Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 64-бабына түсініктеме. Шартты түрде соттаудың күшін жою
1. Егер пробациялық бақылау мерзімі аяқталғанға дейін шартты түрде сотталған адам өзінің мінез-құлқымен түзелгенін дәлелдесе, сот пробациялық бақылауды жүзеге асыратын органның ұсынуы бойынша шартты түрде соттаудың күшін жою және сотталған адамның соттылығын алып тастау туралы қаулы шығара алады. Бұл ретте шартты түрде соттаудың күші белгіленген мерзімнің кемінде жартысы өткеннен кейін жойылуы мүмкін.
2. Шартты түрде сотталған адам мынадай әрекеттер жасаған жағдайларда сот пробациялық бақылауды жүзеге асыратын органның ұсынуы бойынша пробациялық бақылау мерзімін, бірақ бір жылдан аспайтын мерзімге ұзартуы мүмкін:
1) қоғамдық тәртіп пен имандылыққа, кәмелетке толмағандардың құқықтарына, жеке адамға және отбасылық-тұрмыстық қатынастар саласына қол сұғатын, ол үшін оған әкімшілік жаза қолданылған әкімшілік құқық бұзушылық жасаған;
2) электрондық бақылау құралдарын қасақана бүлдірген (бұзған) не дәлелді себепсіз тіркеуге келмеген немесе пробациялық бақылауды жүзеге асыратын органға хабарламай тұрғылықты жерін ауыстырған;
3) қылмыстық теріс қылық жасаған.
3. Шартты түрде сотталған адам сот жүктеген міндеттерді орындамаған немесе осы баптың екінші бөлігінде көрсетілген бұзушылықтарды қайталап жасаған жағдайда, бірінші бөлікте көрсетілген органның ұсынуы бойынша сот шартты түрде соттаудың күшін жою және сот үкімімен тағайындалған жазаны орындау туралы қаулы шығарады, ал кәмелетке толмаған сотталған адамға қатысты пробациялық бақылау мерзімін қайтадан ұзартуы мүмкін, бірақ бір жылдан аспайтын мерзімге.
4. Шартты түрде сотталған адам пробациялық бақылау мерзімі ішінде абайсызда жасалған қылмысты не қасақана жасалған онша ауыр емес қылмысты, ал кәмелетке толмаған шартты түрде сотталған адам онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа қылмысты жасаған жағдайларда, шартты түрде соттаудың күшін жою немесе оны сақтау туралы мәселені сот жаңа қылмыс үшін жаза тағайындау кезінде шешеді.
5. Шартты түрде сотталған адам пробациялық бақылау мерзімі ішінде қасақана жасалған ауырлығы орташа, ауыр немесе аса ауыр қылмысты, ал кәмелетке толмаған адам ауыр немесе аса ауыр қылмысты жасаған жағдайларда, сот шартты түрде соттаудың күшін жояды және оған үкімдердің жиынтығы бойынша жаза тағайындау қағидаларына сәйкес жаза тағайындайды, осы қағидалар бойынша жаза осы баптың төртінші бөлігінде көзделген жағдайларда да тағайындалады.
Жалпы қағида бойынша шартты түрде соттауды орындау пробациялық бақылау мерзімі өткеннен кейін аяқталады, бұл ретте ҚК-нің 79-бабы 3-бөлігінің 1) тармағы негізінде соттылық автоматты түрде жойылады.
Қылмыстық құқықта шартты түрде сотталған адамның пробациялық бақылау кезеңіндегі заңға бағынатын мінез-құлқына байланысты қылмыстық жауаптылықты орындауды қамтамасыз ету немесе оны түзету ерекше орын алады. Мұндай сотталған адамның заңға бағынатын мінез-құлқы сот тарапынан пробациялық бақылау ұзақтығын қысқарту арқылы көтермеленуі мүмкін және, керісінше, шартты түрде соттау талаптарын орындамайтын адамдарға қатысты пробациялық бақылау мерзімі ұзартылуы мүмкін (ҚК-нің 64-бабының 1 және 2-бөліктері).
Түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігі соттың шартты түрде соттаудың күшін мерзімінен бұрын жою және сотталған адамның соттылығын алып тастау мүмкіндігін көздейді. Ол үшін, біріншіден, пробациялық бақылау мерзімі аяқталғанға дейін шартты түрде сотталған адам өзінің мінез-құлқымен түзелгенін дәлелдеуі, екіншіден, белгіленген пробациялық бақылау мерзімінің кемінде жартысы өтуі қажет. Осы шарттар болған кезде сот шартты түрде сотталған адамның мінез-құлқын бақылауды жүзеге асыратын органның ұсынуын қарап, оның негізділігі туралы қорытындыға келіп және шартты түрде сотталған адамның түзелгеніне көз жеткізгеннен кейін шартты түрде соттаудың күшін мерзімінен бұрын жою және сотталған адамның соттылығын мерзімінен бұрын алып тастау туралы қаулы шығара алады. Шартты түрде сотталған адамға маскүнемдіктен, нашақорлықтан, уытқұмарлықтан емделу курсынан өту міндеті жүктелген жағдайларда, мұндай ұсыну сотта тек сотталған адам осы міндеттерді адал орындаған жағдайда ғана қаралуы мүмкін. Егер сот ұсынуда келтірілген дәлелдерді жеткілікті түрде нанымды деп таппаса, оны қанағаттандырудан бас тарту туралы шешім қабылдауға тиіс.
«Өзінің түзелгенін дәлелдеді» деген ұғымның заңнамалық анықтамасы жоқ екенін ескеру қажет. Бұл ұғым бағалау сипатындағы ұғым болып табылады.
Сотталған адамның түзелгенін дәлелдейтін көрсеткіштер ретінде қылмыс жасағанына өкінуін; кінәсін мойындауын; пробациялық бақылау кезеңінде сот жүктеген міндеттерді мүлтіксіз орындауын; заңға бағынатын мінез-құлқын; спирттік ішімдіктер мен есірткі заттарын тұтынудан бас тартуын; еңбекке және оқуға адал қарауын; отбасына қамқорлық жасауын атауға болады.
ҚК-нің 64-бабының 2-бөлігінде соттың пробациялық бақылау мерзімін, бірақ бір жылдан аспайтын мерзімге ұзарту мүмкіндігі шартты түрде сотталған адам мынадай әрекеттер жасаған жағдайларда көзделген:
қоғамдық тәртіп пен имандылыққа, кәмелетке толмағандардың құқықтарына, жеке адамға және отбасылық-тұрмыстық қатынастар саласына қол сұғатын, ол үшін оған әкімшілік жаза қолданылған әкімшілік құқық бұзушылық жасаған;
электрондық бақылау құралдарын қасақана бүлдірген (бұзған) не дәлелді себепсіз тіркеуге келмеген немесе пробациялық бақылауды жүзеге асыратын органға хабарламай тұрғылықты жерін ауыстырған;
қылмыстық теріс қылық жасаған.
Осы ережелер ҚАК-нің 176-бабы 1-бөлігінің 1), 2), 3) тармақтарында да қамтылған.
ҚК-нің 64-бабының 2-бөлігінде белгіленген пробациялық бақылау мерзімін ұзарту негіздері кәмелетке толмағандар үшін де, кәмелетке толған адамдар үшін де бірдей болып табылады.
Қоғамдық тәртіп пен имандылыққа қол сұғатын әкімшілік құқық бұзушылықтарға ҚР ӘҚБтК-нің 25-тарауында «Қоғамдық тәртіп пен имандылыққа қол сұғатын әкімшілік құқық бұзушылықтар» қамтылған нормалар жатады. Кәмелетке толмағандардың құқықтарына қол сұғатын әкімшілік құқық бұзушылықтарға ҚР ӘҚБтК-нің 12-тарауында «Кәмелетке толмағандардың құқықтарына қол сұғатын әкімшілік құқық бұзушылықтар» қамтылған нормалар жатады. Жеке адамға және отбасылық-тұрмыстық қатынастар саласына қол сұғатын әкімшілік құқық бұзушылықтарға ҚР ӘҚБтК-нің 10-тарауында «Жеке адамның құқықтарына қол сұғатын әкімшілік құқық бұзушылықтар» қамтылған нормалар жатады.
Қылмыстық теріс қылықтарға ҚК Ерекше бөлігінің баптарының (бап бөліктерінің) санкцияларында бас бостандығын шектеу, бас бостандығынан айыру және өлім жазасы түріндегі жаза көзделмеген қылмыстық құқық бұзушылықтар жатады. Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінің мазмұнынан көрініп тұрғандай, шартты түрде сотталған адамның пробациялық бақылау мерзімін ұзартудың міндетті шарты — оған қоғамдық тәртіп пен имандылыққа, кәмелетке толмағандардың құқықтарына, жеке адамға және отбасылық-тұрмыстық қатынастар саласына қол сұғатын әкімшілік құқық бұзушылық жасағаны үшін әкімшілік жаза қолданылуы болып табылады. Бұл жерде әкімшілік құқық бұзушылыққа қатысты қоғамдық тәртіпке қол сұғумен байланысты құқық бұзушылықтың ғана есепке алынатынына назар аудару қажет. Өзге сипаттағы әкімшілік құқық бұзушылықтар ҚК-нің 64-бабының 2-бөлігінің мазмұнына кірмейді.
Қоғамдық тәртіпті бұзуға, мысалы, шартты түрде сотталған адамның пробациялық бақылау кезеңінде ұсақ бұзақылық жасауы (ӘҚБтК-нің 434-бабы), ол үшін шартты түрде сотталған адамға әкімшілік жаза қолданылуы жатады. Сонымен қатар ескіру мерзімінің өтуіне байланысты күші жойылған немесе белгіленген тәртіппен алып тасталған әкімшілік жаза бұл жағдайда есепке алынбайды.
ҚК-нің 64-бабының 2-бөлігінде көзделген негіздер болған кезде сот үкімімен белгіленген шартты түрде сотталған адамның пробациялық бақылау мерзімін ұзарту соттың міндеті емес, құқығы болып табылады. Сондықтан шартты түрде сотталған адамның жасаған әрекетінің мән-жайларын ескере отырып, сот пробациялық бақылау мерзімін ұзартудан бас тартуы да мүмкін.
Соңғысы: түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінің мазмұнынан пробациялық бақылау мерзімін бір жылдан аспайтын мерзімге ұзарту мүмкіндігі кәмелетке толмағандарға да, кәмелетке толған адамдарға да бірдей дәрежеде қолданылатыны туындайды. Сонымен бірге ҚАК-нің 176-бабы 1-бөлігінің 3) тармағында пробациялық бақылау мерзімін кәмелетке толған адамдарға қатысты бір жылға, ал кәмелетке толмағандарға қатысты алты айдан аспайтын мерзімге ұзарту белгіленген. Заң шығарушыға осы қайшылықтарды жою қажет.
Түсіндіріліп отырған баптың 3-бөлігіне сәйкес, шартты түрде сотталған кәмелетке толған адамның сот жүктеген міндеттерді орындамауы немесе оның түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде көрсетілген бұзушылықтарды қайталап жасауы жағдайында, пробациялық бақылауды жүзеге асыратын органның ұсынуы бойынша сот шартты түрде соттаудың күшін жою және сот үкімімен тағайындалған жазаны орындау туралы қаулы шығарады.
Бұл жағдайда шартты түрде соттаудың күшін жою соттың құқығы емес, міндеті болып табылады. Шартты түрде соттаудың күші жойылған кезде сотталған адам сот үкімінде көрсетілген қылмыстық-атқару жүйесінің мекемесіне бас бостандығынан айырудың сот тағайындаған толық мерзімін өтеу үшін жіберіледі. Бұл ретте пробациялық бақылау мерзімінің өтелген бөлігі сот тағайындаған шартты жаза түріндегі бас бостандығынан айыру мерзіміне есептелмейді.
Егер шартты түрде соттаудың күшін жоюға шартты түрде сотталған адамның қылмыстық теріс қылықты қайталап жасауы негіз болса, сот ҚК-нің 60-бабында «Үкімдердің жиынтығы бойынша жаза тағайындау» белгіленген қағидалар бойынша жаза тағайындайды, яғни қылмыстық теріс қылықты қайталап жасағаны үшін соттың соңғы үкімі бойынша тағайындалған жазаға алдыңғы үкім бойынша жазаның өтелмеген бөлігін толық немесе ішінара қосады. Өтелмеген деп сот тағайындаған шартты бас бостандығынан айырудың бүкіл мерзімі есептеледі. Мысалы, 3 жыл мерзімге бас бостандығынан айыруға шартты түрде сотталған адам пробациялық бақылау мерзімінің 2 жылы өткеннен кейін (үкім заңды күшіне енген күннен бастап) қылмыстық теріс қылықты қайталап жасады. Сот оның шартты түрде сотталуының күшін жояды және қылмыстық теріс қылық үшін 50 тәулікке қамауға алу түріндегі жаңа жаза тағайындайды, сондай-ақ осы жазаға алдыңғы үкім бойынша жазаның өтелмеген бөлігін — 3 жыл бас бостандығынан айыруды қосуы мүмкін. ҚК-нің 61-бабы 1-бөлігінің 1) тармағына сәйкес, бас бостандығынан айырудың бір күні қамауға алудың бір тәулігіне сәйкес келеді. Сотталған адамға түпкілікті 3 жыл 1 ай 20 күн жаза тағайындалуы мүмкін.
Түсіндіріліп отырған баптың 3-бөлігіне сәйкес, шартты түрде сотталған кәмелетке толмаған адам сот жүктеген міндеттерді орындамаған немесе шартты түрде сотталған адам түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде көрсетілген бұзушылықтарды қайталап жасаған жағдайда, сот пробациялық бақылауды жүзеге асыратын органның сотталған адамға қатысты ұсынуы бойынша пробациялық бақылау мерзімін қайтадан ұзартуы мүмкін, бірақ бір жылдан аспайтын мерзімге. Бұл жағдайда соттың құқығы туралы сөз болып отыр, міндеті туралы емес.
Егер шартты түрде сотталған адам пробациялық бақылау мерзімі ішінде абайсызда жасалған қылмыс немесе қасақана жасалған онша ауыр емес қылмыс жасаса, ал шартты түрде сотталған кәмелетке толмаған адам онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа қылмыс жасаса, шартты түрде соттаудың күшін жою немесе оны сақтау туралы мәселені сот жаңа қылмыс үшін жаза тағайындау кезінде шешеді (ҚК-нің 64-бабының 4-бөлігі). Бұл ретте шартты түрде соттаудың күшін жою пробациялық бақылау кезеңіндегі теріс мінез-құлық болған жағдайда жол беріледі және үкімдердің жиынтығы бойынша жаза тағайындауды көздейді. Бұл ретте жаңа қылмыс жасалған сәтке дейін өткен пробациялық бақылау мерзімінің бөлігі шартты түрде тағайындалған жаза мерзіміне есептелмейді.
Шартты түрде соттау сақталған жағдайда, адам жаңа үкім бойынша қайтадан жасаған қылмысы үшін тағайындалған жазаны нақты өтейтін болады, сонымен бірге бұрынғы үкім бойынша шартты түрде сотталған күйінде қалады. Жаңа қылмыс үшін тағайындалған жаза мен бірінші қылмыс үшін шартты түрде тағайындалған жаза бір-біріне қосылмайды, жаза тек жаңа қылмыс үшін ғана тағайындалады және бірінші үкім бойынша белгіленген пробациялық бақылау мерзімінің қалған бөлігі сақтала отырып, дербес өтеледі.
ҚК-нің 63-бабының 3-бөлігінің екінші абзацына сәйкес, пробациялық бақылау кезеңінде шартты түрде соттау кезінде онша ауыр емес және ауырлығы орташа қылмысты қайталап жасаған кәмелетке толмағандарға қатысты да шартты түрде соттау қолданылуы мүмкін. Жаңа үкім бойынша жазаны шартты түрде қайта тағайындаған жағдайда сотталған адамда әрқайсысы үкім заңды күшіне енген күннен бастап есептелетін екі пробациялық бақылау мерзімі болады. Мұндай жағдайда әрбір үкім дербес орындалады.
Бұл ретте кәмелетке толмаған жасында қылмыс жасаған адамға шартты түрде соттауды қайталап қолдану соттың міндеті емес, құқығы болып табылатынын ескеру қажет, яғни сот пробациялық бақылау мерзімі ішінде жаңа онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа қылмыс жасаған кәмелетке толмаған адамға шартты түрде соттауды қолданбауы да мүмкін.
Шартты түрде соттауды қайталап қолданған жағдайда ҚК-нің 60-бабына сәйкес үкімдердің жиынтығы бойынша түпкілікті жаза белгілеу талап етілмейді, өйткені мұндай жағдайда алдыңғы және кейінгі үкімдер дербес орындалады.
Шартты түрде сотталған кәмелетке толған адам пробациялық бақылау мерзімі ішінде абайсызда қылмыс немесе қасақана жасалған онша ауыр емес қылмыс жасаған кезде екінші үкім бойынша жазаны шартты түрде тағайындау мүмкіндігі болмайтынын ескеру қажет, өйткені ҚК мұндай мүмкіндікті тек кәмелетке толмаған адамдарға ғана көздейді.
ҚК-нің 64-бабының 5-бөлігіне сәйкес, шартты түрде соттаудың міндетті түрде күшін жоюы шартты түрде сотталған адамның пробациялық бақылау мерзімі ішінде қасақана жасалған ауырлығы орташа, ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасаған, ал кәмелетке толмаған адамның ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасаған жағдайларында көзделген. Бұл ретте сот шартты түрде соттаудың күшін жояды және оған үкімдердің жиынтығы бойынша жаза тағайындау қағидаларына сәйкес жаза тағайындайды (ҚК-нің 60-бабы), яғни соттың соңғы үкімі бойынша тағайындалған жазаға алдыңғы сот үкімі бойынша жазаның өтелмеген бөлігі ішінара немесе толық қосылады. Үкімдердің жиынтығы бойынша түпкілікті жаза жаңа жасалған қылмыстық құқық бұзушылық үшін тағайындалған жазадан да, алдыңғы сот үкімі бойынша жазаның өтелмеген бөлігінен де артық болуға тиіс (ҚК-нің 60-бабының 4-бөлігі).
Дәл осы қағидалар бойынша түсіндіріліп отырған баптың 4-бөлігінде көзделген жағдайларда да жаза тағайындалады.
ҚАК-нің 176-бабының 2-бөлігіне сәйкес, шартты түрде сотталған адам сот жүктеген міндеттерді орындамаған немесе ҚАК-нің 176-бабының 1-бөлігінде көрсетілген бұзушылықтарды қайталап жасаған, сондай-ақ пробациялық бақылаудан жасырынған жағдайда, пробация қызметі сотқа шартты түрде соттаудың күшін жою және сот үкімімен тағайындалған жазаны орындау туралы, ал кәмелетке толмаған сотталған адамға қатысты пробациялық бақылау мерзімін бір жылдан аспайтын мерзімге ұзарту туралы ұсыну енгізеді.
Пробациялық бақылаудан жасырынған адам деп пробация қызметіне тіркелу үшін келмеген күннен бастап он бес күннен астам уақыт ішінде тұрған жері анықталмаған шартты түрде сотталған адам танылады (ҚАК-нің 176-бабының 3-бөлігі).
Шартты түрде сотталған адам электрондық бақылау құралдарын бүлдірген (бұзған) жағдайда пробация қызметі акт жасайды. Электрондық бақылау құралдарын қасақана бүлдірген (бұзған) жағдайда шартты түрде сотталған адамдар заңда белгіленген тәртіппен материалдық жауаптылықта болады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилұлы Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
