52-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің сот құрамы

1. Бірінші сатыдағы соттарда қылмыстық істерді қарауды судья жеке-дара жүзеге асырады, ал аса ауыр қылмыстар бойынша айыпталушының өтінішхаты негізінде сот бір судьяның және он алқабидің құрамында алқабилердің қатысуымен қарауды жүзеге асырады, мынадай істерді қоспағанда:

1) төтенше жағдайлар кезінде және жаппай тәртіпсіздіктер барысында жасалған кісі өлтірулер;

2) бейбітшілік пен адамзат қауіпсіздігіне, конституциялық құрылыс негіздері мен мемлекеттің қауіпсіздігіне қарсы қылмыстар;

3) террористік және экстремистік қылмыстар;

4) соғыс уақытында немесе ұрыс жағдайында жасалған әскери қылмыстар;

5) қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыстар.

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 125-бабы үшінші бөлігінің 1) тармағында, 128-бабы төртінші бөлігінің 1) тармағында, 132-бабының бесінші бөлігінде, 135-бабы төртінші бөлігінің 1) тармағында, 160, 163, 164-бабының екінші бөлігінде, 168, 380-1-бабы екінші бөлігінің 6) тармағында көзделген қылмыстар туралы істер де айыпталушының өтінішхаты бойынша бір судьяның және он алқабидің құрамында алқабилердің қатысуымен қаралады.

2. Апелляциялық тәртіппен қылмыстық істерді қарау алқаның кемінде үш судьясынан тұратын алқалы құрамда жүзеге асырылады, ал қысқартылған тәртіппен немесе бұйрықтық іс жүргізу тәртібімен қаралған істер, қылмыстық теріс қылықтар мен онша ауыр емес қылмыстар туралы істер бойынша сот үкімдеріне, қаулыларына берілген шағымдарды, прокурорлардың өтінішхаттарын, үкімді орындау мәселелері бойынша, тергеу судьясының қаулысына қатысты шағымдар мен өтінішхаттарды қарау кезінде — судья жеке-дара әрекет етеді.

Апелляциялық алқа төрағасы іссапарда, демалыста немесе науқастануына байланысты болмаған жағдайда, аталған істерді алқалы құрамда қарау кезінде апелляциялық алқа төрағасының міндеттерін орындау сот төрағасы жүктеген алқа судьясы төрағалық етеді.

3. Кассациялық сатыдағы сотта істерді қарау Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының сот алқасы төрағалық ететін немесе оның тапсырмасы бойынша судьялардың бірі төрағалық ететін тақ санды (кемінде үш) судьядан тұратын алқалы құрамда жүргізіледі.

4. Осы Кодекстің 484-бабы төртінші бөлігінде көзделген негіздер бойынша істерді қарау Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының Төрағасы немесе оның тапсырмасы бойынша судьялардың бірі төрағалық ететін тақ санды (кемінде жеті) судьядан тұратын алқалы құрамда жүргізіледі.

5. Жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша істерді қарау кезінде сот құрамы осы Кодекстің 504-бабында көзделген қағидаларға сәйкес айқындалады.

6. Үкімді орындау кезінде туындайтын мәселелерді қарау және есі дұрыс емес адамдарға қатысты медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану туралы істерді қарау тиісті соттың судьясы жеке-дара жүзеге асырады.

7. Егер бір алқада істі қарауға қатысуына кедергі келтіретін мән-жайларға байланысты судьялардың саны істі алқалы түрде қарауды қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз болса, тиісінше Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының, облыстық және оған теңестірілген соттың төрағалары істі қарауға басқа алқаның судьяларын тартуға құқылы.

Ескерту. 52-бапқа Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 7 қарашадағы № 248-V (2015 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі); 2015 жылғы 31 қазандағы № 378-V (2016 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі); 2017 жылғы 11 шілдедегі № 91-VI (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2017 жылғы 21 желтоқсандағы № 118-VI (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 292-VI (қолданысқа енгізу тәртібін 2-баптан қараңыз) заңдарымен өзгерістер енгізілген.

Комменттелетін баптың нормаларын түсіну үшін сот жүйесінің аудандық соттан бастап Жоғарғы Сотқа дейінгі буындарын, сондай-ақ қылмыстық істер бойынша сот төрелігін жүзеге асыру функциясы жүктелген сот сатыларын ажырата білу маңызды. Осылайша, ҚПК-нің 52-бабы, ең алдымен, тиісті сот сатылары судьяларының қылмыстық істерді қарау жөніндегі құзыретін айқындайды.

ҚПК-нің 52-бабының 1-бөлігі бірінші сатыдағы соттарда (аудандық, оларға теңестірілген және басқа да соттар) қылмыстық істерді жеке-дара да, алқалы түрде де қарауға жол береді. Мәселен, қылмыстық істі алқалы тәртіппен қараудың негізіне күдіктінің, айыпталушының өтінішхаты бойынша (алқабилердің қатысуымен сотта) ең алдымен, қылмыстық заңда белгілі бір қылмыстарды жасағаны үшін көзделген қылмыстық жазаның түрі (өлім жазасы немесе өмір бойына бас бостандығынан айыру) алынуы мүмкін. Бұдан басқа, 52-баптың 1-бөлігінің нормасы істері күдіктінің, айыпталушының өтінішхаты бойынша судьяның он алқабидің қатысуымен қаралуы мүмкін қылмыстар туралы істердің жеке тізбесін белгілейді. Сонымен бірге, осы норманың өзінде заң ерекше қауіптілігіне қарамастан, алқабилердің қатысуымен сотта қараудың нысанасы бола алмайтын қылмыстар туралы істер тобын бөліп көрсетеді. Бұл заң шығарушының осы санаттағы қылмыстық істер бойынша сот төрелігінің қажетті бейтараптылығын қамтамасыз етуге бағытталған белгілі бір ұстанымымен негізделеді, мұны кәсіби судья қамтамасыз ете алады.

3\. Осыған ұқсас, апелляциялық соттың (облыстық және оған теңестірілген сот) құрамы бір судьядан немесе олардың алқасынан тұруы мүмкін (ҚПК-нің 52-бабының 2-бөлігі).

Бұл жерде бірінші сатыдағы сот қабылдаған сот актілері бойынша қылмыстық істерді алқалы тәртіппен қараудың негізіне қылмыстық құқық бұзушылықтың санаты (ауыр, аса ауыр қылмыстар) алынған; тиісінше, сот актілерін апелляциялық тәртіппен жеке-дара қайта қарау тәртібі тек басты сот талқылауы қысқартылған тәртіппен немесе бұйрықтық іс жүргізу тәртібімен жүзеге асырылған қылмыстық істерге, қылмыстық теріс қылықтар мен онша ауыр емес қылмыстар туралы қылмыстық істерге, сондай-ақ үкімді орындау барысында шығарылған сот қаулылары мен тергеу судьясының қаулыларына ғана қолданылады. Яғни, бұл — апелляциялық сатыдағы бір құзыретті судьяның күш-жігері дұрыс бағалау жүргізу үшін жеткілікті болатын істер мен сот актілері.

Бұл нормада сондай-ақ апелляциялық алқа төрағасын дәлелді себептермен басқа судьяның уақытша алмастыру жағдайлары нақты айқындалған, бұл ретте басқа судья осы алқаның құрамынан тағайындалып, сот төрағасының хабардар болуымен және оның тапсырмасы бойынша міндетін атқарады.

Қылмыстық істерді қараудың толықтай алқалы тәртібі (кемінде үш судья) кассациялық саты деңгейінде көзделген. Бұл сатыны Жоғарғы Соттың қылмыстық істер жөніндегі сот алқасының төрағасы басқарады, ол да жұмыс орнында болуына мүмкіндік бермейтін дәлелді негіздер болған жағдайда, осы сот сатысының судьясымен уақытша алмастырылуы мүмкін, оған іс бойынша төрағалық етушінің міндеттері жүктеледі (ҚПК-нің 52-бабының 3-бөлігі).

Жоғарыда келтірілген түсініктемелерге қатысты ҚПК-нің 52-бабының 2–3-бөліктерінің нормалары тиісті сот алқасының төрағасының оның отырыстарына тұрақты түрде қатысуын жоққа шығаратынын, орынды шектейтінін атап өткен жөн. Бұған қарама-қарсы жағдайды елестету қиын.

Кемінде жеті судьядан тұратын судьялардың алқалы құрамы көзделген, өйткені бұл Қылмыстық істер жөніндегі сот алқасының Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының өз қаулысын қайта қарауы туралы болып отыр және мәні бойынша адам мен азаматтың тағдырын шешетін соңғы сот сатысы болып табылады. Бұл ретте мұндай сот отырыстарын Жоғарғы Сот Төрағасының өзі (іс бойынша төрағалық етуші ретінде) осы сот алқасының судьяларының қатысуымен өткізеді. Егер тиісті сот отырысына оның қатысуына кедергі келтіретін негіздер болған жағдайда, ол белгілі бір уақытқа өзінің тапсырмасы бойынша осы алқаның судьясымен алмастырылуы мүмкін, бұл ретте оған іс бойынша төрағалық етушінің міндеттері жүктеледі. Мұндай құрамның жеті судьяға дейін ұлғайтылуы істің Жоғарғы Сот Төрағасының ұсынуы немесе Бас Прокурордың наразылығы бойынша қаралуына да байланысты. Әңгіме олардың айрықша жағдайларда осы сот сатысына жүгінуге берілген жеке құқықтары туралы болып отыр (ҚПК-нің 484-бабының 4-бөлігін, 485-бабының 2-бөлігін қараңыз).

Жалпы алғанда, қылмыстық істерді қараудың жеке-дара тәртібі (Жоғарғы Соттан басқа) жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша істерді қайта бастау сатысында соттарға тән (ҚПК-нің 52-бабының 5-бөлігі).

Заң судьяның тиісті сотта сот шешімдерін орындауға және есі дұрыс емес адамдарға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану қажеттілігіне байланысты мәселелерді жеке-дара қарауы бөлігінде де осындай ұстанымды басшылыққа алады (ҚПК-нің 52-бабының 6-бөлігі).

ҚПК-нің 52-бабының 5–6-бөліктерінде көзделген негіздер бойынша істер мен мәселелерді соттың жеке-дара қарауы, негізінен, олардың бірінші және өзге де сот сатыларында қаралған істерден туындайтын сипатымен немесе қылмыстық жауаптылық негізінің болмауымен (есі дұрыс емес адамдарға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану жағдайлары) байланысты.

ҚПК-нің 52-бабының 7-бөлігінің ережелері ҚПК-де көрсетілген негіздер болған кезде судьяларға қарсылық білдіру институтының нормаларымен (ҚПК-нің 87-бабы) өзара тығыз байланысты және Жоғарғы Соттың, облыстық және оған теңестірілген соттың тиісті сот алқаларына жүктелген қылмыстық сот төрелігі функцияларын басқа сот алқасының судьяларын тарту арқылы толыққанды орындауды қамтамасыз етеді.

Жалпы алғанда, қылмыстық істерді алқалы тәртіппен қарау жағдайлары жоғары тұрған соттың қылмыстық істерді шешуінің объективтілігін арттырады, сот жүйесіндегі сыбайлас жемқорлыққа және жоғары тұрған соттардың ҚПК нормаларын бұзуына қарсы бағытталған, сондай-ақ бірінші сатыдағы соттар шығарған үкімдер мен қаулылардың тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Марат Чекішұлы Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Жолдаулар