Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 92-бабына түсініктеме. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолданудың мақсаттары
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолданудың мақсаттары осы Кодекстің 91-бабының бірінші бөлігінде көрсетілген адамдарды емдеу немесе олардың психикалық жай-күйін жақсарту, сондай-ақ олардың осы Кодекстің Ерекше бөлігінде көзделген жаңа іс-әрекеттерді жасауының алдын алу болып табылады.
Қылмыстық заңнамада алғаш рет медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолданудың мақсаты тұжырымдалды. Мәжбүрлеп емдеу мақсаттарының негізгі бағыты емдеу жағына ауыстырылғанын, басқаша айтқанда, бірінші кезекте науқастың жеке басына басымдық берілетінін атап өткен жөн.
Мәжбүрлеу шараларын қолдану мақсатын айқындау — әртүрлі мүдделі тараптардың: мемлекеттің, қоғамның және жеке тұлғаның мүдделерін біріктіретін қағидаттық негіз. ҚК-ге медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану мақсаттары туралы норманы енгізу ҚР Конституциясының 29-бабында кепілдік берілген азаматтардың денсаулық сақтау құқығын іске асыру нысандарының бірі болып табылады. Аталған мақсаттың, мысалы, жазаның мақсаттарымен, медициналық көмек көрсетудің мақсаттарымен салыстырғанда, өзіндік ерекшеліктері бар. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолданудың мақсаттары үш құрамдас бөліктен тұрады: 1) ҚК-нің 91-бабының 1-бөлігінде көрсетілген азаматтарды емдеу; 2) аталған адамдардың психикалық жай-күйін жақсарту; 3) олардың жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауына жол бермеу.
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану мақсаттары адамдарды емдеу немесе олардың психикалық жай-күйін жақсарту белгілері бойынша медициналық көмек көрсетудің мақсаттарымен сәйкес келеді. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану мақсаттары жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтардың жасалуына жол бермеу белгісі бойынша жазаның мақсаттарымен сәйкес келеді, алайда басқа белгілері бойынша оларға қарама-қайшы келеді. Осылайша, медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану мақсаты дербес, оқшауланған, өзіндік ерекшеліктері бар құралдар мен әдістер арқылы жүзеге асырылатын мақсат болып табылады.
Психикалық науқастарды емдеу — ең маңызды мақсат, өйткені оған қол жеткізу арқылы басқа да мақсаттар — қоғамды және науқастардың өздерін қорғау мақсаттары орындалады. Осы мақсатқа жету үшін науқастарға дәрілік терапияның және терапияның өзге де түрлерінің барлық қажетті, сынақтан өткен әдістері қолданылады.
Емдеу — адамның психикасы психикалық бұзылулардың теріс ықпалынан толық арылатын, сондай-ақ оның болашақтағы мінез-құлқына қатысты психиатр-мамандар қолайлы болжам беретін және соның нәтижесінде ол қоғамға қауіпті болудан қалатын психикалық жай-күйге қол жеткізу.
Сонымен бірге пациенттің толық сауығуына әрдайым қол жеткізу мүмкін бола бермейді, сондықтан оның психикалық жай-күйінің жақсаруына қол жеткізу жеткілікті болып табылады. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары қолданылатын адамдардың психикалық жай-күйінің жақсаруы адамның түпкілікті сауығып кетпегенін, алайда психикасындағы оң өзгерістердің нәтижесінде бұрынғыдай қауіптілік төндірмейтінін білдіреді. Дегенмен психикалық жай-күйдің жақсаруы тұрақты болуы тиіс.
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары қолданылатын адамның жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауына жол бермеу мақсаты қоғамға қауіпті іс-әрекет жасаған және психикалық бұзылулардан зардап шегетін адамды қоғамнан оқшаулау арқылы да, сондай-ақ оны емдеу немесе психикалық жай-күйін жақсарту арқылы да жүзеге асырылады.
Аталған мақсаттар емдеу-оңалту шараларының орнына жазалау құралдарын қолдану мүмкіндігін жоққа шығарады. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолданудың мақсаты ешбір жағдайда жазалау, яғни оларға қатысты қолданылатын адамды жазалау болып табылмайды. Мәжбүрлеп емдеу, ең алдымен, дәрілік терапия, психотерапия және науқас адамдардың әлеуметтік бейімделуін қалпына келтіруге бағытталған басқа да оңалту шаралары сияқты құралдарды қолдануды көздейді.
ҚР Жоғарғы Сотының «Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 1-тармағында медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын дұрыс қолдану есі дұрыс емес күйде қоғамға қауіпті іс-әрекеттер жасаған немесе қылмыс жасағаннан кейін психикалық бұзылуларға шалдыққан, не қылмыстық құқық бұзушылық жасап, психиатриялық көмекке немесе алкоголизмнен, нашақорлықтан, уытқұмарлықтан мәжбүрлеп емделуге мұқтаж адамдарды емдеуге немесе олардың денсаулығын жақсартуға, сондай-ақ осы адамдардың қылмыстық заңда жауаптылығы белгіленген жаңа іс-әрекеттер жасауына жол бермеуге ықпал ететіні айтылған.
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану кезінде психиатриялық көмек көрсетудің қағидаттары заңдылық, ізгілік, адам мен азаматтың құқықтарын сақтау болып табылады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
