Қылмыстық жазаланатын іс-әрекет жасаған адамға оның ұсталу кезінде зиян келтіру қылмыстық құқық бұзушылық болып табылмайды
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің (ҚК РК) 32-бабы қажетті қорғану институтын реттейді және азаматтарға қоғамдық қауіпті әрекеттерден қорғану құқығын береді. Төменде осы нормаға қатысты егжей-тегжейлі заңи түсіндірме, тәжірибеден алынған мысалдар және өзге де кодекстер мен нормативтік қаулыларға сілтемелер келтірілген.
📘 Жалпы ережелер
Қажетті қорғану – бұл қорғанушы адамның, өзге тұлғалардың, қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін қоғамдық қауіпті қолсұғушылықтан қорғаудың заңды нысаны, оның ішінде қолсұғушыға зиян келтіру арқылы жүзеге асырылатын қорғаныс. Қажетті қорғану құқығы барлық адамдарға бірдей беріледі және ол тұлғаның кәсіби даярлығына, лауазымдық жағдайына немесе қолсұғушылықтан жалтару немесе өзге тұлғалар мен мемлекеттік органдардан көмек сұрау мүмкіндігіне қарамастан танылады.
⚖️ Қажетті қорғанудың заңдылық шарттары
- Қолсұғушылықтың нақтылығы: Қорғану тек нақты және тікелей қоғамдық қауіпті қолсұғушылық орын алып жатқан жағдайда ғана жол берiледi.
- Қорғалатын мүдделер: Қорғану әрекеттері адамның жеке басын, тұрғын үйін, мүлкін, жер учаскесін және басқа да құқықтарын, сондай-ақ қоғам мен мемлекеттің мүдделерін қорғауға бағытталуы мүмкін.
- Қорғанудың сай келуі (сәйкестілігі): Қолсұғушыға зиян келтіру — егер ол қажетті қорғану шектерінен аспаса — қылмыстық құқық бұзушылық болып саналмайды.
🚫 Қажетті қорғану шегінен шығу
Қажетті қорғану шегінен шығу – бұл қорғанудың қолсұғушылықтың сипатымен және оның қоғамдық қауіптілік дәрежесімен анық байқалатын түрде сәйкес келмеуі, нәтижесінде қолсұғушыға жағдай талап етпейтін, анық шамадан тыс зиян келтіріледі. Мұндай шектен шығу — егер зиян қасақана келтірілген болса — қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғады.
Алайда, келесі жағдайларда келтірілген зиян қажетті қорғану шегінен шығу болып есептелмейді:
- егер ол адамның өміріне қолсұғушылық жасаған адамға келтірілсе;
- қарулы шабуылмен, өмірге қауіпті күш қолданумен немесе ондай күш қолдану қаупімен қатар жүретін өзге де қолсұғушылықты тойтару кезінде;
- баспанаға, үй-жайға күшпен кірумен, сондай-ақ оны өрт қою арқылы бүлдірумен байланысты жағдайларда;
- немесе егер қолсұғушылықтың кенеттен жасалуының салдарынан қорғанушы адам оның қауіптілік дәрежесі мен сипатын объективті бағалай алмаса.
🧾 Сот тәжірибесі
1-мысал: Өскемен қаласының №2 сотында қаралған істе азаматша П. өзінің азаматтық некедегі жұбайымен болған жанжал кезінде оған пышақ жарақатын салған, салдарынан ер адам қайтыс болған. Сот П.-ның әрекеттері қолсұғушылықтың сипаты мен қауіптілік дәрежесіне сай келмеді деп тауып, оны қажетті қорғану шегінен шығу ретінде бағалады.
2-мысал: Тараз қаласында үш баланың анасы бұрынғы күйеуін өлтіргені үшін айыпталған. Ер адам оған мас күйде шабуыл жасаған. Тәуелсіз сараптама қорғану болғанын растағанымен, сот әйелге бастапқыда 8 жыл бас бостандығынан айыру жазасын тағайындаған. Алайда апелляциялық сот істі ҚК 112-бабына — қажетті қорғану шегінен шығу ретінде қайта саралап, сотталған әйелді қамаудан босату туралы шешім қабылдаған.
📚 Қатысты нормативтік актілер
- ҚР ҚК 66-бабы: Қажетті қорғану шегінен шығу адамның үрей, қорқыныш немесе абыржу жағдайында болған кезде жасалса, оны қылмыстық жауаптылықтан босатуды көздейді.
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы №2 нормативтік қаулысы: Қажетті қорғану туралы заңнаманы қолдану жөнінде түсіндірмелер береді.
🧠 Қорытынды
Қажетті қорғану институты – азаматтардың қоғамдық қауіпті әрекеттерден заңды түрде қорғану құқығын қамтамасыз ететін қылмыстық заңнаманың маңызды элементі. Алайда бұл құқықты жүзеге асыру кезінде заңда белгіленген шектерді сақтау қажет, өйткені олардан асып кеткен жағдайда адам қылмыстық жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Сот тәжірибесі көрсетіп отырғандай, қорғанушы адамның әрекетін бағалау үшін оқиғаның барлық мән-жайын, қолсұғушылықтың сипаты мен қауіптілік дәрежесін, сондай-ақ қорғанушының мінез-құлқын мұқият талдау талап етіледі.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
