Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 106-бабы. Денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру туралы түсініктеме

• 1. Денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру —
• үш жылдан сегіз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
• 2. Дәл сол іс-әрекет:
• 1) екі немесе одан да көп адамға қатысты;
• 2) адамның қызметтік қызметін жүзеге асыруына немесе кәсіби не қоғамдық борышын орындауына байланысты сол адамның өзіне немесе оның жақындарына қатысты;
• 3) кінәлі адамға көрінеу дәрменсіз күйде екені белгілі адамға қатысты, сол сияқты адамды ұрлаумен не кепілге алумен ұштасқан;
• 4) аса қатыгездікпен;
• 5) адамдар тобы, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған;
• 6) пайдакүнемдік ниетпен, сол сияқты жалдау бойынша;
• 7) бұзақылық ниетпен;
• 8) әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік, діни өшпенділік немесе араздық уәжі бойынша;
• 9) жәбірленушінің ағзаларын немесе тіндерін пайдалану мақсатында;
• 10) бірнеше рет;
• 11) көрінеу кәмелетке толмаған адамға қатысты;
• 12) төтенше жағдай кезінде немесе жаппай тәртіпсіздіктер барысында жасалған болса, —
• 3. алты жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
•  
• Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, абайсызда жәбірленушінің өліміне әкеп соққан не қылмыстық топ жасаған іс-әрекеттер —
• сегіз жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Бұл қылмыстың қоғамдық қауіптілігі іс-әрекеттің өз ауырлығына, туындаған зардаптарға және, ақырында, мұндай іс-әрекеттердің кең таралуына байланысты. Осы қылмысты жасай отырып, субъект жеке адамның ең құнды игіліктерінің бірі — оның денсаулығына қол сұғады, кейде орны толмас зиян келтіреді: еңбекке қабілеттілігінен айырады, мүгедек етеді, сол арқылы кәсіби мансабын тоқтатады, ал мұның барлығы көп жағдайда өлімге әкеп соғады. Қылмыстылық динамикасында адамның денсаулығына қасақана ауыр зиян келтіру басым орын алады.

Қылмыстық заң әрбір адамның денсаулығын оның жасына, өміршеңдігіне, ауру жағдайына қарамастан қылмыстық қол сұғушылықтан қорғайды.

Денсаулыққа қарсы қылмыстар деп басқа адамның денсаулығына құқыққа қайшы, қасақана немесе абайсызда зиян келтіруді түсінуге болады. Жәбірленушінің денсаулығына құқыққа сай зиян келтіру (қажетті қорғаныс, аса қажеттілік, негізді тәуекел және т.б. жағдайларда) денсаулыққа қарсы қылмыс ретінде қарастырылмайды.

Қылмыстың объектісі — басқа адамның денсаулығы. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 1946 жылғы 22 маусымда қабылданған Жарғысында денсаулық «аурулардың немесе дене кемістіктерінің болмауы ғана емес, толық физикалық, психикалық және әлеуметтік саулық жағдайы» ретінде айқындалған. Қазақстан Республикасының «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексінде де осындай анықтама берілген.

Өз денсаулығына зиян келтіру басқа объектіге қол сұғу тәсілі болған жағдайда ғана қылмыс ретінде қарастырылады. Мысалы, әскери қызметтен жалтару немесе оны атқарудан бас тарту мақсатында өзін-өзі жарақаттау әскери қызметке қарсы қылмыс болып табылады (ҚК-нің 443-бабы).

Жәбірленушінің өзінің денсаулығына зиян келтіруге келісім беруі, әдетте, кінәлі адамды жауаптылықтан босатпайды. Спорттық жарыстардың бір қатысушысының екіншісіне дене жарақатын келтіруі, егер жарыстардың өзара тәуекелмен байланысты екендігі алдын ала белгілі болса және осы спорт түрі үшін белгіленген міндетті қағидалар бұзылмаса, құқыққа қайшы деп қарастырылмайды. Алайда жарыстың белгіленген қағидаларын бұзу нәтижесінде қарсыласқа зиян келтіру қасақана жасалса, кінә болған жағдайда, ол жалпы негіздер бойынша қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғады.

Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2017 жылғы 27 сәуірдегі № 484 бұйрығымен бекітілген Сот сараптамасы органдарында сот сараптамалары мен зерттеулерін ұйымдастыру және жүргізу қағидаларының 383-тармағына сәйкес, денсаулыққа зиян деп әртүрлі сыртқы орта факторларының: механикалық, физикалық, химиялық, биологиялық, психогендік әсер етуі нәтижесінде туындаған ағзалардың (тіндердің) анатомиялық тұтастығының немесе олардың физиологиялық функцияларының бұзылуын (дене жарақаттарын), не болмаса денсаулықтың бұзылуына немесе өлімнің басталуына әкеп соққан медициналық көмек көрсету кемшіліктерінің салдарынан пайда болған ауруларды немесе патологиялық жағдайларды түсінеді.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысының 31-тармағына сәйкес, денсаулыққа зиян келтіру деп адам денесі тіндерінің анатомиялық тұтастығын заңсыз бұзуды не ағзалардың зақымдануына немесе олардың қалыпты жұмыс істеуінің бұзылуына әкеп соққан өзге де әрекеттерді түсіну қажет.

Денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлық дәрежесі сот-медициналық сараптама жүргізу арқылы анықталады. ҚПК-нің 271-бабына сәйкес мұндай сараптаманы жүргізу міндетті болып табылады, ал оның қорытындылары мұқият зерттелуге және басқа дәлелдемелермен жиынтықта бағалануға тиіс.

Қарастырылып отырған қылмыстың объективтік жағы қоғамдық қауіпті іс-әрекетпен (әрекет немесе әрекетсіздікпен), басқа адамның денсаулығына құқыққа қайшы ауыр зиян келтіруден көрінетін зардаптармен, сондай-ақ қылмыстық әрекет пен туындаған зардаптар арасындағы себепті байланыспен сипатталады.

Денсаулыққа ауыр зиян келтіру кезінде физикалық (соққы жасау, оқ ату және т.б.), сондай-ақ психикалық (психикалық ауруға әкеп соққан қорқыту немесе үрейлендіру) әсер ету тәсілдері қолданылуы мүмкін. Кінәлі адам әртүрлі құралдар мен құрылғыларды, табиғаттың дүлей күштерін, жоғары қауіптілік көздерін, жануарларды және т.б. пайдалануы мүмкін. Әрекет ету тәсілі кез келген болуы мүмкін, бұған оның сараланған мәні болатын жағдайлар (ҚК-нің 106-бабының 2-бөлігі, 107-бабының 2-бөлігі) не қылмыстың артықшылық берілген құрамдарын сипаттайтын жағдайлар (ҚК-нің 111, 112, 113-баптары) немесе қылмыстың міндетті белгісі болып табылатын жағдайлар (ҚК-нің 110-бабы) кірмейді.

Әрекетсіздік арқылы зиян келтірген кезде кінәлі адам басқа адамның денсаулығына зиян келтірудің алдын алуға мүмкіндік беретін әрекеттерді жасамайды, бұл ретте ол мұндай әрекеттерді жасауға міндетті болған және оларды жүзеге асыруға мүмкіндігі болған (мысалы, медицина қызметкерлерінің науқасқа дәріні уақтылы бермеуі салдарынан оның денсаулығының бұзылуы).

ҚК-нің 3-бабының 11) тармағына сәйкес, денсаулыққа ауыр зиян — адамның өміріне қауіпті денсаулыққа келтірілген зиян не мынадай зардаптарға әкеп соққан өзге де денсаулыққа зиян: көру, сөйлеу, есту қабілетінен немесе қандай да бір ағзадан айырылу; ағзаның өз функцияларын жоғалтуы; беттің қалпына келмейтіндей бұзылуы; жалпы еңбек қабілетін кемінде үштен біріне едәуір тұрақты жоғалтумен ұштасқан денсаулықтың бұзылуы; кәсіби еңбек қабілетінен толық айырылу; жүктіліктің үзілуі; психикалық бұзылыс; нашақорлықпен немесе уытқұмарлықпен ауыру.

Көрсетілген зардаптар мен бұзылыстардың көпшілігі сот-медициналық сараптама жүргізу барысында анықталады.

Денсаулыққа ауыр зиян келтірудің саралаушы белгілері (өлшемдері) мыналар болып табылады:

адамның өміріне қауіпті болуы;

өмірге қауіпті емес, бірақ белгілі бір әсерлерден кейінгі салдарлары бойынша денсаулыққа ауыр зиян келтіруге әкеп соққан жарақаттар: көру, сөйлеу, есту қабілетінен немесе қандай да бір ағзадан айырылу не ағзаның өз функцияларын жоғалтуы; беттің қалпына келмейтіндей бұзылуы; жалпы еңбек қабілетін кемінде үштен біріне (33 % және одан жоғары) едәуір тұрақты жоғалтумен ұштасқан денсаулықтың бұзылуы; кәсіби еңбек қабілетінен толық айырылу; жүктіліктің үзілуі; психикалық бұзылыс (психикалық ауру); нашақорлықпен немесе уытқұмарлықпен ауыру.

Өмірге қауіпті денсаулыққа келтірілген зиян деп жәбірленушінің өміріне қауіп төндіруі мүмкін әртүрлі сыртқы факторлардың әсер етуі нәтижесінде пайда болған дене жарақаттарын да, патологиялық жағдайларды да есептеу қажет.

Өмірге қауіпті денсаулыққа келтірілген зиянға мыналар жатады:

- бас сүйегінің ішіне өтетін жарақаттар, оның ішінде бас миының зақымдануынсыз болған жарақаттар;

- бас сүйек күмбезі мен негізі сүйектерінің ашық және жабық сынықтары, тек бас сүйек күмбезінің сыртқы пластинкасының оқшауланған жарықтарын және ми сауытының құрамына кірмейтін бет қаңқасы сүйектерінің сынықтарын, сондай-ақ ми сауытының қалыптасуына қатысатын торлы және сына тәрізді сүйектер бөліктерінің сынықтарын қоспағанда;

- бас миының ауыр дәрежедегі соғылуы, ми бағаны бөлімінің зақымдану белгілері болған кезде орташа дәрежедегі бас миының соғылуы;

- өмірге қауіп төндіретін жағдайлар болған кезде эпидуралдық, субдуралдық, субарахноидалдық, ми ішілік және ми қарыншалары ішіндегі қан құйылулар;

- жұлын өзегіне өтетін жарақаттар, оның ішінде жұлынның зақымдануынсыз болған жарақаттар;

- мойын омыртқалары денелерінің сынуы мен шығуы немесе сынуы, не мойын омыртқалары доғаларының екі жақты сынуы, сондай-ақ жұлын функциясының бұзылуынсыз болғанның өзінде бірінші және екінші мойын омыртқалары доғаларының бір жақты сынуы;

- мойын омыртқаларының шығуы; өмірге қауіп төндіретін жағдайлармен немесе жұлын функциясының бұзылуымен қатар жүретін мойын омыртқаларының жартылай шығуы;

- өмірге қауіп төндіретін жағдайлармен және жұлын функциясының бұзылуымен қатар жүретін мойын бөліміндегі жұлынның жабық зақымданулары;

- жұлын функциясының бұзылуымен немесе клиникалық тұрғыдан анықталған ауыр дәрежедегі шокпен және өмірге қауіп төндіретін басқа да жағдайлармен қатар жүретін бір немесе бірнеше кеуде немесе бел омыртқаларының сынуы немесе сынуы мен шығуы;

- ауыр дәрежедегі жұлындық шокпен немесе жамбас ағзалары функцияларының бұзылуымен қатар жүретін жұлынның кеуде, бел және сегізкөз сегменттерінің жабық зақымданулары;

- жұтқыншақтың, өңештің, көмейдің, кеңірдектің қуысына өтетін жарақаттар, сондай-ақ қалқанша және айырша бездердің ашық зақымданулары;

- өмірге қауіп төндіретін жағдайлармен қатар жүретін тіласты сүйегінің сынуы, көмей мен кеңірдек шеміршектерінің ашық және жабық сынықтары; ішкі ағзалар зақымданбағанның өзінде плевра қуысына, перикард қуысына немесе көкірек аралығының клетчаткасына өтетін кеуде қуысының жарақаттары (гемопневмоторакс құбылыстары болмаған жағдайда теріасты эмфиземасы жарақаттың ішке өтетіндігінің белгісі ретінде қарастырылмайды);

- ішкі ағзалар зақымданбағанның өзінде құрсақ қуысына (ішперде қуысы мен ішперде артындағы кеңістікке) өтетін іш жарақаттары;

- қуық қуысына, тік ішектің жоғарғы және ортаңғы бөлімдеріне өтетін жарақаттар, сондай-ақ тік ішектің төменгі бөлімінің барлық қабаттарының ауқымды ашық зақымданулары;

- кеуде немесе құрсақ қуыстарының, не ішперде артындағы кеңістіктің ішкі ағзасының (бүйректің, бүйрекүсті бездерінің, ұйқы безінің), не көкеттің, не қуықасты безінің, не несепағардың, не несеп шығару өзегінің жарғақты бөлігінің ашық және жабық жарақаттары (жыртылуы);

- мықын-сегізкөз буынының үзілуімен және жамбас сақинасының тұтастығының бұзылуымен қатар жүретін жамбас сүйегінің артқы жарты сақинасының екі жақты сынуы немесе жамбас сақинасының алдыңғы және артқы бөліктеріндегі қосарланған сынықтар салдарынан оның тұтастығының бұзылуы;

- ұзын түтік тәрізді сүйектердің (тоқпан жілік, ортан жілік, асықты жілік, білек сүйектерінің екеуі де) диафиздік бөлігіндегі ашық сынықтар.

Ашық сынық деп сыртқы ортамен байланысы бар сынықты, яғни сынған жердің проекциясында жарақаттаушы заттың тікелей әсерінен немесе сүйек сынықтарының ұштары іштен жұмсақ тіндер мен теріні зақымдауы нәтижесінде пайда болған қоршаған жұмсақ тіндер мен тері тұтастығының бұзылуы болатын сынықты есептеу қажет;

- кәрі жілік, шынтақ сүйегі және шыбық сүйектің ашық сынықтары, тоқпан жілік, ортан жілік және асықты жіліктің жабық сынықтары, сондай-ақ ірі буындардың (иық, шынтақ, білезік, жамбас-сан, тізе, тобық) жабық зақымданулары кезінде денсаулыққа келтірілген зиянның дәрежесі олардың өмірге төндірген нақты қауіптілігіне, денсаулықтың бұзылу ұзақтығына немесе еңбек қабілетін тұрақты жоғалту белгісіне қарай анықталады;

- ірі қан тамырларының: қолқаның, ұйқы (жалпы, ішкі, сыртқы), бұғанаасты, қолтықасты, иық, мықын, сан, тізеасты артерияларының немесе оларды алып жүретін веналардың олардың қуысына өту арқылы зақымдануы;

- шеткері қан тамырларының (бастың, беттің, мойынның, білектің, қол басының, балтырдың, аяқ басының) зақымдануы олардың өмірге төндірген нақты қауіптілігіне қарай (мысалы, көп мөлшерде қан жоғалту, ауыр дәрежедегі шок және басқалары) сараланады;

- өмірге қауіп төндіретін жағдайларға әкеп соққан зақымданулар: ауыр дәрежедегі (III, IV дәрежелі) шок; әртүрлі этиологиядағы кома; коллапсқа, жүректің немесе қан тамырларының жедел жеткіліксіздігіне, коллапсқа, ми қан айналымының ауыр дәрежедегі бұзылуына, бүйректің немесе бауырдың жедел жеткіліксіздігіне, ауыр дәрежедегі жедел тыныс алу жеткіліксіздігіне, іріңді-септикалық жағдайларға, ішкі ағзалардың инфарктісіне, аяқ-қолдардың гангренасына, бас миы, өкпе және басқа ағзалар тамырларының (газдық немесе майлық) эмболиясына, тромбоэмболияға әкеп соққан жаппай қан жоғалту, аймақтық немесе ағзалық қан айналымының бұзылуы, өмірге қауіп төндіретін жағдайлардың жиынтығы;

- зақымдану аумағы дене бетінің 15 %-ынан асатын үшінші, төртінші дәрежелі термиялық күйіктер, зақымдану аумағы дене бетінің 20 %-ынан асатын үшінші дәрежелі күйіктер, зақымдану аумағы дене бетінің 30 %-ынан асатын екінші дәрежелі күйіктер, сондай-ақ ауданы аз болғанымен, өмірге қауіп төндіретін жағдайлармен қатар жүретін күйіктер (күйіктердің салдары пластикалық және қалпына келтіру операцияларын есепке алмай бағалануға тиіс), дауыс саңылауының ісінуі және тарылуы құбылыстарымен қатар жүретін тыныс алу жолдарының күйіктері;

- жергілікті әсерден бөлек, өмірге қауіп төндіретін жалпы уытты әсер туғызған химиялық күйіктер (концентрлі қышқылдармен, күйдіргіш сілтілермен, өзге де улы заттармен);

- өмірге қауіп төндіретін жағдайларға әкеп соққан химиялық заттармен (улармен) улану немесе биологиялық агенттердің әсерінен туындаған патологиялық жағдайлар;

- мойын ағзаларының қысылуы және өмірге қауіп төндіретін құбылыстардың айқын белгілерімен (ми қан айналымының бұзылуы, есінен тану, амнезия және басқалары) қатар жүретін механикалық асфиксияның басқа да түрлері, егер бұл объективті деректермен анықталса;

- жамбас-сан және тізе буындарының ашық зақымданулары; өмірге қауіп төндіретін жағдайлар болған кезде төмен температураның әсерінен болған зақымданулар (организмнің жалпы салқындауы, үсік шалу).

Өмірге қауіпті емес, бірақ нәтижесі мен салдары бойынша денсаулыққа ауыр зиянға жататын зақымдануларға көру, сөйлеу, есту қабілетінен, қандай да бір ағзадан айырылу немесе ағзаның өз функцияларын жоғалтуы жатады:

- көру қабілетінен айырылу деп екі көздің де тұрақты толық соқырлығын немесе көру өткірлігінің 0,04-ке дейін және одан төмен (2 метр қашықтықтан саусақтарды санаудан бастап жарықты сезінуге дейін) төмендеуін, жалғыз көздің көру қабілетінен айырылуды түсіну қажет;

- бір көздің көру қабілетінен айырылу ағзаның өз функциясын жоғалтуына әкеп соғады және денсаулыққа ауыр зиянға жатады, бір сау (көретін) көз алмасының жоғалуы ағзадан айырылу болып табылады және ол да денсаулыққа ауыр зиянға жатады;

- соқыр көздің зақымданып, оны алып тастауды қажет етуі денсаулықтың бұзылу ұзақтығына қарай бағаланады, бұл ретте зақымданудың қалпына келмейтіндігі міндетті түрде көрсетіледі;

- сөйлеу қабілетінен айырылу деп өз ойын айналасындағыларға түсінікті, бөлшектенген дыбыстармен жеткізу қабілетінен айырылуды немесе дауыс жоғалту нәтижесінде сөйлеу мүмкіндігінің болмауын түсіну қажет;

- есту қабілетінен айырылу деп толық кереңдікті немесе жәбірленушінің құлақ қалқанынан 3–5 см қашықтықта сөйлесу тілін естімейтіндей қайтымсыз жағдайды түсіну қажет, бір құлақтың есту қабілетінен айырылуы ағзаның өз функциясын жоғалтуы ретінде бағаланады және денсаулыққа ауыр зиянға жатады;

- қандай да бір ағзадан айырылу немесе ағзаның өз функцияларын жоғалту деп мыналарды түсіну қажет: қолынан, аяғынан айырылу (олардың денеден бөлініп қалуы немесе салдану не олардың қызметін жоққа шығаратын өзге де жағдай салдарынан функцияларын жоғалту; қолды немесе аяқты анатомиялық тұрғыдан жоғалту деп бүкіл қолдың немесе аяқтың, сондай-ақ қол басының немесе аяқ басының денеден бөлінуін түсіну қажет), ұрықтандыру қабілетін жоғалтудан көрінетін ұрпақ өрбіту қабілетінен айырылу, не ұрықтандыру, бала көтеру, жүктілікті көтеріп жүру, бала туу қабілетінен айырылу, бір аталық безден айырылу ағзадан айырылу ретінде бағаланады;

- бет жарақаттары кезінде сарапшы олардың ауырлық дәрежесін анықтайды, сондай-ақ зақымданудың жазылатын немесе жазылмайтын болып табылатынын айқындайды (жазылу деп жарақаттың көрінетін салдарының — тыртықтардың айқындылығының, деформациялардың, мимиканың бұзылуының және басқалардың — уақыт өте келе немесе консервативтік (хирургиялық емес) емдеу әсерінен едәуір азаюын немесе жойылу мүмкіндігін түсіну қажет; ал оларды жою үшін операциялық араласу (косметикалық немесе пластикалық операция) қажет болса, беттегі зақымданулар жазылмайтын болып есептеледі; жазылмайтындығын анықтаған кезде сарапшы қорытындысында, егер мұндай салдарларды сот немесе тергеуші беттің көркін бұзатын деп таныса, зақымданулар денсаулыққа ауыр зиян келтірген ретінде бағалануы тиіс екенін атап өтеді);

- жалпы еңбек қабілетін үштен бірінен астам мөлшерде (33 %-дан астам) едәуір тұрақты жоғалту: жарақаттар кезінде жалпы еңбек қабілетін едәуір тұрақты жоғалту мөлшері жарақаттың түпкілікті нәтижесі анықталғаннан кейін белгіленеді (әртүрлі жарақаттар салдарынан еңбек қабілетін жоғалту пайыздарының кестесі бойынша);

- балалардың еңбек қабілетін жоғалтуы жалпы ережелер негізінде анықталады; мүгедектігі бар адамдарда алынған жарақатқа байланысты жалпы еңбек қабілетін едәуір тұрақты жоғалту мүгедектігі мен оның тобына қарамастан, іс жүзінде дені сау адамдардағыдай анықталады;

- кәсіби еңбек қабілетінен толық айырылған кезде кәсіби еңбек қабілетін жоғалту дәрежесін анықтауды медициналық-әлеуметтік сараптама комиссиялары жүргізеді.

Кәсіби еңбек қабілеті дегеніміз — адамның белгілі бір кәсіпке (пианист, хирург және т.б.) тән жұмыстың белгілі бір көлемі мен сапасын орындау қабілеті. Толық жоғалту организм функцияларының күрт айқын бұзылуы салдарынан арнайы жасалған жағдайларда да кәсіби қызметтің кез келген түрін орындауға абсолютті медициналық қарсы көрсетілімдердің бар екендігі анықталған жағдайларда белгіленеді. Зиянның осы түрін кінәліге тағу үшін оның алдын ала білуі анықталуы талап етілмейді, өйткені ҚК-нің 3-бабының 11) тармағында кәсіби еңбек қабілетінен толық айырылған кезде қылмыстық жауаптылықтың міндетті шарты ретінде алдын ала білу көрсетілмеген. Дегенмен, жасалған әрекетке дұрыс құқықтық баға беру және кінәліге әділ жаза тағайындау үшін осы мән-жайды анықтау міндетті деп санаймыз. Жәбірленуші үшін кәсіп деп, жалпы ереже бойынша, қылмыс жасалған сәтте жүзеге асырған және ол үшін негізгі болып саналатын қызмет түрі есептеледі. Алайда жәбірленушінің қызметтік қызметін атқаруына байланысты оған денсаулыққа ауыр зиян келтірілген жағдайда, жәбірленушінің бұрын жүзеге асырған қызмет түрі де оның кәсібі ретінде танылуы мүмкін;

- жүктіліктің мерзіміне қарамастан, егер ол организмнің жеке ерекшеліктеріне байланысты болмаса және жарақатпен тікелей себептік байланыста болса, жүктіліктің үзілуі денсаулыққа ауыр зиян болып табылады. Сондай-ақ кінәлі адамның жарақат келтіре отырып, жәбірленушінің жүкті екенін түсінгенін анықтау маңызды. ҚК-нің 106-бабында «көрінеу жүкті әйел» деп көрсетілмегеніне қарамастан, жүктіліктің кез келген нысанында кінәлінің бұл жағдайды түсінуі болуы мүмкін: «кінәлі мұндай жағдайдың болуын жоққа шығармаған», «кінәлі оны мүмкін деп санаған», «кінәлі оны ықтимал деп санаған», «кінәлі жүктілік жағдайы туралы білген»;

- психикалық бұзылыстың (психикалық аурудың), нашақорлықтың, уытқұмарлықтың диагнозын психиатриялық, наркологиялық сараптама жүргізу арқылы анықтайды, алайда олардың алынған жарақатпен байланысын, сондай-ақ психикалық ауру, нашақорлық және уытқұмарлық салдарынан денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлық дәрежесін сот-медициналық сарапшылар комиссиясы, қажет болған жағдайда мамандардың, психиатрлардың, наркологтардың, токсикологтардың қатысуымен бағалайды (психикалық бұзылыс деп психикалық ауруды (психикалық сырқатты) түсіну қажет; психикалық аурулар тобына жүйке жүйесінің зақымдануымен байланысты реактивті жағдайлар (психоздар, невроздар) енгізілмейді; егер зақымдану психикалық аурудың дамуына әкеп соқса, оның ағымының ұзақтығы мен емделу дәрежесіне қарамастан, ол денсаулыққа ауыр зиян ретінде сараланады).

Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2017 жылғы 27 сәуірдегі № 484 бұйрығымен бекітілген Сот сараптамасы органдарында сот сараптамалары мен зерттеулерін ұйымдастыру және жүргізу қағидаларының 384-тармағына сәйкес, денсаулықтың бұзылуы деп нақты жарақат немесе ауру салдарынан туындаған жергілікті және (немесе) жалпы сипаттағы клиникалық тұрғыдан айқын ауырсынатын өзгерістер байқалатын организмнің жай-күйін түсіну қажет, бұл ретте ағзалардың анатомиялық тұтастығының немесе физиологиялық функциясының бұзылуы орын алады.

Жалпы еңбек қабілеті деп адамның әлеуметтік маңызы бар нәтижеге — белгілі бір өнімге, бұйымға немесе қызметке қол жеткізуге бағытталған әрекетке туа біткен және жүре пайда болған қабілеттерінің жиынтығын түсіну қажет.

Кәсіби еңбек қабілеті деп адамның өз кәсібі бойынша немесе ақысы мен біліктілігі жағынан оған тең басқа қызмет түрінде еңбек ету қабілетін түсіну қажет.

Жалпы еңбек қабілетін тұрақты жоғалту — бұл функцияның (функциялардың) қайтымсыз жоғалуы нәтижесінде адамды біліктілікті қажет етпейтін жұмысты толық немесе ішінара орындау және өзіне-өзі қызмет көрсету қабілетінен айыратын жағдай.

Егер түпкілікті нәтиже 120 күн ішінде анықталмаса, онда жалпы еңбек қабілетін шартты түрде тұрақты (қайтымсыз) жоғалту деп зардап шеккен адамда көрсетілген уақыт аралығы өткеннен кейін қалыптасқан жоғалған функция мөлшері есептеледі.

Қылмыс құрамы құрылымы бойынша материалдық болып табылады. Қылмыс денсаулыққа ауыр зиян келтірілген сәттен бастап аяқталған деп есептеледі.

Қылмыстың субъективтік жағы тікелей немесе жанама қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам өзінің қоғамға қауіпті әрекеттері нәтижесінде басқа адамның денсаулығына ауыр зиян келтірілетінін ұғынады, қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және олардың туындауын тілейді (тікелей қасақаналық) немесе оған саналы түрде жол береді, не оларға немқұрайды қарайды (жанама қасақаналық).

Қасақаналық көбінесе белгісіз (нақтыланбаған) сипатта болады. Мұндай жағдайларда кінәлінің әрекеттері нақты туындаған зардаптар бойынша сараланады. Егер кінәлінің қасақаналығы денсаулыққа ауыр зиян келтіруге бағытталған болса, ал нәтижесінде орташа ауырлықтағы зиян келтірілсе, кінәлінің әрекеттері ауыр қылмысқа оқталу ретінде саралануға тиіс (ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі және 106-бабының 1-бөлігі).

Себептер мен мақсаттар әртүрлі болуы мүмкін (қызғаныш, кек алу, көре алмаушылық, бұзақылық ниет және т.б.). Кейбір себептер мен мақсаттар денсаулыққа ауыр зиян келтіруді қарастырылып отырған қылмыстың сараланған түрлеріне жатқызуға негіз болады.

Субъект — 14 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

Қылмыстың қарастырылып отырған құрамының сараланған түрлері ҚК-нің 106-бабының 2-бөлігінде айқындалған. Оларға мынадай жағдайларда жасалған денсаулыққа ауыр зиян келтіру жатады: 1) екі немесе одан да көп адамға қатысты; 2) адамның қызметтік қызметін жүзеге асыруына немесе кәсіби не қоғамдық борышын орындауына байланысты сол адамның өзіне немесе оның жақындарына қатысты; 3) кінәлі адамға көрінеу дәрменсіз күйде екені белгілі адамға қатысты, сол сияқты адамды ұрлаумен не кепілге алумен ұштасқан; 4) аса қатыгездікпен; 5) адамдар тобы, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған; 6) пайдакүнемдік ниетпен, сол сияқты жалдау бойынша; 7) бұзақылық ниетпен; 8) әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік, діни өшпенділік немесе араздық уәжі бойынша; 9) жәбірленушінің ағзаларын немесе тіндерін пайдалану мақсатында; 10) бірнеше рет; 11) көрінеу кәмелетке толмаған адамға қатысты және 12) төтенше жағдай кезінде немесе жаппай тәртіпсіздіктер барысында.

Осы қылмыстың саралаушы белгілерінің сипаттамасын ҚК-нің 99-бабының 2-бөлігіне берілген түсініктемеден қараңыз, өйткені Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысының 31-тармағының 3-абзацына сәйкес, ҚК-нің 106-бабының 2-бөлігінде көрсетілген саралаушы белгілер болған кезде денсаулыққа ауыр зиян келтіруді саралау кезінде олардың мағынасы бойынша ҚК-нің 99-бабының 2-бөлігінде көрсетілген осындай белгілерге сәйкес келетінін ескеру қажет.

ҚК-нің 106-бабының 3-бөлігі осы баптың 1, 2-бөліктерінде көзделген, абайсызда жәбірленушінің өліміне әкеп соққан не қылмыстық топ жасаған іс-әрекеттер үшін жауаптылықты белгілейді.

ҚК-нің 106-бабының 3-бөлігінде көзделген қылмыс субъективтік жағынан денсаулыққа ауыр зиян келтіруге (бірінші зардап) қатысты қасақаналықпен (тікелей немесе жанама) және екінші зардапқа — өлімге қатысты абайсыздықпен (менмендікпен немесе немқұрайлылықпен) сипатталады. Бұл кінәлі адамның өлім келтіру ниеті болмағанын, алайда оның туындау мүмкіндігін алдын ала білгенін, бірақ бұған жеткілікті негіздерсіз, өзіне сеніп, оның алдын алуға болады деп есептегенін не істің мән-жайлары бойынша өлімнің туындау мүмкіндігін алдын ала білмегенімен, оны алдын ала білуге тиіс және біле алатын болғанын білдіреді. Кінәнің осындай түсіндірілуі ғана жасалған әрекетті кінәлі адамның жәбірленушіні өлтіруді қалаған немесе оған саналы түрде жол берген кездегі адам өлтіруден және адам денсаулығына ауыр зиян келтіру ниеті мүлдем болмайтын абайсызда өлім келтіруден ажыратуға мүмкіндік береді. Егер кінәлі адамның денсаулыққа ауыр зиян келтіруге тікелей немесе жанама қасақаналығы болмаса, ал өлім оның айналысындағы заттармен жұмыс істеу кезінде сақтық қағидаларын бұзуы салдарынан туындаса және ол істің мән-жайлары бойынша мұны алдын ала білуге тиіс әрі біле алатын болса, онда оның әрекеттері абайсызда адам өліміне әкеп соғу ретінде сараланады.

Денсаулыққа ауыр зиян келтіру кезінде кінәлі адам оны келтіруге қасақана әрекет етеді, өзі жасаған әрекеттердің қоғамдық қауіпті сипатын түсінеді, бірақ жәбірленушінің өлімінің туындауына қатысты оның көзқарасы абайсыздық нысанында көрініс табады. Мысалы, қолына пышақпен соққы жасау нәтижесінде артерия зақымданып, жедел қан жоғалтудан жәбірленушінің қайтыс болуы денсаулыққа ауыр зиян келтіруге қасақаналық болғанын, бірақ адам өлтіруге қасақаналық болмағанын көрсетеді.

Жарақат қасақана келтірілген сәттен бастап өлімнің туындауына дейін өткен ұзақ уақыт аралығына ерекше назар аудару қажет. Уақыт аралығының ұзақтығы өздігінен субъектінің басқа адамды өмірінен айыруға бағытталған қасақаналығын жоққа шығармайды. Сол сияқты денсаулыққа ауыр зиян келтірілгеннен кейін бірден туындаған өлім де әрдайым адам өлтіруге қасақаналық болғанын білдірмейді. Бірінші жағдайда адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабының 1-бөлігі), ал екінші жағдайда ҚК-нің 106-бабының 3-бөлігінде көзделген қылмыс туралы сөз болуы мүмкін. Бұл мәселені тәжірибеде шешу кезінде қылмысты саралау мәселелері бойынша қиындықтар туындайды. Жарақат келтірілген сәт пен өлімнің туындауы арасындағы ұзақ уақыт аралығы адам өлтіргені үшін жауаптылықты жоққа шығарады деген қате көзқарас бар.

Бұл ҚК-нің 106-бабының 3-бөлігінің адам өлтірумен (зардаптары бойынша) ұқсастығына байланысты. Бұл қылмыстарды ажырату субъективтік жағы бойынша жүргізілуге тиіс. Адам өлтіру кезінде (ҚК-нің 99-бабы) кінәлі адам әрекеттерін де қасақана жасайды, сондай-ақ өз әрекетінің жәбірленушінің өліміне әкеп соғатын зардаптарына да қасақана қарайды. Ал жәбірленушінің денсаулығына ауыр зиян келтірген кезде әрекет қасақана сипатта болады, ал туындаған зардапқа — жәбірленушінің өліміне — қатысты кінә абайсыздық (менмендік немесе немқұрайлылық) нысанында белгіленеді. ҚК-нің 22-бабына сәйкес, мұндай қылмыс қасақана жасалған деп танылады.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысының 30-тармағында мыналар атап көрсетілген:

«Адамды құқыққа қайшы қасақана өлтіруді абайсызда өлімге әкеп соққан денсаулыққа ауыр зиян келтірумен ұштасқан басқа да қасақана қылмыстық құқық бұзушылықтардан ажырату, кінәлі адамның қасақаналығының бағыттылығын, оның өз әрекеттерінің нәтижесіне — жәбірленушінің өліміне субъективтік қатынасын анықтау қажет.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың субъективтік жағы мен кінә нысанын анықтау кезінде жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтың барлық мән-жайларының жиынтығын негізге алу, атап айтқанда, кінәлі адамның жәбірленушімен өзара қарым-қатынасының сипатын, қылмыстық құқық бұзушылықты жасау тәсілі мен құралын, жарақаттар мен өзге де дене зақымдануларының санын, сипатын және орналасуын, қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің құқыққа қайшы әрекеттерін тоқтату себебін, сондай-ақ оның қылмыстық құқық бұзушылық жасағанға дейінгі және одан кейінгі мінез-құлқын және т.б. ескеру қажет.

Егер кінәлі адамның тікелей немесе жанама қасақаналықпен әрекет еткені, өзінің әрекеттерінің құқыққа қайшы екенін түсінгені, адам өлімі түріндегі қоғамдық қауіпті зардаптың туындауын алдын ала білгені және оны қалағаны (тікелей қасақаналық кезінде) не өз әрекеттерінің осындай нәтижесіне саналы түрде жол беріп, оған немқұрайды қарағаны (жанама қасақаналық кезінде) анықталса, әрекет ҚК-нің 99-бабының тиісті бөлігі бойынша саралануға тиіс (ҚК-нің 100, 101, 102, 103-баптарында көзделген жағдайларда өлім келтіруді қоспағанда).

Егер кінәлі адамның қасақана қылмыстық құқық бұзушылық жасау кезінде өзінің әрекеттерінің құқыққа қайшы екенін түсінгені және жәбірленушінің өлімінің туындау мүмкіндігін алдын ала білгені анықталғанымен, оның мұндай зардапқа көзқарасы абайсыздықпен сипатталса, кінәлінің әрекеттері абайсызда өлімнің туындауына әкеп соққан денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіргені үшін жауаптылықты көздейтін ҚК-нің 106-бабының үшінші бөлігі бойынша саралануға тиіс».

Сот практикасын талдау көрсеткендей, жоғары сот органының бұл нұсқаулары әрдайым ескеріле бермейді.

М., П. және В. адамдар тобының бұзақылық ниетпен абайсызда жәбірленушінің өліміне әкеп соққан денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіргені үшін кінәлі деп танылды (ҚК-нің 106-бабының 3-бөлігі). Бірінші сатыдағы соттың М., П. және В. жәбірленушінің өлімінің туындау мүмкіндігін алдын ала біле отырып, бірақ жеткілікті негіздерсіз, өзіне сеніп, оның алдын алуға болады деп есептеп, денсаулыққа ауыр зиян келтіргені, соның салдарынан жәбірленушінің абайсызда қайтыс болғаны туралы қорытындысы істің нақты мән-жайларына сәйкес келмейді. Бұл ретте бірінші сатыдағы сот олардың жәбірленушінің өлімінің алдын алуға мүмкіндік беретін қандай мән-жайларға сенім артқанын көрсетпеген.

Заңның мағынасы бойынша (ҚК-нің 21-бабының 2-бөлігі) абайсыздық кезінде зардаптар туындамайды деп күткен кінәлі адамның есебі осындай нәтиже болады деп болжауға негіз беретін нақты мән-жайларға сүйенуге тиіс. Осы қылмыстық іс бойынша мұндай мән-жайлар жоқ. Бастың, өмірлік маңызды ағзалар орналасқан аймаққа бірнеше рет соққы жасаған кезде М., П. және В.-ның өз әрекеттерінен О.-ның өлімі туындамайды деп есептеуге негіздері болмаған, олар өз әрекеттерінің нәтижесінде қоғамдық қауіпті зардаптардың, яғни жәбірленушінің өлімінің туындау мүмкіндігін алдын ала білген, демек, жәбірленушінің өліміне қасақана әрекеттері арқылы себеп болған. Басына аяқпен 15-тен астам соққы және жүрек тұсына, ішіне бірнеше соққы жасалған. Кінәлі адамдардың жәбірленушінің өмірлік маңызды ағзаларына бірнеше рет соққы жасауы олардың әрқайсысында жәбірленушіні өмірінен айыруға бағытталған қасақаналық болғанын, ал оның денсаулығына ауыр зиян келтіру ниеті болмағанын көрсетеді. Осындай мән-жайларда Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты жасалған әрекетті ҚК-нің 106-бабының 3-бөлігінен ҚК-нің 99-бабының 2-бөлігінің 7), 9) тармақтарына қайта саралады.

Құқық қолдану практикасында өлімге әкеп соққан денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіруді (ҚК-нің 106-бабының 3-бөлігі) абайсызда өлім келтіруден (ҚК-нің 104-бабы) ажырату мәселелері бар. Соңғысы адам өзінің әрекеттерінің салдарынан өлімнің ғана емес, денсаулыққа ауыр зиян келуінің де мүмкіндігін алдын ала білмегенімен, мұны алдын ала білуге тиіс және біле алатын болған кезде орын алады.

Егер кінәлі адамның жәбірленушінің денсаулығына ауыр зиян келтіруге және оның өліміне тікелей немесе жанама қасақаналығы болмаса, бірақ істің мән-жайлары бойынша туындаған зардаптарды (жәбірленушінің өлімін) алдын ала білуге тиіс және біле алатын болса, оның әрекеттері абайсызда өлім келтіру ретінде сараланады (ҚК-нің 104-бабы). Мысалы, кінәлі адам жәбірленушінің бетіне жұдырығымен соққы жасайды, соның салдарынан жәбірленуші тепе-теңдігін сақтай алмай құлап, құлау кезінде алған бас жарақатынан қайтыс болады.

Денсаулыққа қасақана зиян келтіруді (ҚК-нің 106, 107-баптары) азаптаудан (ҚК-нің 146-бабы) ажырату қажет. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2009 жылғы 28 желтоқсандағы «Жеке бас бостандығы мен адамның қадір-қасиетіне қол сұғылмаушылықты сақтау, азаптауға, зорлық-зомбылықтың басқа да қатыгез немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын түрлеріне және жазалауға қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша қылмыстық және қылмыстық іс жүргізу заңнамасының нормаларын қолдану туралы» нормативтік қаулысында (16-тармақ) былай делінген:

«Азаптауды денсаулыққа қасақана зиян келтіруден (ҚК-нің 106, 107-баптары) ажырату кезінде, егер оларды тергеуші, анықтаушы, өзге де лауазымды адам немесе басқа адам ҚК-нің 146-бабының бірінші бөлігінде көрсетілген мақсаттарға қол жеткізу үшін жасағаны анықталмаса, аталған әрекеттер арқылы дене және психикалық азап келтіруді азаптау ретінде саралауға болмайтынын ескеру қажет.

Егер азаптау нәтижесінде жәбірленушінің денсаулығына қасақана жеңіл, ауырлығы орташа немесе ауыр зиян келтірілсе не абайсызда өлім туындаса, мұндай әрекеттер ҚК-нің 146-бабының тиісті бөлігімен толық қамтылады және ҚК-нің 104, 106, 107-баптары бойынша қосымша саралауды қажет етпейді».

Қылмыстық топ жасаған денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіруге қатысты ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 15) тармағына берілген түсініктемені қараңыз.

Денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру басқа зорлық-зомбылық қылмысының объективтік жағының элементін құрауы мүмкін. Мұндай жағдайда жасалған әрекетті саралау денсаулыққа ауыр зиян келтірудің өзі мен құрамдас зорлық-зомбылық қылмысының салыстырмалы қауіптілігіне байланысты болады, бұл ретте тиісті қылмыстық-құқықтық норманың санкциясының мөлшері ескерілуге тиіс. Мәселен, мысалы, қарақшылық шабуыл жасау барысында жәбірленушінің денсаулығына ауыр зиян келтіру ҚК-нің 192-бабы 2-бөлігінің 5) тармағында көзделген қылмыс құрамымен толық қамтылады және ҚК-нің 106-бабының 1-бөлігі бойынша қосымша саралауды қажет етпейді. Сонымен қатар, мысалы, бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру барысында (ҚК-нің 202-бабы) денсаулыққа ауыр зиян келтіру ҚК-нің 106-бабының тиісті бөлігі бойынша қосымша саралауды талап етеді, өйткені ҚК-нің 106-бабының санкциясы ҚК-нің 202-бабының санкциясынан жоғары.

ҚК-нің 106-бабының 1, 2 және 3-бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.

Исидор Шамилұлы Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.*

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Жолдаулар Қағидалар