Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 93-бабына түсініктеме. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының түрлері
1. Сот медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының мынадай түрлерін тағайындай алады:
1) психиатрдың амбулаториялық мәжбүрлеп бақылауы және емдеуі;
2) жалпы үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу;
3) мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу;
4) қарқынды бақылауы бар мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу;
5) химиялық кастрация түріндегі мәжбүрлеп емдеу және сексуалдық зорлық-зомбылыққа бейімділікті және сексуалдық артықшылықтың бұзылуын емдеу.
2. Қылмыстық құқық бұзушылықтарды есі дұрыстық жағдайында жасаған, бірақ алкоголизмнен, нашақорлықтан немесе уытқұмарлықтан емделуді не есі дұрыстықты жоққа шығармайтын психикалық бұзылуларды емдеуді қажет ететін сотталған адамдарға сот жазамен қатар психиатрдың амбулаториялық мәжбүрлеп бақылауы және емдеуі түріндегі медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын тағайындай алады.
3. Кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыс жасаған адамдарға жаза мерзімін өтегеннен кейін бас бостандығынан айыру орындарынан босату кезінде сот медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын тағайындау, ұзарту, өзгерту немесе тоқтату туралы мәселені шешеді.
Қолданыстағы заңнамаға сәйкес, есі дұрыс еместік жағдайында қоғамға қауіпті іс-әрекеттер жасаған немесе мұндай әрекеттерді есі дұрыстық жағдайында жасап, бірақ кейіннен өз әрекеттеріне есеп беру немесе оларды басқару мүмкіндігінен айыратын психикалық ауруға шалдыққан адамдарға, есі дұрыстықты жоққа шығармайтын психикалық бұзылулары бар қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамдарға, сондай-ақ қылмыстық құқық бұзушылық жасап, алкоголизмнен, нашақорлықтан немесе уытқұмарлықтан емделуді қажет ететін деп танылған адамдарға сот мынадай медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдана алады:
психиатрдың амбулаториялық мәжбүрлеп бақылауы және емдеуі;
жалпы үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу;
мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу;
қарқынды бақылауы бар мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу (ҚК-нің 93-бабы).
Қауіпті әрекеттер жасаған науқастарды ұстаудың әдеттегі, орташа немесе барынша жоғары қауіпсіздік дәрежесі және сараланған режимдері бар психиатриялық ауруханалардың немесе бөлімшелердің осындай түрлері бірқатар Еуропа елдерінің (Ұлыбритания, Франция, Германия және т.б.) заңнамасында көзделген.
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының тиісті түрін таңдауды сот емделуді қажет ететін адамның жасаған әрекетінің қоғамдық қауіптілігін, сондай-ақ субъектінің қауіптілік дәрежесін және оның бойындағы психикалық бұзылудың сипатын ескере отырып жүзеге асырады. Соңғы екі мән-жай сарапшы-психиатрлардың көмегімен анықталады.
Емделуді қажет ететін адам жасаған әрекеттің қоғамдық қауіптілігін айқындау кезінде әрекеттің сипаты, оны жасау тәсілі, пайдаланылған құралдар мен қарулар, әрекеттің себептері мен мақсаттары және басқа да мән-жайлар ескеріледі. Адамның қауіптілік дәрежесі оның психикалық жай-күйі бойынша бағаланады, бұл жағдай көбінесе оның құқыққа қайшы мінез-құлқының себебі болып табылады. Бұл ретте агрессивті мінез-құлықпен қатар жүретін ауру жағдайының тұрақтылығы мен қайталану жиілігі, айналасындағыларға қатысты өшпенділік сипатындағы әрекеттер жасауға бейімділігі және басқа да факторлар ескеріледі.
Психикалық ауру адамның қауіптілігі деп психопатологиялық көріністері жағдайға сәйкес келмейтін, орынсыз мінез-құлықты туындататын, соның салдарынан айналасындағыларға немесе науқастың өзіне дене немесе мүліктік зиян келтірілуі мүмкін болатын психикалық жай-күй түсініледі.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының көрсетілген Нормативтік қаулысының 3-тармағында: «Адамның өзі немесе айналасындағылар үшін қауіпті екендігін психикалық бұзылудың сипаты мен тереңдігі, осыған байланысты оның басқа адамдарға қатысты зорлық-зомбылық әрекеттерін жасауға немесе өзіне зиян келтіруге, өзге де қоғамға қауіпті әрекеттерді (ұрлық, өрт қою, мүлікті жою немесе өзге де тәсілдермен бүлдіру және т.б.) жасауға бейімділігі, сондай-ақ науқастың дене жағдайы куәландыруы мүмкін, осының негізінде науқастың өзінің қоғамға қауіпті ниеттерін жүзеге асыру мүмкіндігі бағаланады» делінген.
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының бірінші түрі — психиатрдың амбулаториялық мәжбүрлеп бақылауы және емдеуі (ҚК-нің 93-бабы 1-бөлігінің 1) тармағы) адамның бас бостандығынан айырумен байланысты емес жаза түрлері тағайындалған жағдайда тұрғылықты жері бойынша амбулаториялық мәжбүрлеп бақылауға жіберілуінен тұрады. Мұндай адам тағайындалған емді алу үшін психоневрологиялық мекемеге жүйелі түрде барып тұруға міндетті. Амбулаториялық мәжбүрлеп бақылау және емдеу медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының басқа түрлерімен салыстырғанда шектеулері аз болуымен ерекшеленеді, бұл пациенттің әлеуметтік байланыстарын сақтауға ықпал етеді. Сонымен қатар, егер адам белгіленген бақылау режимін сақтамаса, емделуден бас тартса, денсаулық сақтау органдары оны стационарлық емдеу режиміне ауыстыра алады.
Жалпы үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу (ҚК-нің 93-бабы 1-бөлігінің 2) тармағы) сот тағайындайтын медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасы болып табылады және стационарлық емдеуді жүзеге асыратын психиатриялық ұйымдарда жүргізіледі.
Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 7 шілдедегі «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Кодексінің 168-бабына сәйкес, психиатриялық стационарға жатқызу үшін негіздер болып адамда психикалық бұзылудың (аурудың) болуы және стационар жағдайында тексеру немесе емдеу жүргізу қажеттілігі туралы психиатр дәрігердің шешімі табылады.
Адамды психиатриялық стационарға мәжбүрлеп жатқызуға сот шешімі негізінде жол беріледі.
Сот тағайындаған мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу (ҚК-нің 93-бабы 1-бөлігінің 3) тармағы) мәжбүрлеп емдеуді жүргізуге мамандандырылған стационарларда жүзеге асырылады. Мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационарлардағы пациенттерді ұстау режимі науқастарды мәжбүрлеп емдеуге және бақылауға бағытталған бақылау-қадағалау шараларын жүзеге асырудан тұрады.
Сот белгілеген қарқынды бақылауы бар мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу (ҚК-нің 93-бабы 1-бөлігінің 4) тармағы) қарқынды бақылаумен мәжбүрлеп емдеуді жүргізуге толық бейімделген ұйымдарда жүзеге асырылады.
Қарқынды бақылауы бар мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеу психикалық жай-күйі бойынша өзі немесе басқа адамдар үшін ерекше қауіпті болып табылатын және тұрақты бақылауды қажет ететін адамға тағайындалуы мүмкін. Мұндай стационарларда медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасы тағайындалған, ерекше қауіпті болып табылатын, өзіне және айналасындағыларға қатысты айқын агрессивтілік танытатын адамдарды ұстау үшін қауіпсіз жағдайлар жасауға барынша назар аударылады. Оларға қоғамдық қауіптілігі жоғары қолсұғушылықтар жасаған адамдар (азаматтардың өміріне қол сұғушылық жасаған адамдар, зорлаушылар, сондай-ақ қоғамға қауіпті әрекеттерді ерекше қатыгездікпен жасаған адамдар) жатады.
Қарқынды бақылауы бар мамандандырылған үлгідегі стационарлық жағдайларда психиатриялық көмек көрсететін медициналық ұйымда мәжбүрлеп емдеудің мақсаты қажетті емдік және оңалту іс-шараларын жүргізу арқылы науқастың қоғам үшін ерекше қауіптілігін жою болып табылады. Науқастың жағдайына қарай оның жаңа қоғамға қауіпті әрекет жасау, қашуға, өзіне-өзі қол жұмсауға және т.б. әрекеттену мүмкіндігін болдырмайтын бақылау белгіленеді және тиісті ем тағайындалады.
Қарқынды бақылауы бар мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационардың аумағы, оның ғимараттары мен құрылыстары күзетпен қамтамасыз етіледі.
Мұндай психиатриялық стационарлардың басты мақсаты пациенттерді ұстау үшін қауіпсіз жағдайларды қамтамасыз ету болып табылады. Олардағы бақылау-қадағалау шараларымен қатар күзет бөлімдерінің қызметі де көзделген. Күзет бөлімдерінің қызметі пациенттерге тұрақты бақылау жүргізуге, сондай-ақ психиатриялық стационарлардың өзін күзетуге бағытталған.
Химиялық кастрация түріндегі мәжбүрлеп емдеу және сексуалдық зорлық-зомбылыққа бейімділікті және сексуалдық артықшылықтың бұзылуын емдеу (ҚК-нің 93-бабы 1-бөлігінің 5) тармағы). ҚК-нің 93-бабына медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларының түрлері ретінде химиялық кастрация түріндегі мәжбүрлеп емдеуді және сексуалдық зорлық-зомбылыққа бейімділікті және сексуалдық артықшылықтың бұзылуын емдеуді енгізу заң шығарушының Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне өзгерістер мен толықтырулар енгізу арқылы маңызды әлеуметтік-криминологиялық проблеманы шешуге ұмтылысын білдіреді. Мұндағы құндылығы — сексуалдық зорлық-зомбылыққа бейімділікті және сексуалдық артықшылықтың бұзылуын емдеу, алайда химиялық кастрацияны мәжбүрлеп қолдану емес. Заң шығарушының мұндай тәсілі, менің ойымша, сын көтермейді. Біз тағы да Батысқа еліктейміз. Бұл жаңашылдықтан сөзсіз бас тарту қажет.
Қазақстан Республикасының «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Кодексінде химиялық кастрация мәселелеріне 152-бап арналған. Аталған Кодекстің 152-бабының 1-тармағына сәйкес, химиялық кастрация — жыныстық құштарлықты төмендететін дәрілік препараттарды сот шешімі негізінде қабылдау, ал осы баптың 2-тармағында белгіленген медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасының қолданылу мерзімі шеңберінде пайдаланылатын дәрілік препарат түрі, оны енгізу кезеңділігі, сондай-ақ осы шараны қолдану тәртібі уәкілетті органмен Бас прокуратурамен және Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігімен келісу бойынша айқындалатыны белгіленген.
Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2020 жылғы 15 желтоқсандағы бұйрығымен Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану қағидалары бекітілген. Аталған Қағидалардың 3-тармағына сәйкес, химиялық кастрация түріндегі медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану сексуалдық артықшылықтың бұзылуынан зардап шегетін адамдарда декомпенсация жағдайының алдын алу мақсатында сот шешімі негізінде жүргізіледі.
Сексуалдық артықшылықтың бұзылуынан зардап шегетін адамдардағы декомпенсация жағдайы — медициналық көмек көрсетуді қажет ететін адамдағы еңсерілмейтін сексуалдық құштарлық жағдайы (Қағидалардың 2-тармағының 3) тармақшасы).
ҚК-нің 91-бабы 1-бөлігінің 3), 5) тармақтарына сәйкес, кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыс жасаған, қылмыстық-атқару жүйесі мекемелерінде жазасын өтеп жүрген 18 жастан асқан адамдарға қатысты химиялық кастрация түріндегі медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасы заңды күшіне енген сот шешімі негізінде қолданылады.
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары адамдар бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жатқан жері бойынша, ал жазаның өзге түрлеріне сотталғандарға қатысты амбулаториялық психиатриялық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымдарында орындалады.
Қылмыстық-атқару жүйесі мекемесінің әкімшілігі адам келіп түскен сәттен бастап үш жұмыс күні ішінде сот шешімінің көшірмесімен бірге ақпаратты амбулаториялық психиатриялық көмек көрсететін аумақтық денсаулық сақтау ұйымына жолдайды.
Қылмыстық-атқару жүйесі мекемелерінде сот химиялық кастрация тағайындаған адам келіп түскен сәттен бастап үш жұмыс күні ішінде қылмыстық-атқару жүйесі емдеу-профилактикалық мекемесінің психиатр дәрігерінде диспансерлік есепке қойылады.
Химиялық кастрация рәсімін жүргізу үшін алғашқы медициналық-санитариялық көмек көрсететін ұйымның дәрігерлік-консультациялық комиссиясы эндокринолог, уролог және терапевт (жалпы практика дәрігері) дәрігерлерінің қатысуымен медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану туралы ақпаратты алған күннен бастап үш жұмыс күні ішінде жүргізілген тексеру нәтижелері негізінде антиандрогендік препаратты таңдауды айқындайды.
Антиандрогендік препарат — әсер ету механизмі жыныстық құштарлық деңгейін төмендету мақсатында эндогендік тестостеронның өндірілуі мен оған деген құштарлықты төмендетуге бағытталған дәрілік зат. Антиандрогендік препарат осы дәрілік затты медициналық қолдану жөніндегі нұсқаулықта айқындалған кезеңділікпен енгізіледі.
Амбулаториялық психиатриялық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымы сот шешімімен химиялық кастрация түріндегі медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану белгіленген адамға химиялық кастрация рәсімін жүргізеді.
Қылмыстық-атқару жүйесінің емдеу-профилактикалық мекемесі химиялық кастрацияның алғашқы рәсімі жүргізілген кезден бастап кемінде алты айда бір рет сот химиялық кастрация рәсімін жүргізу туралы шешім қабылдаған адамды тексеруді ұйымдастырады (гормондар деңгейін анықтау, физикалық көрсеткіштер, жалпы клиникалық талдаулар).
Қылмыстық-атқару жүйесінің емдеу-профилактикалық мекемесінің әкімшілігі психиатр, эндокринолог, уролог және терапевт (жалпы практика дәрігері) дәрігерлерінің құрамында арнайы психиатриялық комиссия құрады. Комиссия ҚК-нің 96-бабының талаптарына сәйкес химиялық кастрацияны ұзарту, өзгерту және тоқтату қажеттілігі туралы мәселені шешу үшін кемінде алты айда бір рет отырыс өткізеді.
Денсаулық сақтау психиатриялық ұйымының амбулаториялық-емханалық бөлімшесінің дәрігері:
динамикалық бақылауды қамтамасыз етеді, тексеру жиілігі айына кемінде бір рет жүргізіледі;
психотроптық препараттармен емдеуді тағайындайды;
антиандрогендік препараттың қолданылуын бақылайды;
адамға антиандрогендік препаратты енгізу кезеңділігінің жеке кестесін жасайды, оның көшірмесі учаскелік полиция инспекторына немесе егер адам бас бостандығынан айыру орындарында болса, қылмыстық-атқару жүйесінің емдеу-профилактикалық мекемесіне беріледі;
бекітілген кестенің көшірмесін профилактикалық есепке алу ісінің материалдарына қоса тіркеу үшін үш жұмыс күні ішінде ішкі істер органдарының аумақтық бөлімшесіне жолдайды;
адам медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын орындаудан жалтарған жағдайда медициналық ұйымның басшылығына хабарлайды.
Адам босатылған күннен бастап бес жұмыс күні ішінде келмеген жағдайда амбулаториялық психиатриялық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымы ішкі істер органдарының бөлімшесін жазбаша түрде хабардар етеді.
Ішкі істер органдарының бөлімшесі адамды іздестіру жөніндегі іс-шараларды жүзеге асырады және оның орналасқан жері анықталған кезде үш жұмыс күні ішінде денсаулық сақтау ұйымына хабарлайды.
Адам химиялық кастрация жүргізуден жалтарған жағдайда амбулаториялық психиатриялық көмек көрсететін психиатриялық ұйым 24 сағат ішінде (еркін нысанда) ішкі істер органдарының аумақтық бөлімшесін хабардар етеді.
Түсіндіріліп отырған норманың 2-бөлігінде жазаға қосымша психиатрдың амбулаториялық мәжбүрлеп бақылауы және емдеуі қолданылатын қылмыстық құқық бұзушылықтар жасаған адамдардың санаттары айқындалады. Есі дұрыстықты жоққа шығармайтын психикалық бұзылулардан зардап шегетін адамдарға және қылмыстық құқық бұзушылықты есі дұрыстық жағдайында жасаған, бірақ алкоголизмнен, нашақорлықтан немесе уытқұмарлықтан емделуді қажет ететін деп танылған адамдарға қатысты бас бостандығынан айыру сияқты жаза түрлері тағайындалған жағдайда медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары бас бостандығынан айыру жазасын өтеу орны бойынша орындалады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі және Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.*
Конституция Заң Кодекс Нормативтік Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
