Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 103-бабы. Қылмыс жасаған адамды ұстау үшін қажетті шараларды шектен тыс асыра қолдану кезінде жасалған адам өлтіру туралы түсініктеме

1. Қылмыс жасаған адамды ұстау үшін қажетті шараларды шектен тыс асыра қолдану кезінде жасалған адам өлтіру —

үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Осы қылмыстың қоғамдық қауіптілігі ұстау үшін жол берілетін шараларды шектен тыс асыру нәтижесінде кінәлі адамның ұсталып жатқан адамның өміріне қаза келтіруінен көрінеді.

Қылмыстың объектісі болып ұсталып жатқан адамның өмірі табылады.

Қарастырылып отырған құрамның объективтік жағы ұстау шараларын шектен тыс асыра отырып, қылмыс жасаған ұсталып жатқан адамның өліміне әкеп соғудан тұрады.

Қол сұғушылық жасаған адамды ұстау кезінде зиян келтірудің құқыққа сай болу шарттары ҚК-нің 33-бабының 1-бөлігінде ашып көрсетілген. Оған сәйкес, ұстау актісінің құқыққа сай болу шарттары сақталған жағдайда ұсталып жатқан адамның өліміне әкеп соғу қылмыс болып табылмайды және қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқпайды. Қол сұғушылық жасаған адамды ұстау үшін қажетті шараларды шектен тыс асыру деп олардың ұсталып жатқан адамның жасаған қылмысының қоғамдық қауіптілік сипаты мен дәрежесіне және ұстау жағдайларына анық сәйкес келмеуі, бұл ретте адамға қажеттіліксіз, қалыптасқан жағдайдан туындамайтын анық шамадан тыс зиян келтірілуі танылады.

Мұндай шектен тыс асыру ұсталып жатқан адам қарсылық көрсетпеген және ұстау кезінде қандай да бір мүдделерге зиян келтіруге қабілетсіз болған жағдайларда орын алуы мүмкін, яғни ұсталып жатқан адамға келтірілген зиянның (өлімнің) оның мінез-құлқының қоғамдық қауіптілік сипаты мен дәрежесіне анық сәйкес келмеуі орын алған, сондықтан келтірілген зиян шамадан тыс, қалыптасқан жағдайдан туындамайтын зиян деп танылады.

Ұстау үшін қажетті шараларды шектен тыс асыру фактісін анықтау кезінде мыналар ескерілуге тиіс:

• ұсталып жатқан адамның жасаған қылмысының қоғамдық қауіптілік сипаты мен дәрежесі;
• ұстау жағдайлары; зиян келтірудің қажеттілігі мен жеткіліктілігі.

Жасалған қылмыстың қоғамдық қауіптілік сипаты мен дәрежесін айқындау кезінде қылмыс объектісі, зардаптардың мөлшері, қылмысты жасау тәсілі және басқа да белгілер негізге алынады.

Жағдайды бағалау кезінде ұстау жүзеге асырылатын барлық объективті шарттар, атап айтқанда, ұсталып жатқан адамның дене бітімі, жынысы, жасы, денсаулық жағдайы, қарулануы, ұстау уақыты мен орны, ұстауға дейінгі мән-жайлар, ұсталып жатқан адамның мінез-құлқы және өзге де мән-жайлар ескеріледі.

Маңыздысы, қылмыс жасаған адамды ұстау кезінде зиян келтіру — оны құқық қорғау органдарына жеткізуге және оның одан әрі қылмыстық әрекетін болдырмауға мүмкіндік беретін мәжбүрлі, төтенше, соңғы шара болып табылады. Мысалы, қылмыскер қарулы қарақшылық жасап, қашуға әрекеттенген жағдайда, оны өмірінен айыру тек оны ұстаудың басқа құралдары болмаған кезде ғана құқыққа сай болады.

ҚК-нің қарастырылып отырған бабы бойынша жауаптылыққа тарту үшін, ең алдымен, кінәлі адамның жәбірленушіні ұстауға ҚПК-нің 128-бабында көзделген негіздері болған-болмағанын, сондай-ақ ұсталып жатқан адамға ҚК-нің 33-бабында көзделген зиян келтіру негіздерінің болған-болмағанын анықтау қажет. Егер адам өлтіру көрсетілген негіздер болмаған жағдайда жасалса, кінәлінің әрекеттерін ҚК-нің 103-бабы бойынша саралау жоққа шығарылады. Мысалы, қылмыстық теріс қылық жасағаны үшін ұстау кезінде адамды өлтіру.

Орташа немесе онша ауыр емес дәрежедегі қоғамдық қауіпті қол сұғушылық жасаған адамды ұстау кезінде оның өліміне әкеп соғуға жол берілмейді.

Атыс қаруын қолдануға тек ауыр және аса ауыр қылмыстар жасаған адамдарға қатысты ғана жол беріледі. Қару мен адамның өміріне қауіп төндіретін өзге де құралдарды қолдануға, қылмыс жасаған адам ұстау кезінде қарсылық көрсеткен жағдайда да, ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасаған адам қашуға әрекеттенген жағдайда да жол беріледі. Қылмыстық құқық теориясында қашуға әрекеттенген қылмыскерді (қашып кету, автокөлікпен кету және т.б.) өлтіруді қылмыс жасаған адамды ұстау үшін қажетті шараларды шектен тыс асыру ретінде қарастыру керек деген пікірмен келісуге болмайды (бұл пікірді жақтаушылардың дәлелі — кінәлі адам қылмыстық жауаптылықтан жалтаруға тырысқаны үшін өлтірілмеуі, сот алдында жауап беруі тиіс).

Ұстаудың қажетті қорғаныстан ерекшеленетін ерекшелігі — әдетте, қылмыстық жазаланатын іс-әрекет жасаған адам емес, оны ұстау шараларын қабылдап жатқан адам белсенді әрекет етеді. Сонымен бірге олардың рөлдерінің ауысуы да жоққа шығарылмайды. Мысалы, қылмыскер ұсталудан жалтару мақсатында белсенді әрекет етеді. Сондықтан ұсталып жатқан адамның өміріне қаза келтірілген мән-жайларды жан-жақты анықтау өте маңызды.

Қылмыс жасаған адамды ұстау құқығы осы қылмыс аяқталғаннан кейін, ұсталып жатқан адам белсенді шабуыл жасаушы тарап болып табылмайтын кезде туындайды. Адамның өмірінен айыру, егер ол қоғамдық қауіпті қол сұғушылықты жүзеге асыру сәтінде жасалса, жалпы алғанда, қылмыскерді ұстау кезінде өлімге әкеп соғу мәселесіне жатпайды, өйткені бұл жағдайда қылмыскерді ұстауға әрекет жасау қоғамдық қауіпті қол сұғушылықтың жолын кесу болып табылады және қажетті қорғану жағдайында немесе оның шегінен шығу кезінде адамға өлім келтіруден еш айырмашылығы жоқ. Осыған байланысты жәбірленушіге ол жасаған қылмыс аяқталғанға дейін өлім келтіру ҚК-нің 103-бабының қолданылу аясына жатпайды, алайда тиісті негіздер болған кезде ҚК-нің 102-бабы бойынша саралануы мүмкін. Сондай-ақ, егер ұсталудан жалтарған қылмыс жасаған адам қажетті қорғану құқығын туындататын әрекеттерді (мысалы, күш қолдануды) жасаса, оның өліміне әкеп соғу ҚК-нің 102-бабы бойынша саралануға тиіс.

Кінәлінің қылмыс жасаған сәтінен бастап ұсталғанға дейін өткен уақыттың да маңызы жоқ (ескіру мерзімінің шегінде). Бұл жағдайлардың барлығында тек адам ұстау шараларының дәл ұстап алынуға жататын қылмыскерге қатысты қолданылып жатқанына алдын ала сенімді болуы қажет.

Құрам құрылысы бойынша материалдық болып табылады. Қылмыс ұсталып жатқан адамның өлімі басталған сәттен бастап аяқталған деп есептеледі.

Субъективтік жағы тікелей немесе жанама қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам ұстаудың жол берілетін шараларын саналы түрде шектен тыс асырады, ұсталып жатқан адамның өлімінің туындау мүмкіндігін немесе сөзсіздігін алдын ала біледі және осы зардаптардың туындауын тілейді не оған саналы түрде жол береді. Қылмыс жасаған адамды ұстау кезінде абайсызда өлімге әкеп соғу қарастырылып отырған қылмыстың құрамын құрамайды.

Қол сұғушылық жасаған адамды ұстаудың мақсаты — оны құқық қорғау органдарына жеткізу және оның басқа қылмыстар жасауына жол бермеу. Ұстаудың мақсаты қандай болса да, егер адамды өзге құралдармен ұстау мүмкіндігі болған жағдайда, ұсталып жатқан адамға зиян келтіру әрекеттің қылмыстылығын жоққа шығаратын мән-жай болып табылмайды. Бұл туралы ҚК-нің 33-бабының 2-бөлігінде тікелей айтылған. Мұндай мүмкіндік болған кезде ұсталып жатқан адамның өліміне әкеп соғу құқыққа қайшы болып табылады және ұстау үшін қажетті шараларды шектен тыс асыру ретінде қарастырылмауға тиіс.

Қылмыстың субъектісі — кәсіби қызметінің түрі мен арнайы дағдыларына қарамастан, яғни құқық қорғау органдарының қызметкерлері де, басқа адамдар мен азаматтар да бола алатын, 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға. Құқық қорғау органдарының лауазымды адамы қылмыскерді ұстау кезінде ұстау үшін қажетті шараларды шектен тыс асырып, ұсталып жатқан адамның өліміне әкеп соққан жағдайларда жауаптылық ҚК-нің 100-бабы бойынша, билікті немесе лауазымдық өкілеттіктерді асыра пайдаланғаны үшін жауаптылық көзделген ҚК-нің 362-бабы бойынша қосымша саралаусыз туындайды.

Егер қылмыс жасаған адамды ұстау үшін қажетті шараларды шектен тыс асыру кезінде адам өлтіру ҚК-нің 99-бабының 2-бөлігінде көзделген ауырлататын мән-жайлар болған кезде жасалса, жасалған әрекет тек ҚК-нің 103-бабы бойынша ғана саралануға тиіс (ҚК-нің 99-бабы бойынша қосымша саралаусыз).

ҚК-нің 103-бабында көзделген әрекет орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заңы Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар