-өзгеруіне-байланысты-қылмыстық-жауаптылықтан-босату.png)
Қылмыстық жағдайдың (обстановканың) өзгеруіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату
🔷 1. Жалпы сипаттама
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 70-бабы қылмыстық жауаптылықтан гуманистік негізде босатуды көздейді, егер:
· сот талқылауы кезінде жасалған іс-әрекеттің қоғамдық қауіптілігі жойылса,· немесе сыртқы жағдайдың немесе тұлғаның жеке жағдайының өзгеруіне байланысты айыпталушы қоғам үшін қауіпті болмай қалса.
📌 Бұл — қылмыстық қудалаудың әділеттілігі мен мақсатқа сайлығы қағидатының көрінісі, яғни жаза мақсаты (ҚК 39-бабы) онсыз-ақ орындалған жағдайда қолданылады.
🔷 2. Бап бөліктеріне түсіндірме
🔹 1-бөлік: Объективті жағдайдың өзгеруі
«…жағдайдың өзгеруіне байланысты жасалған іс-әрекет қоғамдық қауіптілігін жоғалтса».
✅ Негізгі белгілері:
· сыртқы (әлеуметтік, саяси, экономикалық) жағдайдың өзгеруі;· осы өзгеріс іс-әрекеттің өз қоғамдық қауіптілігін жоюына әкелуі.
📌 Мысалдар:
· Іс-әрекеттің декриминализациялануы: әрекет ҚК-ден алынып тасталса немесе оның қоғамдық қауіптілігі айтарлықтай төмендетілсе;· Қоғамдық құрылымның өзгеруі: мысалы, төтенше жағдай режимін бұзу ретінде сараланған әрекеттер уақыт өте өзектілігін және әлеуметтік зияндылығын жоғалтса;· Залалдың жойылуы: келтірілген зиян толық өтеліп, жағдай толығымен қалпына келтірілсе.
⚖️ Сот практикасы:
Эпидемиологиялық режимді бұзу ісі бойынша (ҚК 304-бабы) сот істі қарау сәтінде эпидемиологиялық жағдайдың тұрақталғанын, қауіптің жойылғанын және зиянның өтелгенін ескеріп, тұлғаны қылмыстық жауаптылықтан босатты.
🔹 2-бөлік: Тұлғаның сипаттамасының өзгеруі
«…кейінгі мінсіз мінез-құлқының нәтижесінде бұл тұлға істі сотта қарау кезінде қоғамдық қауіпті деп танылмайды».
✅ Шарттары:
· тұлға алғаш рет:○ қылмыстық теріс қылық;○ онша ауыр емес немесе орташа ауыр қылмыс жасаған болуы тиіс;· құқық бұзушылықтан кейін мінсіз мінез-құлық танытуы;· сот қылмыстық жауаптылықты қолдану мақсатқа сай емес деп тануы.
📌 Мінсіз мінез-құлықтың мысалдары:
· қоғамдық өмірге белсенді қатысу;· келтірілген зиянды толық өтеу;· оң мінездемелердің болуы;· тергеуге ерікті түрде жәрдемдесу.
⚖️ Сот практикасы:
Орташа ауырлықтағы денсаулыққа зиян келтіру (ҚК 107-бабы) бойынша алғаш рет айыпталған жас азамат сотқа дейін екі жыл бойы мінсіз өмір салтын ұстанып, жұмыс істеп, зиянды өтеген. Сот оны ҚК 70-бабы негізінде жауаптылықтан босатты.
🔷 3. ҚК-нің басқа баптарымен салыстыру
| Бап | Негіз | Айырмашылығы |
|---|---|---|
| ҚК 65-бабы | Белсенді өкіну | Кінәсін мойындау, өз еркімен келу, тергеуге көмектесу талап етіледі |
| ҚК 67–69-баптары | Келісім, кепілдік және т.б. | Тараптардың қатысуымен формальды рәсімдер |
| ҚК 68-бабы | Жәбірленушімен татуласу | Жәбірленушінің еркі қажет |
| ҚК 70-бабы | Жағдайдың немесе мінез-құлықтың өзгеруі | Қоғамдық қауіптіліктің жойылуы фактісі бойынша, жәбірленушінің қатысуынсыз |
🔷 4. Құқықтық табиғаты және доктрина
📚 Қылмыстық құқық теориясында ҚК 70-бабы:
· қоғамдық қауіптілікті объективті бағалау тәсілін;· әрбір қылмыс жазалауды талап етпейтінін, егер жазаның мәні жойылса;· гуманизм қағидатын (ҚК 2-бабы) іске асыруды білдіреді.
🔹 Қылмыстық жауаптылықтан босату туралы сот шешімі істің барлық мән-жайларын, тұлғаның сипаттамасын және қылмыстан кейінгі мінез-құлқын жан-жақты талдау негізінде қабылданады.
🔷 5. Байланысты нормалар мен актілер
| Норма | Мазмұны |
|---|---|
| ҚК 2, 3, 39-баптары | Қылмыстық жауаптылық қағидаттары |
| ҚК 65–69-баптары | Жауаптылықтан босатудың өзге негіздері |
| ҚПК 9, 35-баптары | Қылмыстық қудалауды тоқтату негіздері |
ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары:
– 25.12.2020 ж. №9Қылмыстық заңнаманы гуманизациялау және жауаптылықты жеңілдету туралы
– 25.12.2020 ж. №10Жазадан және жауаптылықтан босатуды қолдану туралы
🔷 6. Халықаралық стандарттар
🔹 Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт, 10-бап:Мемлекет жазалауға емес, тұлғаны қайта әлеуметтендіруге ұмтылуы тиіс.
🔹 БҰҰ-ның минималды стандарттық ережелері (Токио ережелері):→ Қоғамдық қауіптілік жойылған жағдайларда қылмыстық жазаға балама шараларды қолдануды қолдайды.
🔹 Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың практикасы:Пропорционалдық қағидаты бойынша жаза қоғамның репрессияға деген қажеттілігінен асып кетпеуі тиіс(Engel v. Netherlands, 1976 ж.).
🔷 7. Қорытынды
Қазақстан Республикасы ҚК-нің 70-бабы — қылмыстық жауаптылықты гуманизациялау мен дараландырудың маңызды құралы болып табылады, ол:
✅ қоғамға қауіпті емес, өкінген тұлғаларды жазадан босатуға,✅ әлеуметтік әділеттілікті сақтауға,✅ қылмыстық-құқықтық репрессияны мағынасы жойылған жағдайларда азайтуға мүмкіндік береді.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
