Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 187-бабына түсіндірме. Ұсақ-түйек жымқыру

1. Ұсақ-түйек жымқыру, яғни бөтеннің мүлкін елеусіз мөлшерде жасалған ұрлау, алаяқтық, иемденіп алу немесе ысырап ету —

сексен айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не сексен сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не жиырма тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

2. Бірнеше рет жасалған ұсақ-түйек жымқыру —

екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не елу тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

Ұсақ-түйек жымқырудың қоғамға қауіптілігі кінәлі адамның бөтен мүлікті алып қою арқылы мүлік меншік иесіне де, осы мүлік өзінде болған өзге де иеленушіге де материалдық залал келтіруінен көрінеді.

Ұсақ-түйек жымқырудың объектісі меншік болып табылады.

Қазақстан Республикасы Конституциясының 26-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасының азаматтары заңды түрде алған кез келген мүлкін жеке меншігінде ұстай алады (1-тармақ). Меншік құқығы, оның ішінде мұрагерлік құқығы заңмен кепілдік беріледі (2-тармақ). Соттың шешімінсіз ешкімді де өз мүлкінен айыруға болмайды. Заңда көзделген ерекше жағдайларда мемлекет мұқтажы үшін мүлікті мәжбүрлеп иеліктен шығару оның құны тең бағамен өтелген кезде жүргізілуі мүмкін (3-тармақ).

Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 188-бабының 1-тармағында меншік құқығы заңнамалық актілермен танылатын және қорғалатын, субъектінің өзіне тиесілі мүлікті өз қалауынша иелену, пайдалану және оған билік ету құқығы ретінде айқындалған.

Иелену құқығы мүлікке нақты иелік етуді жүзеге асырудың заң жүзінде қамтамасыз етілген мүмкіндігін білдіреді.

Пайдалану құқығы мүліктің пайдалы табиғи қасиеттерін заңды негізде алуға, сондай-ақ одан табыс, өсім, жеміс, төл және өзге де нысандарда пайда көруге мүмкіндік береді.

Билік ету құқығы — мүліктің заңдық тағдырын айқындаудың заң жүзінде қамтамасыз етілген мүмкіндігі.

Меншік құқығын қорғаудың негізгі қылмыстық-құқықтық тәсілі заңда көзделген өз мүлкін бөтеннің заңсыз иеленуінен талап ету құқығы болып табылады (Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 260-бабы). Бұдан басқа, меншік иесі өз құқығының кез келген бұзылуын, тіпті бұл бұзушылықтар иеленуден айырумен ұштаспаса да, жоюды талап ете алады (Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 264-бабы).

Меншік құқығын қорғауға кепілдік бере отырып, Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі меншік құқығы меншік иесін мүлікті иелену құқығынан айыру арқылы да, өзге тәсілмен де бұзылуы мүмкін деген ұстанымға негізделеді («Меншік құқығын және өзге де заттық құқықтарды қорғау» атты 15-тарау). Иелену құқығынан заңсыз айырылған жағдайда меншік иесі өз мүлкін бөтеннің иелігінен талап етуге құқылы. Ал меншік құқығының бұзылуы иелену құқығына қатысты болмаса, меншік иесі өз құқығының кез келген бұзылуын жоюды талап ете алады.

Заң мүліктің меншік иесі болмай-ақ, шаруашылық жүргізу, жедел басқару, тұрақты жер пайдалану құқығымен не заңнамалық актілерде немесе шартта көзделген өзге де негіз бойынша оның заңды иеленушісі болып табылатын тұлғаның құқықтарын да осындай тәртіппен қорғайды. Мұндай тұлғаның иелену құқығы меншік иесінің заңсыз әрекеттерінен де қорғалады (Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 265-бабы).

Меншіктің барлық нысандарының тең дәрежеде қорғалуы меншік құқығын бұзғаны үшін, оның ішінде қылмыстық жауаптылықтың да негіздері мен шектерінің бірдей болуын көздейді.

Меншікке қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар деп қылмыстық заңда көзделген, меншік құқығын иелену құқығын бұзумен немесе меншік иесіне мүліктік залал келтірудің өзге де тәсілдерімен не осындай залал келтіру қаупін тудырумен ұштасқан қасақана немесе абайсызда жасалған (Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 204-бабы) әрекеттерді түсіну керек.

Қылмыстық заңнама қылмыстық құқық бұзушылықты жасау тәсіліне қарай жымқыру үшін жауаптылықты нақты саралайды және Қылмыстық кодекстің тиісті баптарында жымқырудың мынадай нысандарын бөліп көрсетіп, нормативтік тұрғыдан бекітеді: ұсақ-түйек жымқыру, ұрлық, сеніп тапсырылған бөтен мүлікті иемденіп алу немесе ысырап ету, алаяқтық, тонау және қарақшылық.

Талданып отырған іс-әрекеттің объективтік жағы әрекеттер жасаудан көрінеді. Ұсақ-түйек жымқырудың басқа белгілерімен қатар, оған тән әрі оны ерекшелендіретін белгі — жымқырудың қатаң түрде айқындалған нысандарын жасау.

Қылмыстық құқық ғылымында «жымқыру» термині көбінесе екі мағынада қолданылады. Біріншіден, жымқырудың кез келген нысаны мен түрін сипаттайтын заңдық санат ретінде жалпылама мағынада. Екіншіден, меншікке қарсы қылмыстық құқық бұзушылық жасаудың нақты тәсілі ретінде.

Қазіргі уақытта «жымқыру» ұғымы Қылмыстық кодекстің 3-бабының 17) тармақшасында заңнамалық тұрғыдан бекітілген: «Жымқыру — пайдакүнемдік мақсатта жасалған, бөтен мүлікті кінәлі адамның немесе басқа адамдардың пайдасына құқыққа қарсы өтеусіз алып қою және (немесе) айналдыру, соның салдарынан меншік иесіне немесе осы мүліктің өзге де иеленушісіне залал келтіріледі».

Пайдакүнемдік мақсат жымқырудың белгісі ретінде жымқырудың заңнамалық анықтамасында тікелей көрсетілген. Пайдакүнемдік — кінәлі адамның «өзіне де, жымқыруды жүзеге асыратын адам мүліктік жағдайына мүдделі болып отырған басқа адамдардың пайдасына да материалдық, мүліктік пайда табуға» ұмтылуы. Орыс тілінің тұрғысынан мақсат дегеніміз — «адамның қол жеткізуге күш салатын түпкі қалауы, ұмтылысы, ниеті».

Жымқырудың субъективтік жағының келесі элементі — пайдакүнемдік себеп. Орыс тілінде себеп адамның әрекет етуіне түрткі болатын себеп ретінде анықталады.

Жымқыру ұғымының тағы бір белгісі — құқыққа қайшылық. Қазақстан Республикасы Конституциясының 26-бабының 3-бөлігіне сәйкес, меншік құқығына қол сұғылмайды: «...соттың шешімінсіз ешкімді де өз мүлкінен айыруға болмайды». Осыған байланысты жымқырудың бұл белгісі кінәлі адамның өзінде нақты да, болжамды да құқығы жоқ бөтен мүлікті алып қоюын білдіреді.

Нақты құқық — осы мүлікті алуға заңға негізделген құқық. Бұл ретте оның заңда белгіленген тәртіппен ресімделген-ресімделмегенінің маңызы жоқ, яғни құқық нысаны бойынша емес, мәні бойынша бар болуы керек.

Болжамды құқық мүлікті алып қоюды жүзеге асыратын адамның заңның қандай да бір ережелерін дұрыс түсінбеуі жағдайында туындайды. Осыдан мүлікті алуға заңды негіздері бола тұра, адам тек оны беру үшін белгіленген тәртіпті бұзған жағдайда, жымқыру болмайды деген қорытынды шығады.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003 жылғы 11 шілдедегі «Жымқыру туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 2-тармағында былай деп көрсетілген: «Жымқырудың және меншікке қарсы өзге де қылмыстық құқық бұзушылықтардың нысанасы кінәлі адамның меншігінде жоқ, яғни оған тиесілі емес бөтен мүлік болып табылады. Бұл ретте ұрланған мүлік қылмыстық құқық бұзушылық жасалған сәтте меншік иесінің өз иелігінде де, осы мүлік сеніп тапсырылған немесе заңсыз иеленуінде болған басқа адамдардың иелігінде де болуы мүмкін.

Басқа адамдармен ортақ меншікте тұрған мүлікті, оның ішінде құрылтайшыларының бірі кінәлі адам болып табылатын заңды тұлғаға тиесілі мүлікті құқыққа қайшы алып қою, пиғылдың бағытына қарай, жымқыру немесе өз бетінше билік ету ретінде саралануы мүмкін.

Табылған немесе кінәлі адамның қолына кездейсоқ түскен бөтен мүлікті иемденіп алу жымқыру ретінде қарастырылмайды».

Кінәлі адамның ұрланған мүлікке өз қалауы бойынша билік етуі (сату немесе басқа адамдарға өтеусіз беру, бүлдіру, бөлшектеу, жою және т.б.) дербес қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрмайды және қосымша саралауды талап етпейді (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 3-тармағы).

Қылмыстық құқық бұзушылықтың нысанасы ретіндегі бөтен мүлік мынадай белгілер жиынтығына ие болуы керек: а) әлеуметтік тұрғыдан — дәл мүлік болып табылуы; б) құқықтық тұрғыдан — кінәлі адам үшін бөтен болуы; в) экономикалық тұрғыдан — материалдық құндылығы мен белгілі бір құны болуы; г) физикалық тұрғыдан — іс жүзінде әрдайым жылжымалы болуы; д) қылмыстық құқық бұзушылықты саралау тұрғысынан — еркін және бақылаусыз айналымда болуы.

Мүлік деп, яғни қоршаған дүниенің әлеуметтік-материалдық заты ретінде, адам еңбегінің қоғамдық қажетті шығыны жұмсалған, соның нәтижесінде табиғи күйінен оқшауланған заттар түсініледі. Бұл жымқыруды жекелеген экологиялық қылмыстық құқық бұзушылықтардан: балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді заңсыз өндіруден (Қылмыстық кодекстің 335-бабы) және заңсыз аңшылықтан (Қылмыстық кодекстің 337-бабы) ажыратуға мүмкіндік береді, өйткені аталған қылмыстық құқық бұзушылықтардың нысаналары көрсетілген еңбекпен байланысты емес жағдайда пайда болады.

Мүліктің материалдық құндылығы оның құны және ақшалай көрінісі — бағасы бар тауарлық-материалдық және өзге де құндылықтар деп танылуынан көрінеді. Құн заттың объективті құндылығын, оның қоғамдық пайдалылығын көрсетеді. Белгілі бір себептерге байланысты мемлекет, заңды немесе жеке тұлғалар үшін материалдық құндылығын жоғалтқан мүлік (мысалы, қабірдің үстіне немесе ішіне қалдырылған не қоқысқа тасталған заттар) қандай да бір тұлға оны иеленіп алған жағдайда жымқыру нысанасы бола алмайды.

Жымқыру нысаналары құндылықты өзінің мәні бойынша, яғни құнына ие болу арқылы да, мақсаты бойынша да білдіруі мүмкін.

Қылмыстық құқық «мүлік» ұғымын сипаттау кезінде азаматтық заңнамада қабылданған анықтаманы пайдаланады. Азаматтық кодекстің 115-бабының 2-тармағына сәйкес мүліктік игіліктер мен құқықтарға (мүлікке) заттар, ақша, оның ішінде шетел валютасы, қаржы құралдары, жұмыстар, көрсетілетін қызметтер, шығармашылық зияткерлік қызметтің объективтендірілген нәтижелері, фирмалық атаулар, тауар белгілері және бұйымдарды дараландырудың өзге де құралдары, мүліктік құқықтар және басқа да мүлік жатады.

Жымқырудың мәніне сүйене отырып, оның нысанасы ретінде заттарды, ақшаны, бағалы қағаздарды, мүліктік құқықтарды тану керек.

Зат — газ, сұйық немесе қатты күйде болуы мүмкін, жанды немесе жансыз, бүтіннің бір бөлігі болып табылатын, сырттай сезілетін кез келген зат.

Бағалы қағаз деп мүліктік құқықтарды куәландыратын белгілі бір жазбалар мен өзге де белгілердің жиынтығы танылады (Азаматтық кодекстің 129-бабының 1-тармағы). Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 2 шілдедегі «Бағалы қағаздар рыногы туралы» Заңының 1-бабының 4) тармақшасында да бағалы қағаздарға осындай анықтама берілген: «Бағалы қағаз — мүліктік құқықтарды куәландыратын белгілі бір жазбалар мен өзге де белгілердің жиынтығы». Бағалы қағаздарға акциялар, облигациялар және Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде айқындалған бағалы қағаздардың өзге де түрлері жатады (Азаматтық кодекстің 129-бабының 2-тармағы). Азаматтық кодекстің 136-бабының 1-тармағында облигация эмитент оны шығару кезінде айналыс мерзімін алдын ала белгілейтін, шығару талаптарына сәйкес оны шығарған тұлғадан ол бойынша сыйақы алуға және айналыс мерзімі аяқталғаннан кейін облигацияның номиналдық құнын ақшалай немесе өзге де мүліктік баламада алуға құқықты куәландыратын бағалы қағаз ретінде айқындалған. Акция деп акционерлік қоғам шығаратын және акционерлік қоғамды басқаруға қатысу, ол бойынша дивиденд алу және акционерлік қоғам таратылған кезде оның мүлкінің бір бөлігін алу құқықтарын, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде көзделген өзге де құқықтарды куәландыратын бағалы қағаз түсініледі (Азаматтық кодекстің 139-бабының 1-тармағы).

Қылмыстық қол сұғушылық нысанасына қойылатын талаптарға сәйкес болу үшін мүлік мынадай белгілерге ие болуы керек:

жылжымалы немесе жылжымайтын болуы;

табиғи күйінен алынған және оған адам еңбегі сіңірілген материалдық дүниенің заты болуы;

белгілі бір экономикалық құндылыққа ие болуы;

бөтен болуы керек.

Азаматтық кодекстің 117-бабының 1-тармағына сәйкес жылжымайтын мүлікке (жылжымайтын заттарға, жылжымайтын мүлікке) жер учаскелері, ғимараттар, құрылыстар, көпжылдық екпелер және жермен тығыз байланысты өзге де мүлік, яғни мақсатына шамадан тыс нұқсан келтірмей орнын ауыстыру мүмкін болмайтын объектілер жатады. Пәтерлер мен өзге де тұрғынжайлар, сондай-ақ кондоминиум объектісінің құрамындағы тұрғын емес үй-жайлар, егер олар жеке (бөлек) меншікте болса, жылжымайтын мүліктің дербес объектілері (түрлері) деп танылады.

Мемлекеттік тіркеуге жататын әуе және теңіз кемелері, ішкі суда жүзетін кемелер, «өзен-теңіз» жүзу кемелері, ғарыш объектілері, магистральдық құбыржолдардың желілік бөлігі де жылжымайтын заттарға теңестіріледі. Заңнамалық актілерде өзге де мүлік жылжымайтын заттарға жатқызылуы мүмкін (Азаматтық кодекстің 117-бабының 2-тармағы).

Жылжымайтын мүлікке жатпайтын мүлік, оның ішінде ақша мен бағалы қағаздар жылжымалы мүлік деп танылады (Азаматтық кодекстің 117-бабының 3-тармағы).

Осылайша, азаматтық заңнама мүліктің жылжымалы немесе жылжымайтын болуын оның табиғаты бойынша орнын ауыстыруға болатын-болмайтынына қарай айқындайды. Ал қылмыстық құқықта жылжымалы мүлік ұғымы кеңірек түсіндіріледі және жымқыруды анықтау үшін оның маңызы жоқ. Жылжымалы мүлік деп кеңістікте орнын ауыстыруға немесе басып алуға, яғни бүтіннің бір бөлігін бөліп алуға болатын кез келген мүлік танылады. Сонымен бірге жылжымайтын мүліктің кейбір түрлерін объективті қасиеттеріне байланысты жасырын түрде жымқыру мүмкін емес (үй, пәтер, жер учаскесі), алайда мүлікке құқықты алдау, күш қолдану немесе қорқыту арқылы жымқыруға не иеленуге болады. Сондай-ақ жылжымайтын мүлік жекелеген жағдайларда жылжымалы мүлікке айналуы мүмкін (құрылыс материалдарына бөлшектеу және тұрғын үйді тасымалдау және т.б.).

Жымқыру нысанасы ретіндегі мүлік міндетті түрде белгілі бір физикалық, экономикалық және заңдық қасиеттерге ие болуы керек.

Мүліктің физикалық қасиеті оның кеңістікте шектелген сыртқы дүниенің материалдық заты болуын білдіреді. Бұлар — қоғамдық өндіріс процесінде алынған материалдық құралдар. Дәл осы нысананың талданып отырған қасиетінің болмауына байланысты идеяларды, ойларды иемдену, мүлікке ие болмай-ақ әртүрлі игіліктер мен мүліктік сипаттағы құқықтарды алу, мысалы, қоғамдық көлікте жүру үшін қолдан жасалған жеңілдік билетін пайдалану және т.б. жымқыру деп танылмайды.

Заттық белгісінің болмауына байланысты электр немесе жылу энергиясы жымқыру нысанасы бола алмайды. Энергияның осы түрлерін пайдакүнемдік мақсатта заңсыз, өз бетінше пайдалану Қылмыстық кодекстің «Алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы мүліктік залал келтіру» деп аталатын 195-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрауы мүмкін.

Жымқыру нысанасы ретіндегі мүліктің экономикалық қасиеті оның әрдайым белгілі бір экономикалық құндылыққа ие болуын білдіреді.

Экономикалық қасиетінің болмауына байланысты табиғи ресурстар және адам еңбегінің материалдық көрінісі болып табылмайтын жанды немесе жансыз заттар (орман, жабайы жануарлар, мұхиттағы балықтар) меншікке қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтардың нысанасы деп танылмайды. Балық ресурстарын, басқа да су жануарларын немесе өсімдіктерді заңсыз өндіру (Қылмыстық кодекстің 335-бабы), заңсыз аңшылық (Қылмыстық кодекстің 337-бабы) және ағаштар мен бұталарды заңсыз кесу, жою немесе зақымдау (Қылмыстық кодекстің 340-бабы) Қылмыстық кодекстің «Экологиялық қылмыстық құқық бұзушылықтар» атты 13-тарауында көзделген нормалар бойынша ғана қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғуы мүмкін.

Егер кінәлі адам адам дайындаған орманды; қолдан жасалған су айдынында ауланған немесе өсірілген балықты; хайуанаттар бағында орналасқан ұсталған жабайы жануарларды; саябаққа отырғызылған шыршаларды, сәндік бұталарды және басқа да ағаштарды иеленіп алса, жағдай өзгеше болады. Бұл объектілердің барлығы меншікке қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтардың нысанасы деп танылуы мүмкін, өйткені оларда адам еңбегі материалдық көрініс тапқан.

Жымқыру нысанасы жоғарыда баяндалған қасиеттерден басқа, заңдық қасиетке де ие болуы керек. Бұл ұрланатын мүліктің кінәлі адамға қатысты әрдайым бөтен болуын білдіреді. Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған кінәлі адамның алып қойылатын затқа нақты да, болжамды да құқығы болмауы керек. Өз мүлкі жымқыру нысанасы бола алмайды, сондықтан өз мүлкін заңсыз алып қою жымқыру құрамын құрамайды. Мұндай әрекеттер белгілі бір жағдайларда Қылмыстық кодекстің 389-бабы («Өзінше билік ету») бойынша немесе Қылмыстық кодекстің 24-бабының 1-бөлігі және 190-бабы бойынша (алаяқтыққа дайындалу), егер кінәлі адамның пиғылы жоғалуы мүмкін зат үшін өтемақы алуға бағытталған болса, саралануы мүмкін.

Қайтыс болған адамның үстіндегі немесе жанындағы мүліктің құқықтық табиғаты өзіндік ерекшелікке ие. Қайтыс болған адам жерленгенге дейін мұндай мүліктің меншік иесі мұрагерлік құқыққа сәйкес айқындалады, сондықтан бұл мүлік меншікке қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтардың нысанасы болуы мүмкін. Жерленгеннен кейін, туыстары немесе өзге де мұрагерлері қайтыс болған адамның жанында қалдырылған заттарды өз мүлкінің құрамынан ерікті түрде шығарған кезде, меншікке қол сұғу мүмкін болмайды. Қабірде жатқан заттарды ұрлау Қылмыстық кодекстің «Қайтыс болған адамдардың мәйіттерін және олар жерленген жерлерді қорлау» деп аталатын 314-бабы бойынша халықтың денсаулығы мен имандылыққа қарсы қылмыстық құқық бұзушылық ретінде сараланады.

Меншікке қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтардың нысанасы, әдетте, азаматтық айналымда еркін жүрген мүлік болуы мүмкін. Осыған байланысты, мысалы, радиоактивті заттарды, радиоактивті қалдықтарды немесе ядролық материалдарды жымқыру не қорқытып алу (Қылмыстық кодекстің 284-бабы), қаруды, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларды жымқыру не қорқытып алу (Қылмыстық кодекстің 291-бабы), есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын жымқыру не қорқытып алу (Қылмыстық кодекстің 298-бабы) меншікке қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар ретінде емес, қоғамдық қауіпсіздік пен қоғамдық тәртіпке қарсы дербес қылмыстық құқық бұзушылықтар (Қылмыстық кодекстің 10-тарауы) немесе халықтың денсаулығы мен имандылыққа қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар (Қылмыстық кодекстің 11-тарауы) ретінде сараланады. Сонымен бірге азаматтық айналымнан ішінара алынған заттарды жымқыруға немесе қорқытып алуға байланысты тиісті құқыққа қайшы әрекеттерге қатысты арнайы қылмыстық-құқықтық тыйым болмаған жағдайда, олар меншікке қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар ретінде саралануы мүмкін екенін ескеру қажет (мысалы, есірткі құралдары немесе психотроптық заттар болып табылмайтын, бірақ оларды сатып алу үшін уәкілетті мемлекеттік органдардың арнайы рұқсаты қажет болатын улы заттарды жымқыру немесе қорқытып алу және т.б.).

Жымқырудың «өтеусіздік» белгісі кінәлі адамның алып қойылған мүліктің құнын өтемейтінін, яғни мүлікті алып қою кезінде оның орнына балама қалдырмайтынын білдіреді. Егер мүлікті алып қою процесінде меншік иесіне тиісті өтем берілсе, кінәлі адамның мұндай әрекеттері жымқыру белгілеріне жатпайды, өйткені олар мүліктік залал келтірмейді. Балама ақшалай, заттай және еңбектік болуы мүмкін. Ақшалай балама кезінде меншік иесі немесе заңды иеленуші алып қойылған мүліктің орнына ұрланған мүліктің құнын толық немесе едәуір дәрежеде өтейтін ақша сомасын алады. Заттай балама кезінде меншік иесіне басқа зат беріледі. Егер бұл заттың құны тең болса, өтеусіздік белгісі болмағандықтан, жымқыру болмайды. Егер заттың құны төмен болса, алып қоюдың өтеусіздігі орын алады.

Бұдан басқа, өтеусіздік белгісі жымқыруды «уақытша қарызға алудан» ажыратады. Мұндай жағдайда адам мүлікті құқыққа қайшы ұстап қалады немесе жұмсайды, бірақ белгілі бір уақыттан кейін сол мүлікті не оның баламасын қайтара отырып, бұл әрекетті өтеулі түрде жүзеге асырады, сондықтан мұндай әрекет жымқыру болып табылмайды.

Жымқырудың «алып қою және (немесе) айналдыру» белгісін талдау кезінде ұрлау затқа меншік құқығын ғана емес, оған нақты иелік етуді де бұзатынына назар аудару керек. Затты бөтеннің иелігінен алып қою дегеніміз — жәбірленушінің нақты иелігін жою және оның орнына меншік иесінің шынайы еркіне қарсы кінәлі адамның иелігін қалыптастыру. Бұрын болған иелікті бұзатын бір әрекет жаңа иеліктің пайда болуына себеп болуы керек. Ұрлау дегеніміз — мүліктік құндылықты жәбірленушінің иелігінен кінәлі адамның иелігіне алу немесе ауыстыру.

«Айналдыру» термині алып қойылған мүлікті жекелеген адамдардың мүддесі үшін одан әрі пайдалану сипатын толық көрсетеді. Жиынтығында осы екі термин аталған қол сұғушылықтағы әрекеттің мазмұнына дәл сәйкес анықтайды, өйткені бірін-бірі толықтыра отырып, көрсетілген терминдер өздерінің мағыналық мәнін жымқыру шеңберіне дейін тарылтады.

Жымқыру қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағының меншік иесіне немесе ұрланған мүліктің өзге де иеленушісіне залал келтіру сияқты белгісімен де сипатталады. Жымқыру жасалған кезде материалдық залал тікелей нақты залал түрінде көрініс табуы керек. Жымқыру кезінде келтірілген мүліктік залалдың мөлшері ұрланған мүліктің оның бағасымен көрсетілген құны бойынша айқындалады.

Ұрланған мүліктің нақты құнын белгілеудің маңызы жымқырудың қоғамға қауіптілік дәрежесін анықтау мүддесімен де түсіндіріледі. Ұрланған мүліктің ақшалай көрсетілген құны неғұрлым жоғары болса, меншік иесіне келтірілген материалдық залал соғұрлым көп болады, демек, жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамға қауіптілік дәрежесі де жоғары болады.

Осылайша, іс-әрекетті жымқыру деп тану үшін жоғарыда қарастырылған барлық белгілердің болуы міндетті, олардың кем дегенде біреуінің болмауы жымқыруды жоққа шығарады.

2014 жылғы Қылмыстық кодексте ұсақ-түйек жымқыру үшін қылмыстық жауаптылық алғаш рет көзделгенін атап өткен жөн. Бұл ретте аталған құрам қылмыстық теріс қылық деп танылған, яғни бас бостандығын шектеу немесе одан айыру түріндегі жаза тағайындауды, сондай-ақ қылмыстық жауаптылыққа тартуға байланысты өзге де қылмыстық-құқықтық салдардың туындауын жоққа шығарады (Қылмыстық кодекстің 79-бабы).

Ұсақ-түйек жымқырудың жымқырудың өзге нысандарынан ерекшеленетін белгісі — ұрланған мүліктің құны, яғни оның мөлшерінің елеусіз болуы.

Қылмыстық кодекстің 3-бабының 10) тармақшасына сәйкес, елеусіз мөлшер деп ұйымға тиесілі мүліктің құны он айлық есептік көрсеткіштен аспайтын немесе жеке тұлғаға тиесілі мүліктің құны екі айлық есептік көрсеткіштен аспайтын мөлшер танылады. Яғни қарастырылып отырған жымқыру құрамында бұл мән-жай келтірілген материалдық залал мөлшерінің қылмыстық нәтиже ретінде ұсақ-түйек жымқыруды Қылмыстық кодекстің 188–190-баптары бойынша сараланатын ұрлықтан, мал ұрлығынан, сеніп тапсырылған бөтен мүлікті иемденіп алудан немесе ысырап етуден, алаяқтықтан ажырататын белгі ретінде көзделуіне байланысты саралаушы мәнге ие болады.

Заңның осы түсіндірмесінен іс-әрекетті ұсақ-түйек жымқыру деп танудың негізгі шарттары ретінде мынадай белгілер жиынтығын тану керек:

— жымқыру ұрлық, алаяқтық, иемденіп алу немесе ысырап ету жолымен жасалуы керек;

— ұйымға тиесілі ұрланған мүліктің құны айлық есептік көрсеткіштің он еселенген мөлшерінен аспауы немесе жеке тұлғаға тиесілі мүліктің құны әрекет жасалған сәтте Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген екі айлық есептік көрсеткіштен аспауы керек.

Көрсетілген белгілердің барлығы болған жағдайда, оны жасауда кінәлі адам ұсақ-түйек жымқыру, яғни қылмыстық теріс қылық жасау үшін қылмыстық жауаптылықта болады. Сонымен бірге тонау немесе қарақшылық жолымен елеусіз мөлшерде жымқыру жасалған жағдайда, кінәлі адамдардың әрекеттері Қылмыстық кодекстің тиісті 191 немесе 192-баптары бойынша қылмыс ретінде саралануы керек.

Осылайша, қылмыстылық, жазаланушылық және жымқырудың қоғамға қауіптілік дәрежесі туралы мәселелерді шешу кезінде мүліктің құны негізгі өлшемшарт ретінде көрініс табады.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Жымқыру туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 15-тармағының алтыншы абзацында былай делінген: «Қылмыстық құқық бұзушылықтың нысанасына айналған мүліктің құнын айқындау кезінде оны меншік иесінің сатып алу мән-жайларына қарай қылмыстық құқық бұзушылық жасалған сәтте қолданыста болған, тиісті құжаттармен расталған бөлшек сауда, нарықтық немесе комиссиялық бағалар негізге алынуы керек. Бағасы болмаған және ұрланған мүліктің мөлшеріне қатысты дау туындаған жағдайда, мүліктің құны сарапшының немесе маманның қорытындысы негізінде айқындалады.

Кінәлі адам жымқыруды жасыру мақсатында ұрланған мүліктің орнына құндылығы төмен өзге мүлікті ұсынған жағдайларда да, ұрланған мүліктің мөлшері оның құнына қарай айқындалады. Бұл ретте ұрланған мүліктің орнына ұсынылған мүліктің құны залал мөлшерін айқындау кезінде ескерілуі мүмкін».

Сонымен бірге тергеу жүргізетін органдардың тиісті сараптама тағайындамауы сот үкімінің қайта қаралуына әкеп соғады.

Мәселен, Шығыс Қазақстан облыстық сотының қылмыстық істер жөніндегі сот алқасының қаулысымен өзгеріссіз қалдырылған Көкпекті аудандық сотының үкімімен бұрын сотталмаған М. ұрлық жасағаны үшін жалпы режимдегі түзеу колониясында 2 жылға бас бостандығынан айыруға сотталған. Істің мән-жайы мынадай: М. Көкпекті ауылындағы моншадан оған кіру арқылы қабырға тақтайларын, есікті және бір үстелді ұрлаған, соның салдарынан Көкпекті коммуналдық кәсіпорнына 44 мың 992 теңге мөлшерінде материалдық залал келтірген.

Іс материалдарынан моншадан ұрланған мүлік 10 жыл бойы ылғалды жағдайда пайдаланылғаны анықталды, сондықтан оның құны осы мән-жайлар ескеріле отырып, құрылыс-техникалық сараптама тағайындау немесе маманды тарту арқылы айқындалуға тиіс еді. Алайда сотқа дейінгі тергеп-тексеру органы мен сот коммуналдық шаруашылықтан алынған анықтамамен ғана шектелген. Ал жасалған әрекеттің құқықтық саралануы ұрланған мүліктің құнын дұрыс айқындауға байланысты. Жоғарыда баяндалған мән-жайларды ескере отырып, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының қылмыстық істер жөніндегі алқасы сот тергеуінің толық жүргізілмеуіне байланысты іс бойынша шығарылған үкім мен сот қаулысын жойып, істі жаңадан сот қарауына жіберді.

Ұсақ-түйек жымқыру субъективтік жағынан тек тікелей қасақаналықпен және пайдакүнемдік мақсатпен жасалады, яғни кінәлі адам өз әрекеттерінің қоғамға қауіпті сипатын ұғынады, қоғамға қауіпті салдардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және олардың туындауын тілейді; бөтен мүлікті ешқандай құқығы болмаса да жасырын түрде алып қойып, осылайша заңсыз пайда алу мақсатында меншік иесіне материалдық залал келтіретінін түсінеді. Ұсақ-түйек жымқырудың себебі — пайдакүнемдік. Пайдакүнемдік себеп жымқырудың субъективтік себебі болып табылады. Мақсат — кінәлі адамның ұмтылатын нәтижесі. Себептен айырмашылығы, ұрлық кезіндегі мақсат кінәлі адамның қоғамға қауіпті әрекетті жасай отырып, қол жеткізгісі келетін тікелей нәтижесін сипаттайды. Осылайша, ұсақ-түйек жымқырудың себебі адам қылмыстық құқық бұзушылықты жасау кезінде нені басшылыққа алғаны туралы сұраққа жауап береді, ал қылмыстық құқық бұзушылықтың мақсаты әрекеттердің бағытын, кінәлі адамның ұмтылатын қылмыстық нәтижесін айқындайды.

Ұсақ-түйек жымқырудың мәні оның пайдакүнемдік мақсаты меншік иесінің мүлкін өзінің немесе үшінші тұлғалардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін оның тұтынушылық немесе өзге де мақсаттағы тағайындалуына сәйкес пайдалану мақсатында өтеусіз және көрінеу заңсыз алып қою мақсаты ретінде айқындалған кезде барынша дәл әрі толық ашылады.

Қылмыстық кодекстің 187-бабының 1-бөлігімен қатар, қылмыстық заңнамада неғұрлым қатаң жауаптылық көзделген бірнеше рет жасалған сараланған ұсақ-түйек жымқыру (2-бөлік) да қарастырылған.

Қылмыстық кодекстің 12-бабына сәйкес, қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалуы деп Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлігінің бір және сол бабы немесе баптың бір бөлігі бойынша көзделген екі немесе одан да көп іс-әрекетті жасау танылады. Қылмыс пен қылмыстық теріс қылық өзара бірнеше рет жасалуды құрамайды.

Егер бұрын жасалған қылмыстық құқық бұзушылық үшін адам сотталған немесе заңда белгіленген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылған болса, қылмыстық құқық бұзушылық бірнеше рет жасалған деп танылмайды (Қылмыстық кодекстің 12-бабының 2-бөлігі). Бұл ретте Қылмыстық кодекстің 12-бабының 3–5-бөліктеріне сәйкес, жалғаспалы қылмыстық құқық бұзушылық, яғни бірыңғай ниетпен және мақсатпен қамтылатын әрі тұтастай алғанда бір қылмыстық құқық бұзушылықты құрайтын бірдей құқыққа қайшы әрекеттер қатарынан тұратын қылмыстық құқық бұзушылық бірнеше рет жасалған деп танылмайды.

Қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалуы Қылмыстық кодексте неғұрлым қатаң жазаға әкеп соғатын мән-жай ретінде көзделген жағдайларда, адам жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтар қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалғаны үшін жаза көздейтін Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлігінің тиісті бабының бөлігі бойынша сараланады.

Қылмыстық теріс қылықтардың бірнеше рет жасалуы Қылмыстық кодексте неғұрлым қатаң жазаға әкеп соғатын мән-жай ретінде қарастырылған жағдайларда, адам жасаған қылмыстық теріс қылықтар қылмыстық теріс қылықтардың бірнеше рет жасалғаны үшін жаза көздейтін Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлігінің тиісті бабының бөлігі бойынша сараланады.

Жасалған қылмыстық теріс қылықта бірнеше рет жасалу белгісінің бар-жоғын анықтау үшін көптік белгілерін анықтау қажет. Біріншіден, жымқырудың барлық эпизодтарында қылмыстық теріс қылық субъектісінің белгілеріне ие кінәлі адам болуы керек. Екіншіден, ол кем дегенде екі қылмыстық теріс қылық жасауы тиіс, бұл ретте олардың әртүрлі уақытта жасалуы да маңызды. Үшіншіден, олардың әрқайсысы біртектес болуы керек. Егер жымқырудың бір эпизоды ұсақ-түйек жымқыру деп танылса, ал екіншісі ұрлық болып табылса, бірнеше рет жасалу белгісі болмайды. Төртіншіден, жасалған жымқыру эпизодтарының кем дегенде екеуі өзінің заңдық маңызын сақтауы керек.

Бірнеше рет жасалған қылмыстық құқық бұзушылық пен жалғаспалы қылмыстық құқық бұзушылықты ажырату кезінде кінәлі адамның пиғылының бағыты шешуші маңызға ие. Жалғаспалы жымқыру кезінде кінәлі адам бөтен мүлікті бір көзден бірнеше рет алып қою арқылы мүлікті иеленуге бағытталған бірыңғай пиғылын іске асырады және алдын ала көздеген мақсатына қол жеткізеді, бұл жиынтығында бір қылмыстық теріс қылықты құрайды.

Ұсақ-түйек жымқырудың субъектісі — он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

Қылмыстық кодекстің 187-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилұлы Борчашвили.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Қаулы Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар