Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 43-бабына түсініктеме. Қоғамдық жұмыстарға тарту

1. Қоғамдық жұмыстар сотталған адамның жергілікті атқарушы органдар қоғамдық орындарда ұйымдастыратын, белгілі бір біліктілікті талап етпейтін, ақысыз қоғамдық пайдалы жұмыстарды орындауынан тұрады.

2. Қоғамдық жұмыстар қылмыстық теріс қылықтар үшін жиырмадан екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге, онша ауыр емес және ауырлығы орташа қылмыстар үшін екі жүзден бір мың екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге белгіленеді. Қоғамдық жұмыстар күніне төрт сағаттан аспайтын мерзімде өтеледі, бұл ретте сотталған адам оларды өтеу уақытына негізгі жұмыс орны бойынша еңбек міндеттерін орындаудан босатылады немесе оларды оқудан бос уақытында өтейді.

2-1. Қоғамдық жұмыстардан жалтарған жағдайда олар:

1) қылмыстық теріс қылық үшін сотталған адамдарға қатысты — өтелмеген қоғамдық жұмыстардың әрбір төрт сағаты үшін бір тәулік қамауға алу есебінен қамауға алумен;

2) қылмыс үшін сотталған адамдарға қатысты — өтелмеген қоғамдық жұмыстардың әрбір төрт сағаты үшін бір күн бас бостандығын шектеу немесе бас бостандығынан айыру есебінен бас бостандығын шектеумен не бас бостандығынан айырумен ауыстырылады.

2-2. Осы қылмыстық құқық бұзушылық үшін көзделгеннен неғұрлым жеңіл жаза тағайындалған, аяқталмаған қылмыс үшін жаза тағайындалған, сондай-ақ жазаны ауыстырған кезде қоғамдық жұмыстардың мерзімі осы бапта белгіленген төменгі шектен төмен болуы мүмкін.

3. Қоғамдық жұмыстарға тарту жүкті әйелдерге, үш жасқа дейінгі жас балалары бар әйелдерге, үш жасқа дейінгі жас балаларды жалғыз тәрбиелеп отырған ер адамдарға, елу сегіз және одан жоғары жастағы әйелдерге, алпыс үш және одан жоғары жастағы ер адамдарға, бірінші немесе екінші топтағы мүгедектігі бар адамдарға, әскери қызметшілерге тағайындалмайды.

1966 жылғы 16 желтоқсандағы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 8-бабына сәйкес, бас бостандығынан айырылған адамдар орындайтын міндетті немесе мәжбүрлі еңбекті пайдалануға жол беріледі. БҰҰ Бас Ассамблеясы 1990 жылғы 14 желтоқсанда қабылдаған, бас бостандығынан айыруға байланысты емес шараларға қатысты БҰҰ-ның Стандартты ең төменгі қағидаларының (Токио қағидалары) 8.2-бабында бас бостандығынан айыруға балама жаза түрлерінің қатарында қоғамдық пайдалы жұмыстарды орындау көзделген.

Халықаралық қылмыстық заңнаманы талдау көрсеткендей, жаза ретінде қоғамдық жұмыстар Швейцарияның Қылмыстық кодексіне 1971 жылы енгізіліп, тек 7-ден 18 жасқа дейінгі кәмелетке толмаған құқық бұзушыларға қатысты қолданылған. Кейіннен Швейцарияда қоғамдық жұмыстар кәмелетке толмағандарға негізгі жаза ретінде, ал елдің кейбір кантондарында ересектерге қосымша жаза ретінде тағайындала бастады. Қазіргі уақытта қоғамдық жұмыстар Швейцариямен қатар Италияда, Люксембургте, Нидерландта, Финляндияда, Португалияда, Шотландияда, Чехияда, Канадада, АҚШ-та және басқа да елдерде қолданылады.

2014 жылғы ҚР ҚК-де қоғамдық жұмыстар түріндегі жаза 1997 жылғы ҚР ҚК-мен салыстырғанда елеулі өзгерістерге ұшырады. Сондай-ақ ҚР ҚК-ге 2018 жылғы 10 қаңтардағы және 2018 жылғы 12 шілдедегі Қазақстан Республикасының заңдарымен өзгерістер мен толықтырулар енгізу нәтижесінде қоғамдық жұмыстар да елеулі өзгерістерге ұшырады.

Енгізілген өзгерістер мен толықтырулардың мәні мынада.

Біріншіден, егер бұрын қоғамдық жұмыстарға тарту тек қылмыстық теріс қылықтар үшін ғана тағайындалса, енгізілген өзгерістер мен толықтыруларға сәйкес қоғамдық жұмыстар қылмыстық теріс қылықтар үшін ғана емес, сонымен қатар онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа қылмыстар үшін де тағайындалады. Екіншіден, өзгерістер мен толықтырулар енгізілгенге дейін қылмыстық теріс қылықтар үшін қоғамдық жұмыстар алпыс сағаттан үш жүз сағатқа дейінгі мерзімге белгіленетін және күніне төрт сағаттан аспайтын уақытта өтелетін, бұл ретте сотталған адам оларды өтеу кезеңінде негізгі жұмыс орны бойынша еңбек міндеттерін орындаудан босатылатын немесе оларды оқудан бос уақытында өтейтін, ал егер сотталған адамның тұрақты жұмыс орны болмаса және ол оқумен айналыспаса, онда қоғамдық жұмыстар күніне сегіз сағатқа дейін, бірақ аптасына қырық сағаттан аспайтын мерзімде орындалатын. Қолданыстағы редакцияда қоғамдық жұмыстар қылмыстық теріс қылықтар үшін жиырмадан екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге, онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа қылмыстар үшін екі жүзден бір мың екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге тағайындалады. Қоғамдық жұмыстар күніне төрт сағаттан аспайтын мерзімде өтеледі, бұл ретте сотталған адам оларды өтеу уақытына негізгі жұмыс орны бойынша еңбек міндеттерін орындаудан босатылады немесе оларды оқудан бос уақытында өтейді. Үшіншіден, қоғамдық жұмыстардан жалтарған жағдайда олар қылмыс үшін сотталған адамдарға қатысты — өтелмеген қоғамдық жұмыстардың әрбір төрт сағаты үшін бір күн бас бостандығын шектеу немесе бас бостандығынан айыру есебінен бас бостандығын шектеумен не бас бостандығынан айырумен ауыстырылады.

Қоғамдық жұмыстар қылмыстық теріс қылықтар мен онша ауыр емес және ауырлығы орташа қылмыстар жасағаны үшін негізгі жаза ретінде тағайындалады. Жазаның бұл түрінің мәні сотталған адамның белгілі бір біліктілікті талап етпейтін, ақысыз қоғамдық пайдалы жұмыстарды орындауында.

Жұмыстарды ақысыз орындау дегеніміз — орындалған жұмыс үшін сыйақының болмауы.

Жұмыстардың қоғамдық пайдалылығы осы жұмыстың белгілі бір жерде тұратын халық үшін қажетті болуымен айқындалады.

Оқудан бос уақыт — адамның оқумен айналыспайтын кезеңі. Бос уақытқа ұйқыға қажетті уақытты (түнгі уақытты) қосуға болмайды.

Қоғамдық жұмыстардың түрлері және олар орындалатын объектілер жергілікті атқарушы органдармен айқындалады. Мұндай жұмыстарға қаланы абаттандыру, көшелер мен аулаларды тазалау, науқастарға күтім жасау, тиеу-түсіру немесе қоғамдық пайдалы жұмыстардың өзге де түрлері және т.б. жатуы мүмкін.

Жұмыстан қол үзіп оқитын сотталған адам қоғамдық жұмыстарды оқудан бос уақытында орындауға тартылады. Егер сотталған адамның тұрақты жұмыс орны болмаса және ол оқумен айналыспаса, қоғамдық жұмыстар күніне сегіз сағатқа дейін, бірақ аптасына қырық сағаттан аспайтын мерзімде өтеледі (ҚАК-тің 58-бабының 3-бөлігі).

Заң шығарушы қоғамдық жұмыстарды айыппұл мен түзеу жұмыстарынан неғұрлым қатаң жаза деп таниды. Алайда осы жазаның жазалау қасиеттеріне тіпті үстірт баға берудің өзінде қоғамдық жұмыстардың ең жеңіл жаза түрі екені анық байқалады. Бұған кінәлі адамды жазаның басқа да неғұрлым қатаң түрлерін қолданудан босатудың шарты ретінде ақысыз қоғамдық пайдалы жұмыстарды орындаудың белгіленуі дәлел бола алады.

Жазаның осы түрінің мәні сотталған адамды қоғамдық пайдалы жұмыстарды орындауға мәжбүрлі түрде тарту сипатында болады. Мұндай жұмыстар, әдетте, оқудан бос уақытта орындалады, бұл сотталған адамның демалу құқығын және осы уақытты өз қалауынша пайдалану мүмкіндігін шектейді. Қоғамдық жұмыстардың жазалау мазмұны оларды жүйелі түрде өтеумен айқындалады (күніне төрт сағаттан аспайтын, ал сотталған адамның тұрақты жұмыс орны болмаса және ол оқумен айналыспаса — күніне сегіз сағатқа дейін), өйткені сотталған адамның осы жаза түрін орындау жағдайында болатын жалпы мерзімі күндермен есептелетін уақыт осыған байланысты.

Қылмыстық заңнамаға енгізілген жаңалықтар бұрын қоғамдық жұмыстар тек қылмыстық теріс қылықтар үшін ғана тағайындалса, қазіргі уақытта 2018 жылғы 12 шілдедегі өзгерістерге сәйкес қоғамдық жұмыстар онша ауыр емес және ауырлығы орташа қылмыстар үшін де тағайындалатынынан көрінеді. Ауыр және аса ауыр қылмыстар үшін қоғамдық жұмыстар тағайындалмайды. Бұрын қылмыстық теріс қылықтар үшін қоғамдық жұмыстар алпыс сағаттан үш жүз сағатқа дейінгі мерзімге тағайындалса, енгізілген өзгерістерге сәйкес олар қылмыстық теріс қылықтар үшін жиырмадан екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге, онша ауыр емес және ауырлығы орташа қылмыстар үшін екі жүзден бір мың екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге белгіленеді.

Осы қылмыстық құқық бұзушылық үшін көзделгеннен неғұрлым жеңіл жаза тағайындалған (ҚК-тің 55-бабы), аяқталмаған қылмыс үшін жаза тағайындалған (ҚК-тің 56-бабы), сондай-ақ жазаны ауыстырған кезде қоғамдық жұмыстардың мерзімі түсіндіріліп отырған бапта белгіленген төменгі шектен төмен тағайындалуы мүмкін.

Егер қоғамдық жұмыстарға сотталған адам оларды орындаудан жалтарса, онда түсіндіріліп отырған баптың 2-1-бөлігіне сәйкес олар:

1. қылмыстық теріс қылық үшін сотталған адамдарға қатысты — өтелмеген қоғамдық жұмыстардың әрбір төрт сағаты үшін бір тәулік қамауға алу есебінен қамауға алумен;
2. қылмыс үшін сотталған адамдарға қатысты — өтелмеген қоғамдық жұмыстардың әрбір төрт сағаты үшін бір күн бас бостандығын шектеу немесе бас бостандығынан айыру есебінен бас бостандығын шектеумен не бас бостандығынан айырумен ауыстырылады.

ҚАК-тің 24-бабының 7-бөлігіне сәйкес қоғамдық жұмыстарға тарту түріндегі жазаны орындауды сотталған адамның тұрғылықты жері бойынша пробация қызметі жүзеге асырады.

Жазаның осы түрін орындау тәртібі мен шарттары ҚАК-тің 57–62-баптарымен және Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2017 жылғы 2 шілдедегі бұйрығымен бекітілген осы жаза түріне сотталған адамдардың қоғамдық жұмыстарды орындауын ұйымдастыру қағидаларымен айқындалады.

ҚАК-тің 57-бабының 1-бөлігіне сәйкес қоғамдық жұмыстарға тарту түріндегі жаза сотталған адамның тұрғылықты жері бойынша орналасқан қоғамдық орындарда жергілікті атқарушы органдар ұйымдастыратын, белгілі бір біліктілікті талап етпейтін, ақысыз қоғамдық пайдалы жұмысты орындауынан тұрады.

Қоғамдық жұмыстарға тарту түріндегі жаза соттың заңды күшіне енген үкімінің көшірмесі қоса тіркелген сот өкімі пробация қызметіне келіп түскен күннен бастап он күн мерзімнен кешіктірілмей орындауға жіберіледі. Сотталған адамдардың қоғамдық жұмыстарды орындауын бақылауды сотталған адамның тұрғылықты жері бойынша пробация қызметі жүзеге асырады (ҚАК-тің 57-бабының 2-бөлігі).

Сотталған адамға негізгі жұмыс орны бойынша кезекті еңбек демалысының берілуі қоғамдық жұмыстарды орындауды тоқтатпайды (ҚАК-тің 57-бабының 3-бөлігі).

Жазаны өтеу кезеңінде сотталған әйел жүкті болған жағдайда, пробация қызметі жүктілікке және босануға байланысты демалыс берілген күннен бастап жазаны өтеуді кейінге қалдыру туралы сотқа ұсыныс енгізеді (ҚАК-тің 57-бабының 4-бөлігі).

Сотталған адам бірінші немесе екінші топтағы мүгедек деп танылған кезде пробация қызметі оны жазаны одан әрі өтеуден босату туралы сотқа ұсыныс енгізеді (ҚАК-тің 57-бабының 5-бөлігі).

Жазаны орындау кезінде сотталған адам ҚАК-тің 59-бабына сәйкес:

1. ҚР ҚАК-де белгіленген жазаны өтеу тәртібі мен шарттарын сақтауға;
2. жергілікті атқарушы органдар қоғамдық орындарда ұйымдастыратын жұмыстарды орындауға;
3. тұрғылықты жері өзгергені туралы пробация қызметіне хабарлауға;
4. тіркеуден өту және профилактикалық әңгімелесуге қатысу үшін айына бір рет пробация қызметіне келуге міндетті. Келмеудің дәлелді себептері ҚАК-тің 53-бабының 2-бөлігінде көрсетілген.

ҚАК-тің 60-бабының 3-бөлігіне сәйкес қоғамдық жұмыстарға тарту түріндегі жазаны өтеуден жалтарушы деп мынадай сотталған адам танылады:

1. қоғамдық жұмыстар түріндегі жазаны орындауға кірісуден бас тартқан не бір ай ішінде дәлелді себептерсіз қоғамдық жұмыстарға екі реттен артық келмеген адам. Дәлелді себептерге ауру және қоғамдық жұмыстарды орындауға кедергі келтіретін, құжатпен расталған өзге де себептер жатады;
2. жазаны өтеу кезеңінде екі рет алкогольдік, есірткілік немесе уытқұмарлық масаң күйде келген, бұл медициналық куәландырумен, ал мұндай мүмкіндік болмаған жағдайда — жұмыс берушінің комиссиялық актісімен расталған адам;
3. жазаны өтеуден жалтару мақсатында жасырынған адам;
4. Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерге кеткен адам.

Жазаны өтеуден жасырынған деп пробация қызметіне тіркелу үшін келмеген күннен бастап он бес күннен астам уақыт бойы жүрген жері анықталмаған сотталған адам танылады (ҚАК-тің 60-бабының 4-бөлігі).

ҚК-тің 43-бабының 3-бөлігіне сәйкес қоғамдық жұмыстарға тарту жүкті әйелдерге, үш жасқа дейінгі жас балалары бар әйелдерге, үш жасқа дейінгі жас балаларды жалғыз тәрбиелеп отырған ер адамдарға, елу сегіз және одан жоғары жастағы әйелдерге, алпыс үш және одан жоғары жастағы ер адамдарға, бірінші немесе екінші топтағы мүгедектігі бар адамдарға, әскери қызметшілерге тағайындалмайды.

Жүкті әйелдерге қоғамдық жұмыстар түріндегі жазаны тағайындамау ізгілік қағидатынан туындайды және ҚР Конституциясының 27-бабында көзделген болашақ баланың және әйелдің өзінің мүдделерін қорғау қажеттілігімен негізделеді. Бұл ретте жүктілік мерзімінің маңызы жоқ.

Үш жасқа дейінгі жас балалары бар әйелдерді және үш жасқа дейінгі жас балаларды жалғыз тәрбиелеп отырған ер адамдарды қоғамдық жұмыстар түріндегі жаза тағайындалмайтын адамдар санатына жатқызу ізгілік қағидатынан туындайтын балаларға қамқорлық жасаумен және отбасы мен жас балалардың мүдделерін ескеру қажеттілігімен негізделеді.

Осы мән-жайды ескеру ҚК-тің 52-бабының 3-бөлігінің ережесіне де сәйкес келеді, оған сәйкес сот тағайындалған жазаның сотталған адамның түзелуіне және оның отбасының немесе асырауындағы адамдардың өмір сүру жағдайларына ықпалын ескеруге тиіс. Талдауға алынған мән-жайды тану үшін кәмелетке толмаған баланың өзінің баласы немесе асырап алынған (қыз бала асырап алынған) бала болуының маңызы жоқ.

Елу сегіз және одан жоғары жастағы әйелдерге және алпыс үш және одан жоғары жастағы ер адамдарға жаза тағайындамау олардың Қазақстан Республикасында белгіленген зейнеткерлік жасқа жетуіне байланысты. Бұл ретте 2013 жылғы 21 маусымдағы «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы» ҚР Заңының 11-бабына сәйкес әйелдерге жасына байланысты зейнетақы төлемдерін тағайындау мынадай тәртіппен жүзеге асырылатынын атап өткен жөн: 2018 жылғы 1 қаңтардан бастап — 58,5 жасқа толғанда; 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап — 59 жасқа толғанда; 2020 жылғы 1 қаңтардан бастап — 59,5 жасқа толғанда; 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап — 60 жасқа толғанда; 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап — 60,5 жасқа толғанда; 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап — 61 жасқа толғанда; 2024 жылғы 1 қаңтардан бастап — 61,5 жасқа толғанда; 2025 жылғы 1 қаңтардан бастап — 62 жасқа толғанда; 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап — 62,5 жасқа толғанда; 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап — 63 жасқа толғанда.

Мүгедектік Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрінің 2015 жылғы 31 наурыздағы бұйрығымен бекітілген Медициналық-әлеуметтік сараптама жүргізу қағидаларына сәйкес айқындалады. Осы Қағидаларға сәйкес бірінші топтағы мүгедектікті белгілеу критерийі аурулардан, жарақаттардың салдарынан немесе кемістіктерден туындаған, организм функцияларының тұрақты, едәуір немесе айқын бұзылуы болып табылады, бұл мынадай тіршілік әрекеті санаттарының бірінің немесе олардың жиынтығының қабілетін айқын шектеуге әкеледі:

өзін-өзі күтуге қабілеттіліктің үшінші дәрежесі;

өздігінен жүріп-тұруға қабілеттіліктің үшінші дәрежесі;

еңбек қызметіне (еңбекке қабілеттілікке) қабілеттіліктің үшінші дәрежесі;

оқуға қабілеттіліктің үшінші дәрежесі;

бағдарлануға қабілеттіліктің үшінші дәрежесі;

қарым-қатынас жасауға қабілеттіліктің үшінші дәрежесі;

өз мінез-құлқын бақылауға қабілеттіліктің үшінші дәрежесі.

Екінші топтағы мүгедектікті белгілеу критерийі аурулардан, жарақаттардың салдарынан немесе кемістіктерден туындаған, организм функцияларының тұрақты айқын бұзылуы болып табылады, бұл мынадай тіршілік әрекеті санаттарының бірінің немесе олардың жиынтығының қабілетін айқын шектеуге әкеледі:

өзін-өзі күтуге қабілеттіліктің екінші дәрежесі;

өздігінен жүріп-тұруға қабілеттіліктің екінші дәрежесі;

еңбек қызметіне (еңбекке қабілеттілікке) қабілеттіліктің екінші дәрежесі;

оқуға қабілеттіліктің екінші дәрежесі;

бағдарлануға қабілеттіліктің екінші дәрежесі;

қарым-қатынас жасауға қабілеттіліктің екінші дәрежесі;

өз мінез-құлқын бақылауға қабілеттіліктің екінші дәрежесі.

Үшінші топтағы мүгедектікті белгілеу критерийі аурулардан, жарақаттардың салдарынан немесе кемістіктерден туындаған, организм функцияларының тұрақты орташа дәрежеде бұзылуы болып табылады, бұл мынадай тіршілік әрекеті санаттарының бірінің немесе олардың жиынтығының қабілетін орташа дәрежеде шектеуге әкеледі:

өзін-өзі күтуге қабілеттіліктің бірінші дәрежесі;

өздігінен жүріп-тұруға қабілеттіліктің бірінші дәрежесі;

еңбек қызметіне (еңбекке қабілеттілікке) қабілеттіліктің бірінші дәрежесі;

• оқуға қабілеттіліктің бірінші дәрежесі;
• бағдарлануға қабілеттіліктің бірінші дәрежесі;
• қарым-қатынас жасауға қабілеттіліктің бірінші дәрежесі;
• өз мінез-құлқын бақылауға қабілеттіліктің бірінші дәрежесі.

16 жасқа дейінгі балаға мүгедектік белгілеу критерийі аурулардан, жарақаттардың салдарынан немесе кемістіктерден туындаған, организм функцияларының тұрақты орташа, айқын немесе едәуір айқын бұзылуы болып табылады, бұл өзін-өзі күтуге, өздігінен жүріп-тұруға, оқуға, бағдарлануға, қарым-қатынас жасауға, ойын және танымдық қызметке, өз мінез-құлқын бақылауға қабілеттіліктің орташа, айқын немесе күрт айқын шектелуіне әкеледі.

Қоғамдық жұмыстарға тарту түріндегі жаза әскери қызметшілерге де тағайындалмайды (ҚК-тің 43-бабының 3-бөлігі). 2012 жылғы 16 ақпандағы «Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы» ҚР Заңының 1-бабының 14), 23) тармақшаларына сәйкес әскери қызметшілерге Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінде әскери қызметте жүрген Қазақстан Республикасының азаматтары, сондай-ақ заңда белгіленген мерзімге Қарулы Күштерге әскери қызметке өз еркімен кірген Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылатын келісімшарт бойынша әскери қызмет өткерушілер жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилұлы Борчашвили.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар