Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 97-бабына түсініктеме. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары қолданылғаннан кейін жаза тағайындау
Қылмыстық құқық бұзушылық жасағаннан кейін немесе жазасын өтеу кезінде өз әрекеттеріне есеп беру немесе оларды басқару мүмкіндігінен айыратын психикалық ауруға шалдыққан адамға, сауыққаннан кейін, егер ескіру мерзімдері өтпесе немесе оны қылмыстық жауаптылықтан босатуға негіздер болмаса, сот жаза қолдануы мүмкін.
Қылмыс жасағаннан кейін психикалық бұзылуы пайда болған адам сауыққан жағдайда, жаза тағайындау немесе оның орындалуын қайта бастау кезінде адамға психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу қолданылған уақыт жаза мерзіміне психиатриялық стационарда болған бір күнді бас бостандығынан айырудың бір күніне немесе қамаққа алудың бір күніне тең есеппен есептеледі.
Түсіндіріліп отырған баптың қолданысы есі дұрыс күйде қылмыстық құқық бұзушылық жасаған, бірақ сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында, сот талқылауы кезінде немесе жазасын өтеу процесінде психикалық ауруға шалдығып, соның салдарынан сотқа дейінгі тергеп-тексерудің, сот талқылауының немесе жазасын өтеу процесінің жүруіне кедергі келтірілген адамдарға қолданылады.
Мәжбүрлеп емдеу медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары қолданылғаннан кейін адамға жаза тағайындауға мүмкіндік беретін шарттар мыналар болып табылады:
- қылмыстық құқық бұзушылық жасалғаннан кейін немесе жазаны өтеу кезінде пайда болған психикалық ауру;
- адамды қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімдерінің өтпеуі;
- адамды қылмыстық жауаптылықтан босатудың өзге де негіздерінің болмауы.
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары қолданылғаннан кейін адамға жаза тағайындау жасалған әрекет үшін жазаның бұлтартпастығы қағидатын іске асыруға ықпал етеді. Белгілі болғандай, әрбір адам жасаған әрекеті үшін лайықты жазасын алуға тиіс, алайда егер адам жаза тағайындауға кедергі келтіретін психикалық ауруға шалдықса, онда оның сауығуына дейін жаза тағайындау кейінге қалдырылады, өйткені психикалық ауру оның өз әрекеттеріне есеп беру немесе оларды басқару мүмкіндігінен айырады. Психикалық ауруға шалдыққан адам өзіне қолданылатын жазаның мәнін түсіне алмайды және тағайындалған жаза өзінің мақсаттарына қол жеткізе алмайды.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 25-тармағында былай деп түсіндіріледі: «Егер адамның қылмыс жасағаннан кейін психикалық бұзылуға шалдыққаны анықталса, сот қаулының қарар бөлігінде ҚК-нің 75-бабының 1-бөлігіне сәйкес адамды жазаны өтеуден босату және оған заңда көрсетілген медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының бірін қолдану немесе оны қолданбау, сондай-ақ іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұру туралы көрсетуге тиіс. Бұл ретте ҚК-нің 75-бабының 3-бөлігіне сәйкес, мұндай адамдар сауыққаннан кейін 71 және 77-баптарда белгіленген ескіру мерзімдері шегінде қылмыстық жауаптылыққа тартылуға және оларға қылмыстық жаза қолданылуы мүмкін екендігі ескеріледі».
Қылмыстық жазаланатын іс-әрекет жасаған адам сауыққаннан кейін сот оған жаза тағайындауы немесе оның орындалуын қайта бастауы мүмкін.
ҚПК-нің 524-бабына сәйкес, егер заңмен тыйым салынған іс-әрекетті жасағаннан кейін психикалық бұзылуы салдарынан оған медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасы қолданылған адам дәрігер-психиатрлар комиссиясы тарапынан сауыққан деп танылса, онда сот мәжбүрлеп емдеуді жүзеге асыратын медициналық ұйымның қорытындысы негізінде ҚПК-нің 476-бабының 14) тармақшасына сәйкес медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасын қолдануды тоқтату туралы қаулы шығарады және адамды жалпы тәртіппен қылмыстық жауаптылыққа тарту мәселесін шешу үшін істі прокурорға жібереді. Егер сотталған адамға қатысты медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасы оның сауығуына байланысты тоқтатылса және ол жазасын толық өтемеген болса, сот қаулының көшірмесін адам жазасының қалған бөлігін өтеуді қайта бастау үшін жазаны орындайтын мекемеге немесе органға жібереді, егер осы уақытқа дейін айыптау үкімін орындаудың ескіру мерзімі өтпеген болса.
Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу мерзімдерін және бас бостандығынан айыру немесе қамаққа алу сияқты жазалардың мерзімдерін есептеу тәртібі айқындалады. Заң шығарушының көрсетуінше, қылмыс жасағаннан кейін психикалық бұзылуы пайда болған адам сауыққан жағдайда, жаза тағайындау немесе оның орындалуын қайта бастау кезінде адамға психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу қолданылған уақыт жаза мерзіміне психиатриялық стационарда болған бір күнді бас бостандығынан айырудың бір күніне немесе қамаққа алудың бір күніне тең есеппен есептеледі. Осылайша, психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу мерзімдері мен бас бостандығынан айыру немесе қамаққа алу сияқты жаза түрінің мерзімдері теңестіріледі.
Сонымен бірге түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде норманың заңнамалық құрылымында техникалық қате жіберілген. Атап айтқанда, онда қылмыс жасаған адамның сауыққан жағдайында, жаза тағайындау немесе оның орындалуын қайта бастау кезінде оған психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу қолданылған уақыт жаза мерзіміне психиатриялық стационарда болған бір күнді бас бостандығынан айырудың бір күніне немесе қамаққа алудың бір күніне тең есеппен есептелетіні айтылған.
ҚК-нің 10-бабының 3-бөлігіне сәйкес, қамаққа алу қылмыстық теріс қылықтар үшін тағайындалады. Сондықтан заң шығарушы 97-баптың 2-бөлігінде «қылмыс» ұғымының орнына «қылмыстық құқық бұзушылық» ұғымын қолдануы керек еді. Осыған байланысты ҚК-нің 97-бабының 2-бөлігін мынадай редакцияда жазу ұсынылады: «Қылмыстық құқық бұзушылық жасағаннан кейін психикалық бұзылуы пайда болған адам сауыққан жағдайда, жаза тағайындау немесе оның орындалуын қайта бастау кезінде адамға психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу қолданылған уақыт жаза мерзіміне психиатриялық стационарда болған бір күнді бас бостандығынан айырудың бір күніне немесе қамаққа алудың бір күніне тең есеппен есептеледі».
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
