау мерзімін өткізіп алуына байланысты бас тартылған.
Мұндай қателер жүйелі сипатқа ие. Жекелеген нотариустардың заңды білмеуі азаматтардың соттарға негізсіз жүгінуіне әкеледі. Өз кезегінде соттар нотариустардың заңсыз әрекеттерін тоқтатпай, азаматтардың құқықтарының одан әрі бұзылуына ықпал етеді.
Соттар мұрагерлер шеңбері де мұра ашылған кезде қолданыста болған заңнамаға сәйкес айқындалатынын білуге тиіс.
Қазақ КСР Азаматтық кодексі қолданыста болған кезеңде мұрагерлердің тек үш кезегі болған. 1999 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстан Республикасының АК заң бойынша мұрагерлердің алты кезегін белгіледі, ал 2007 жылғы 3 ақпаннан бастап мұрагерлер шеңбері қайта өзгертілді.
1999 жылғы 1 шілдеден 2007 жылғы 3 ақпанға дейінгі кезеңде АК-де мұрагерлік трансмиссия институты болмаған, ал 2007 жылғы 3 ақпаннан бастап өкілдік ету құқығы бойынша мұрагерлік ережелері өзгертілді.
Осылайша, бір мәселенің әртүрлі кезеңдерде әртүрлі құқықтық реттелуіне байланысты соттар құқық нормаларын мұра ашылған кездегі қолданыстағы заңнамаға сәйкес қолдануға тиіс.
Соттылық
Азаматтық процестік кодекске (бұдан әрі – АПК) сәйкес мұрагерлік құқықтық қатынастардан туындайтын азаматтық істердің мынадай соттылығы белгіленген.
АПК-нің 31-бабының 3-бөлігінде мұрагерді лайықсыз мұрагер деп тану, мұраны иесіз мүлік деп тану, мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру, мұрадан бас тарту мерзімін ұзарту туралы талап қоюлар бойынша істердің айрықша соттылығы көзделген.
Жоғарыда аталған талап қоюлар бойынша істер мұраның ашылған жері бойынша қаралады.
Бұған дейінгі жинақта Нормативтік қаулының 12-тармағы мен АПК-нің 31-бабы 3-бөлігінің арасында қайшылық болуына байланысты мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру туралы талап қоюлар бойынша істердің соттылығы мәселелері түсіндірілген болатын. Нормативтік қаулыға тиісті өзгерістер енгізілгенге дейін соттарға АПК нормаларын басшылыққа алу ұсынылады, яғни мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру немесе мұрадан бас тарту мерзімін ұзарту туралы талап қоюлар мұраның ашылған жері бойынша сотқа берілуге тиіс.
АК-нің 1043-бабына сәйкес мұраның ашылған жері мұра қалдырушының соңғы тұрғылықты жері, ал егер ол белгісіз болса – мүліктің немесе оның негізгі бөлігінің орналасқан жері болып табылады.
Жетісу облысы Ақсу аудандық сотының 2024 жылғы 23 қазандағы ұйғарымымен А.Т.-ның О.-ға және басқа да тұлғаларға мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру туралы талап қоюы істің аталған соттың соттауына жатпайтындығына байланысты негізсіз қайтарылған. Талап қоюды қайтаруға негіз ретінде сот қайтыс болған А.М.-ның Талдықорған қаласында тіркелгенін көрсеткен.
Жетісу облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2024 жылғы 10 желтоқсандағы ұйғарымымен бірінші сатыдағы соттың ұйғарымы күшін жойып, талап қою сол сотқа жіберілген.
Құқық қорғау және арнаулы органдардың ақпарат алмасу жүйесінің (ҚААО ААЖ) мәліметтеріне сәйкес қайтыс болған А.М. тірі кезінде Ақсу ауданының Жансүгіров ауылында тіркелген. Мұра қалдырушының соңғы тұрғылықты жеріне қатысты осындай мәліметті полиция органдары да ұсынған. Сонымен қатар, А.М.-ның атына жоғарыда көрсетілген мекенжай бойынша тұрғын үй құрылысы меншік құқығымен тіркелген.
АПК-нің 31-бабының 2-бөлігінде мұра қалдырушының кредиторларының мұрагерлерге, өсиетті орындаушыға (мұраны сенімгерлік басқарушыға) қоятын талап қоюларының айрықша соттылығы осы баптың бірінші бөлігінде белгіленген қағидаларға сәйкес, яғни жылжымайтын мүлікке қатысты белгіленген қағидалар бойынша мұралық мүлік орналасқан жер бойынша қаралатыны көзделген.
Егер мұралық мүлік құрамына жылжымалы мүлік (банктердегі салымдар, шаруашылық серіктестіктің жарғылық капиталындағы үлес, кооперативтердегі пайлар және т.б.) кіретін болса, кредиторлардың талап қоюларына соттылықтың жалпы қағидасы – жауапкердің орналасқан жері бойынша соттылық қолданылады.
Кәмелетке толмаған балалардың мұрагерлік құқықтарын қорғау туралы даулар АПК-нің 27-бабының 3-бөлігіне сәйкес кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттарда қаралады.
Жекелеген жағдайларда соттар істерді кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған соттарға соттылығы бойынша негізсіз жібереді.
Қызылорда қалалық сотының 2024 жылғы 2 қазандағы ұйғарымымен И.-дің А.-ға мұрадан бас тарту туралы өтінішті заңсыз деп тану және мұраға құқық туралы куәлікті жарамсыз деп тану туралы талап қоюы жауапкердің талап қоюшының кәмелетке толмаған балаларын асырауға алимент бойынша берешегі бар деген негізбен Қызылорда облысының кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотына соттылығы бойынша жіберілген.
Апелляциялық сот алқасы бірінші сатыдағы соттың тұжырымымен келіспей, ұйғарымның күшін жойып, істі мәні бойынша қарау үшін сол сотқа жолдаған. Бұл талап қоюдың мұра қалдырушының мұрагерлері болып табылмайтын кәмелетке толмағандардың мүддесі үшін берілмегенін көрсеткен.
Жалпы соттылық қағидасы (жауапкердің орналасқан жері бойынша) мұрагерлік құқықтардан туындайтын барлық өзге де істерге, атап айтқанда өсиетті, мұраға құқық туралы куәлікті жарамсыз деп тану туралы (жылжымайтын мүлікке құқықтарды куәландыратын куәліктерді қоспағанда) және т.б. талаптарға қолданылады.
Солтүстік Қазақстан облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2025 жылғы 13 ақпандағы ұйғарымымен Ғабит Мүсірепов атындағы аудандық соттың 2025 жылғы 16 қаңтардағы ЖШС-нің С. мен Ф.-ға заң бойынша мұраға құқық туралы куәлікті жарамсыз деп тану туралы талап қоюын қайтару туралы ұйғарымы күшін жойған.
Талап қоюды қайтара отырып, бірінші сатыдағы сот талап қоюшының заңды тұлға екенін, жауапкер С.-ның жеке кәсіпкер (бұдан әрі – ЖК) ретінде тіркелгенін, даудың шаруа қожалығындағы (бұдан әрі – ШҚ) ортақ үлестік меншіктегі қатысушылар үлесіне қатысты туындағанын, бұл мамандандырылған ауданаралық экономикалық соттың (бұдан әрі – МАЭС) соттауына жататын корпоративтік даудың бар екенін көрсететінін негізге алған.
Сот алқасы бұл тұжырымдарды негізсіз деп танып, жауапкер С.-ның ЖШС немесе ШҚ қатысушысы, сондай-ақ аталған ұйымдардың басшысы немесе бұрынғы басшысы болып табылмайтынын, тиісінше даудың корпоративтік екендігі туралы сот тұжырымының АПК-нің 27-бабының мазмұнына қайшы келетінін көрсетті. С.-ның ЖК мәртебесінде болуы істі МАЭС соттауына жатқызу үшін маңызы жоқ, өйткені ЖШС-нің сотқа жүгінуі жауапкер – жеке тұлғаның құқық белгілейтін құжатын даулауға байланысты.
АПК-нің 307-бабына сәйкес заңдық маңызы бар фактіні анықтау туралы істер бойынша арыз, жылжымайтын мүлік объектілерін иеленуді, пайдалануды және (немесе) оларға билік етуді растайтын құжаттардың бар болу фактісін анықтауды қоспағанда, арыз берушінің тұрғылықты жері бойынша сотқа беріледі. Соңғысы жылжымайтын мүлік орналасқан жердегі сотқа беріледі.
Жамбыл облысы Тараз қалалық сотының 2024 жылғы 6 желтоқсандағы шешімімен Л.Т.-ның мұраның ашылған жерінің заңдық фактісін анықтау туралы арызы қанағаттандырылған. 1999 жылғы 24 қазанда қайтыс болған Л.С.-дан кейінгі мұраның ашылған жері Тараз қаласы деп белгіленген.
Сотқа жүгінуге нотариус С.-ның 2024 жылғы 11 қазандағы қаулысы негіз болған. Аталған қаулымен арыз берушіге жұбайы қайтыс болғаннан кейін мұраға құқық туралы куәлік беруден бас тартылып, мұраның ашылған жерін анықтау үшін сотқа жүгіну ұсынылған. Бас тартуға мұралық мүлік орналасқан жерде (Тараз қаласындағы пәтерде) жұбайының тіркелмегені және тіркеу орнынан шығарылғаны негіз болған.
Бұл жағдайда нотариус мұраға құқық туралы куәлік беруден негізсіз бас тартқан, өйткені АК-нің 1043-бабына сәйкес мұраның ашылған жері мұра қалдырушының соңғы тұрғылықты жері, ал егер ол белгісіз болса – мүліктің немесе оның негізгі бөлігінің орналасқан жері болып табылады. Тиісінше, соттың арызды қанағаттандыруына құқықтық негіздер болмаған.
Алматы қаласында тұратын А. сотқа екі фактіні: оның әжесі У.-мен туыстық қатынаста болу фактісін және Ақтөбе облысының Хромтау қаласы аумағында У. қайтыс болғаннан кейін ашылған мұраны қабылдау фактісін анықтау туралы арызбен жүгінген.
Хромтау аудандық сотының 2024 жылғы 2 тамыздағы ұйғарымымен А.-ның арызы АПК-нің 307-бабына сілтеме жасала отырып, істің соттауға жатпайтындығына байланысты қайтарылған.
Апелляциялық сатыдағы сот АПК-нің 31-бабының ережелеріне сілтеме жасай отырып, мұра қалдырушыда жылжымайтын мүліктің бар екенін көрсетіп, бірінші сатыдағы соттың ұйғарымының күшін жойған.
Кейіннен Хромтау аудандық сотының 2024 жылғы 23 қазандағы ұйғарымымен АПК-нің 279-бабының 8) тармақшасы негізінде арызды кері қайтарып алуға байланысты мұраны қабылдау фактісін анықтау туралы талап бөлігінде іс бойынша іс жүргізу қараусыз қалдырылған.
Соттың 2024 жылғы 28 қазандағы шешімімен А.-ның туыстық қатынастар фактісін анықтау туралы арызы қанағаттандырылған.
Ақтөбе облыстық сотының талдауында АПК-нің 307-бабына сәйкес заңдық маңызы бар фактіні анықтау туралы істер бойынша арыз арыз берушінің тұрғылықты жері бойынша берілетіні, ал жылжымайтын мүлік объектілерін иеленуді, пайдалануды және (немесе) оларға билік етуді растайтын құжаттардың бар болу фактісін анықтау туралы арыздардың жылжымайтын мүлік орналасқан жердегі сотқа берілетініне байланысты аталған істің Ақтөбе облысында аумақтық соттылық бойынша қаралуының заңдылығы туралы мәселе қойылған.
Бұл жағдайда апелляциялық сатыдағы соттың ұстанымы дұрыс болып көрінеді, өйткені бастапқы арызды қарау кезінде АПК-нің 31-бабында белгіленген айрықша соттылық қағидасын (жылжымайтын мүлік түріндегі мұраны қабылдау фактісін анықтау) ескеру қажет болған.
Әрине. Төменде құқықтық терминология мен ресми-құқықтық стиль сақталған қазақша аудармасы берілді.
Нормативтік-құқықтық база
Осы құқықтық қатынастарды реттейтін және талданып отырған санаттағы істерді қарау кезінде қолданылуға жататын нормативтік құқықтық актілер:
- Қазақстан Республикасының Конституциясы;
- 2002 жылғы 7 қазандағы Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы Кишинев конвенциясы;
- 1993 жылғы 22 қаңтардағы Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы Минск конвенциясы және оған 1997 жылғы 28 наурыздағы хаттама;
- Қазақ КСР Азаматтық кодексі (бұдан әрі – Қазақ КСР АК);
- Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (бұдан әрі – Қазақстан Республикасының АК, АК);
- Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі (бұдан әрі – АПК);
- Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексі;
- Қазақстан Республикасының «Нотариат туралы» Заңы;
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының (бұдан әрі – ҚР ЖС) 1999 жылғы 29 маусымдағы №5 «Соттардың мұрагерлік туралы заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысы (бұдан әрі – Нормативтік қаулы);
- ҚР ЖС-нің 2022 жылғы 28 маусымдағы №13 «Заңдық маңызы бар фактілерді анықтау туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысы;
- ҚР Әділет министрінің 2012 жылғы 31 қаңтардағы №31 бұйрығымен бекітілген Нотариустардың нотариаттық іс-әрекеттер жасау қағидалары.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
