Кінәлі адамға жүктілігі мәлім әйелге қатысты азаптау

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 110-бабы азаптау үшін қылмыстық жауаптылықты көздейді.

ҚК-нің 110-бабының бірінші бөлігі жәбірленушіге ауыр немесе орташа ауырлықтағы денсаулыққа зиян келтіруге әкеп соқпаған жағдайда, ерекше қатыгездікпен, қорлаумен жасалған немесе жәбірленушіні азаптау мақсатында жасалған зорлық-зомбылық әрекеттері арқылы физикалық немесе психикалық азап келтіргені үшін жауаптылықты белгілейді.

Екінші бөлік сараланған құрамды көздейді. Атап айтқанда, екінші бөліктің 3) тармағында дәл сол әрекеттің мынадай жағдайда жасалғаны үшін неғұрлым қатаң жауаптылық белгіленген:

кінәлі адамға жәбірленушінің жүкті екені көрінеу белгілі болған әйелге қатысты.

Қазақстан Республикасы ҚК-нің 110-бабының қолданыстағы редакциясына сәйкес, екінші бөліктің санкциясы төрт жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруды көздейді. (Заң және Құқық)

Демек, қарастырылып отырған әрекет азаптаудың дербес жаңа тәсілі емес, негізгі қылмыстың сараланған құрамы болып табылады, бұл ретте жәбірленушінің ерекше мәртебесі — оның жүктілігі — саралаушы мән-жай болып саналады.

ҚК-нің 110-бабы екінші бөлігінің 3) тармағы бойынша саралау үшін мынадай мән-жайлардың жиынтығын дәлелдеу қажет:

1. зорлық-зомбылық әрекеттерінің болуы;
2. жәбірленушіге физикалық және/немесе психикалық азап келтірілуі;
3. ерекше қатыгездіктің, қорлаудың болуы не азаптау мақсатының болуы;
4. дәл ҚК-нің 110-бабында көзделген құрамның салдары ретінде ауыр немесе орташа ауырлықтағы денсаулыққа зиянның болмауы;
5. әрекет жасалған кезде жәбірленушінің жүкті болуы;
6. кінәлі адамның жүктілік туралы хабардар болуы;
7. тиісті әрекеттердің қасақана сипаты.

Соңғы екі мән-жайдың маңызы ерекше.

2. «Кінәлі адамға жүкті екені көрінеу белгілі болған» деген нені білдіреді

«Кінәлі адамға көрінеу белгілі болған» деген тұжырым жүктіліктің объективті түрде болған фактісінің өзі жеткіліксіз екенін білдіреді.

Адамның азаптау әрекетін жасау сәтінде жүктілік туралы білгенін немесе оны жеткілікті дәрежеде анық деп ұғынғанын анықтау қажет.

Ол үшін мыналарды пайдалануға болады:

• жәбірленушінің тікелей хабарлауы;
• хат алмасу;
• аудио- және бейнежазбалар;
• туыстарына жіберілген хабарламалар;
• кінәлі адамға белгілі болған медициналық құжаттар;
• медициналық мекемеге бірге бару;
• есепке қою туралы хабарламалар;
• бұрынғы медициналық консультациялар туралы деректер;
• жүктілік жағдайы объективті түрде көрінуі мүмкін фотосуреттер мен бейнежазбалар;
• куәлардың айғақтары;
• телефондағы мәліметтер;
• электрондық хат алмасу;
• әлеуметтік желілердегі хабарламалар;
• айыпталушының өзінің мойындауы;
• өзге де дәлелдемелер.

Әсіресе уақыттық байланысты анықтау маңызды: айыпталушының жүктілік туралы жалпы алғанда бір кездері білгенін ғана емес, оның мұндай білімі нақты зорлық-зомбылық әрекеттерін жасағанға дейін немесе оларды жасау сәтінде болғанын дәлелдеу қажет.

Жоғарғы Соттың өмірге қарсы қылмыстардағы жүктілік туралы көрінеу хабардар болу саралаушы белгісін түсіндіру кезінде де осындай тәсіл байқалады: Жоғарғы Сот кінәлі адамның қылмыс жасалған сәтте жәбірленушінің жүкті екенін білгенін анықтау қажеттігіне назар аударады. Бұл ретте жүктіліктің мерзімі өздігінен саралаушы белгінің бар-жоғын айқындамайды. (Заң және Құқық)

110-бапқа қатысты бұл мынадай мағынаны білдіреді.

1-мысал

Ер адам әйелдің жүкті екенін одан біледі. Бірнеше күннен кейін ол әйелге жүйелі түрде соққы жасайды, итереді, қолын қайырып, физикалық азап келтіреді.

Егер азаптау белгілері дәлелденсе, жүктілік туралы хабардар болу фактісі жәбірленушінің тікелей хабарлауы және хат алмасу арқылы расталуы мүмкін.

2-мысал

Әйел шынымен жүкті, алайда айыпталушы бұл туралы білмегенін мәлімдейді.

Жүктіліктің өзі ғана ҚК-нің 110-бабы екінші бөлігінің 3) тармағы бойынша саралау мәселесін шешпейді.

Қылмыстық қудалау органы «көрінеу белгілі болу» белгісін қосымша дәлелдеуге тиіс.

3-мысал

Айыпталушы жүктілік туралы медициналық құжатты көргеннен кейін зорлық-зомбылық әрекеттерін жасайды.

Бұл жүктілік туралы хабардар болғанын дәлелдейтін ең сенімді дәлелдемелердің бірі болуы мүмкін.

3. Жүктілік азаптау құрамының дәлелденуін автоматты түрде алмастырмауға тиіс

Екі мәселені ажырату өте маңызды:

а) жәбірленуші жүкті болды ма;

б) оған қатысты дәл азаптау әрекеті жасалды ма.

Жүктілік кез келген физикалық ауырсыну келтіру әрекетін ҚК-нің 110-бабына жатқызбайды.

Мысалы, азаптауға қажетті белгілер болмаған жағдайда бір рет соққы жасау басқа құқықтық саралауды қажет етуі мүмкін.

ҚК-нің 110-бабын қолдану үшін диспозицияда көзделген мінез-құлық тәсілін, яғни зорлық-зомбылық әрекеттерін, физикалық немесе психикалық азап келтіруді, ерекше қатыгездікті, қорлауды не азаптау мақсатын анықтау қажет.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы № 1 «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысы кінәнің нысанын, уәжді, мақсатты, тәсілді, әрекеттің жасалу жағдайын, оны жасаудың сатысын және салдардың ауырлығын анықтау қажеттігін атап көрсетеді. Бұл ретте тұжырымдар жол берілетін, іске қатысты және шынайы дәлелдемелермен негізделуге тиіс. (Заң және Құқық)

4. Қылмыстық-құқықтық қорғау объектісі

Тікелей объект — адамның денсаулығы және физикалық/психикалық қолсұғылмаушылығы.

Сараланған құрамда жүктілікке байланысты жәбірленушінің ерекше осалдығы да ескеріледі.

Алайда бұл заң тұрғысынан ұрық ҚК-нің 110-бабы бойынша дербес жәбірленушіге айналады дегенді білдірмейді.

Осы құрам бойынша жәбірленуші — жүкті әйел.

Егер зорлық-зомбылық әрекеттерінің нәтижесінде қосымша салдарлар туындаса, мысалы:

• жүктіліктің үзілуі;
• денсаулыққа ауыр зиян келтірілуі;
• денсаулыққа орташа ауырлықтағы зиян келтірілуі;
• өлімнің орын алуы;

құқықтық саралауды қайта бағалау қажет.

Әсіресе ҚК-нің 110-бабының бірінші бөлігі әрекет денсаулыққа ауыр немесе орташа ауырлықтағы зиян келтіруге әкеп соққан жағдайларда осы норманы қолдануды тікелей жоққа шығаратыны маңызды. (Заң және Құқық)

Сондықтан неғұрлым ауыр зиян келтіру ҚК-нің басқа бабы бойынша немесе қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша саралауға әкелуі мүмкін. Бұл нақты мән-жайларға байланысты айқындалады.

5. Ерекше қатыгездік, қорлау және азаптау мақсаты

Бұл — қылмыс құрамының негізгі мәселелерінің бірі.

Азаптауды соққылардың көптігімен автоматты түрде теңестіруге болмайды.

Мыналар шешуші маңызға ие:

• әрекеттердің сипаты;
• ұзақтығы;
• қарқындылығы;
• қайталануы;
• әсер ету тәсілі;
• жәбірленушінің жағдайы;
• әрекетті жасау мән-жайлары;
• кінәлі адамның психикалық қатынасы;
• мінез-құлықтың азап келтіруге бағытталуы.

Жоғарғы Сот өмір мен денсаулыққа қарсы қылмыстар туралы нормативтік қаулыда кінәнің нысанын, уәжді, мақсатты, қылмыс жасау тәсілі мен жағдайын анықтауды талап етеді. (Заң және Құқық)

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жыныстық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін саралауға арналған басқа нормативтік қаулысында ерекше қатыгездік қорлау, мазақ ету, азаптау, ауырсыну, қинау және азап келтіру мақсатында дене жарақаттарын қасақана келтіру арқылы түсіндіріледі. Бұл ретте кінәлі адамның азап келтіруді қалауы немесе физикалық не моральдық азапқа саналы түрде жол беруі туралы сөз болып отыр. (Заң және Құқық)

Бұл түсіндірмелер ерекше қатыгездік санатының мазмұнын ашу кезінде ұқсастық бойынша бағдар ретінде пайдаланылуы мүмкін, алайда нақты саралау ҚК-нің 110-бабы бойынша жүзеге асырылуға тиіс.

6. Азаптауды денсаулыққа зиян келтіруден ажырату

Іс жүзінде маңызды болып табылатын айырмашылық:

ҚК-нің 110-бабы

Негізгі назар — тиісті тәсілмен және мақсатпен қатар жүретін зорлық-зомбылық әрекеттері арқылы физикалық немесе психикалық азап келтіруге аударылады.

Денсаулыққа қарсы қылмыстар

Негізгі назар — денсаулыққа белгілі бір дәрежедегі зиян келтіру түріндегі нәтижеге аударылады.

Егер зорлық-зомбылық әрекеттері денсаулыққа ауыр немесе орташа ауырлықтағы зиян келтіруге әкеп соқса, ҚК-нің 110-бабы бойынша емес, денсаулыққа қарсы тиісті бап бойынша саралау мәселесі туындайды.

Жоғарғы Сот денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлығы сот-медициналық сараптама арқылы белгіленетінін, ал сарапшының қорытындысы басқа дәлелдемелермен жиынтықта зерттеліп, бағалануға тиіс екенін тікелей көрсетеді. (Заң және Құқық)

7. Себеп-салдарлық байланысты анықтау кезінде жүктіліктің ерекше маңызы

Егер зорлық-зомбылық нәтижесінде:

• жүктілік үзілсе;
• жүктіліктің үзілу қаупі туындаса;
• жүктіліктің асқынуы пайда болса;
• ауруханаға жатқызу қажет болса;
• ауру туындаса;
• емделу қажет болса;
• психологиялық салдарлар пайда болса,

тергеу айыпталушының әрекеттері мен туындаған салдарлар арасындағы себеп-салдарлық байланысты анықтауға тиіс.

Мысалы, жанжалдан кейін жүктіліктің үзілу фактісінің орын алуы оның айыпталушының әрекеттерінен туындағанын автоматты түрде білдірмейді.

Медициналық себеп-салдарлық байланысты анықтау үшін мыналар қажет болуы мүмкін:

• сот-медициналық сараптама;
• медициналық құжаттама;
• акушерлік-гинекологиялық зерттеу;
• медициналық карталар;
• ультрадыбыстық зерттеу нәтижелері;
• жедел медициналық жәрдем деректері;
• жүктіліктің даму тарихы;
• оқиғаға дейінгі медициналық мәліметтер;
• жарақаттардың пайда болу механизмі туралы маманның қорытындысы.

8. Міндетті сот сараптамасы

Қазақстан Республикасы ҚПК-нің 271-бабы денсаулыққа келтірілген зиянның сипаты мен ауырлық дәрежесін анықтау қажет болған жағдайда сараптама тағайындаудың міндеттілігін көздейді. Заңда көзделген басқа жағдайларда да сараптама міндетті болып табылады. (Заң және Құқық)

Қарастырылып отырған санаттағы істерде кемінде екі сараптамалық мәселені ажыратқан жөн.

Бірінші блок

Жәбірленушінің денсаулығына қандай зиян келтірілген?

Екінші блок

Айыпталушының нақты әрекеттері мен анықталған салдарлар арасында себеп-салдарлық байланыс бар ма?

Жүктілік жағдайында тиісті медициналық мамандық бойынша маманның қатысуы қажет болуы мүмкін.

Жүктіліктің асқынуы болған жағдайда медициналық тұрғыдан балама себептерді жоққа шығару қажет.

9. Дәлелдемелер

ҚПК-нің 125-бабына сәйкес, әрбір дәлелдеме мынадай тұрғыдан бағаланады:

• іске қатыстылығы;
• жол берілетіндігі;
• анықтығы.

Барлық дәлелдемелер жиынтығы қылмыстық істі шешу үшін жеткілікті болуға тиіс. (Заң және Құқық)

Қарастырылып отырған қылмыс құрамы бойынша дәлелдемелер жиынтығын шартты түрде жеті блокқа бөлуге болады.

9.1. Зорлық-зомбылық фактісінің дәлелдемелері

Мысалы:

• фотосуреттер;
• бейнежазбалар;
• бейнебақылау камераларының жазбалары;
• домофон жазбалары;
• куәлардың айғақтары;
• хат алмасу;
• аудиожазбалар;
• заттар;
• киім;
• қан іздері;
• медициналық құжаттар;
• қарап-тексеру хаттамалары.

9.2. Жүйеліліктің дәлелдемелері

Егер азаптау ұзақ уақыт бойы жалғасқан болса:

• бұрын берілген арыздар;
• полицияға жүгінулер;
• 102 нөміріне қоңыраулар;
• медициналық көмекке жүгінулер;
• туыстарына жіберілген хабарламалар;
• бұрынғы жарақаттардың фотосуреттері;
• хат алмасу;
• көршілердің айғақтары;
• бұрынғы жанжалдар туралы мәліметтер.

Бұл ретте тұрмыстық сипаттағы кез келген бұрынғы оқиғаны автоматты түрде дәлелденген қылмыс эпизоды деп санауға болмайды. Әрбір эпизод процестік тәртіппен анықталуға тиіс.

9.3. Психикалық азаптың дәлелдемелері

Бұл ерекше маңызды, өйткені ҚК-нің 110-бабында физикалық немесе психикалық азап келтіру тікелей көзделген.

Дәлелдемелер ретінде мыналар болуы мүмкін:

• жәбірленушінің айғақтары;
• жақындарының айғақтары;
• медициналық көмекке жүгіну деректері;
• мамандардың қорытындылары;
• ұйқының бұзылуы туралы мәліметтер;
• мазасыздық жағдайлары;
• психологиялық көмекке жүгіну қажеттілігі;
• мінез-құлықтың өзгеруі.

Алайда психологиялық салдарлардың өзі қылмыс құрамының қалған элементтерін дәлелдеуді алмастырмайды.

9.4. Жүктіліктің дәлелдемелері

• медициналық карта;
• анықтама;
• ультрадыбыстық зерттеу нәтижелері;
• талдаулар;
• дәрігердің қорытындысы;
• есепке қою туралы мәліметтер;
• электрондық медициналық деректер;
• медицина қызметкерлерінің айғақтары.

9.5. Айыпталушының хабардар болғанын дәлелдейтін мәліметтер

Бұл — дәлелдемелердің жеке блогы.

Мысалы:

«Мен жүктімін, маған тиіспе».

Егер мұндай сөз аудиожазбада немесе хат алмасуда болса, оның елеулі маңызы болуы мүмкін.

Сондай-ақ мыналар маңызды:

• жүктілік туралы хабарламалар;
• ультрадыбыстық зерттеу суреттері;
• дәрігерге бірге бару;
• болашақ бала туралы әңгімелер;
• айыпталушының туыстарымен хат алмасу;
• дәрілік заттарды сатып алу;
• баланың дүниеге келуіне дайындық.

9.6. Мақсаттың дәлелдемелері

Тергеу әрекеттердің бағыттылығын анықтауға тиіс.

Айыпталушының сөздері, қорқытуы, қорлауы, қайталанатын әрекеттері және әсер ету сипаты оның азап келтіруді қалағанын көрсетуі мүмкін.

9.7. Неғұрлым ауыр құрамның жоқтығын дәлелдейтін мәліметтер

ҚК-нің 110-бабының бірінші бөлігі денсаулыққа ауыр немесе орташа ауырлықтағы зиян келтірілмеген жағдайлармен шектелетіндіктен, саралау кезінде сарапшының қорытындысын ескеру қажет.

10. Жол берілмейтін дәлелдемелер

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2009 жылғы 28 желтоқсандағы № 7 нормативтік қаулысы азаптауға, қатыгез және адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынасқа тыйым салуға ерекше назар аударады.

Жоғарғы Сот қылмыстық-процестік заң талаптарын процестік әрекетті жүргізу кезінде бұзу нәтижесінде алынған дәлелдемелердің жол берілмейтін деп танылуы мүмкін екенін түсіндіреді. (Заң және Құқық)

Бұл зорлық-зомбылық туралы істерде ерекше маңызға ие.

Егер айыпталушы мойындау айғақтарын заңсыз қысым көрсету нәтижесінде берсе, олар жол берілетіндігіне қойылатын талаптар сақталмайынша айыптаудың негізіне айналмауға тиіс.

 Мәтінді қысқартусыз, бастапқы құрылымын, 11–40-бөлімдердің нөмірленуін, құқықтық терминдерді, тармақтарды және сілтемелерді сақтай отырып қазақ тіліне аударамын. Заң баптарының нөмірлері мен нормативтік актілердің деректемелері өзгеріссіз қалдырылады.

11. ҚР ҚК-нің 110-бабы мен 146-бабын — азаптауды ажырату

Бұл — қағидаттық тұрғыдан маңызды мәселе.

ҚР Жоғарғы Сотының 2009 жылғы 28 желтоқсандағы № 7 нормативтік қаулысы ҚР ҚК-нің 146-бабы мен азаптаудың сараланған құрамын ажырату қажеттігін тікелей көрсетеді.

Егер ҚР ҚК-нің 146-бабында көзделген азаптаудың барлық белгілері болса, әрекет азаптау туралы арнайы нормамен қамтылады және оны қосымша азаптау ретінде саралау талап етілмейді. (Заң және Құқық)

Алайда жеке тұлғалар арасындағы тұрмыстық немесе өзге де зорлық-зомбылықтың әдеттегі жағдайында азаптаудың арнайы субъектісі мен арнайы мақсатының болмауы, әдетте, әрекетті 146-бап бойынша автоматты түрде саралауға мүмкіндік бермейді.

Осылайша:

110-бап — азаптаудың жалпы құрамы;

146-бап — заңда көзделген арнайы субъект пен мақсат болған кезде қолданылатын азаптаудың арнайы құрамы.

12. Тергеулігі

Тергеулік пен соттылықты ажырату қажет.

Сотқа дейінгі кезеңде мәселе қылмыстық құқық бұзушылықты қандай қылмыстық қудалау органы тергейтініне қатысты болады.

Жалпы ереже бойынша, мұндай қылмыстарды тергеу ҚПК-нің тергеулік туралы қағидаларын ескере отырып, қылмыстық қудалау органдарының, ең алдымен ішкі істер органдарының құзыретіне жатады.

Егер жәбірленуші полицияға тікелей жүгінсе, арыз ҚПК-де белгіленген тәртіппен тіркелуге тиіс, содан кейін процестік шешім қабылданады.

Егер тергеу тиісті деңгейде жүргізілмесе, жәбірленуші мен оның өкілі тергеуші мен прокурордың әрекеттеріне немесе әрекетсіздігіне шағымданудың процестік тетіктерін пайдалануға құқылы.

ҚПК-нің 99-бабы қылмыстық процеске қатысушыларға процестік әрекеттер жүргізу немесе процестік шешімдер қабылдау туралы өтінішхаттар беруге мүмкіндік береді. (Заң және Құқық)

13. Соттылық

ҚР ҚПК-нің 306-бабында аудандық және оларға теңестірілген соттар бірінші сатыдағы соттар болып табылатыны және мамандандырылған соттардың құзыретіне жатқызылған істерді қоспағанда, барлық қылмыстық істерді қарайтыны көзделген. (Заң және Құқық)

Сондықтан ҚР ҚК-нің 110-бабы екінші бөлігінің 3) тармағы бойынша қылмыстық іс соттылықтың арнайы негіздері болмаған жағдайда:

бірінші сатыдағы сот ретінде аудандық немесе оған теңестірілген сотта қаралады.

Алматы қаласында бұл, тиісінше, ҚПК-нің аумақтық соттылық қағидалары бойынша іс қарауға жататын аудандық сот.

14. Аумақтық соттылық

Нақты сотты айқындау кезінде қылмыстық істердің аумақтық соттылығы туралы қағидаларды ескеру қажет.

Негізгі бағдар — қылмыстық құқық бұзушылық жасалған жер.

Бірнеше эпизод немесе қылмыс жасалған бірнеше орын болған жағдайда ҚПК-нің арнайы қағидалары қолданылады.

Сондықтан нақты іс бойынша мыналарды анықтау қажет:

• бірінші эпизод болған жерді;
• соңғы эпизод болған жерді;
• қылмыс аяқталған жерді;
• тергеу жүргізіліп жатқан жерді;
• біріктірілген қылмыстық істердің бар-жоғын.

15. Азаматтық талап қоюдың ведомстволық бағыныстылығы

Терминологиялық тұрғыдан бұл жерде «ведомстволық бағыныстылық» туралы емес, зиянды өтеу туралы талапты қараудың процестік нысаны туралы айтқан дұрысырақ.

ҚПК-нің 166-бабы жеке және заңды тұлғалардың қылмыстық процесте мынадай зиянды өтеу туралы азаматтық талаптарын қарау мүмкіндігін көздейді:

• мүліктік зиянды;
• моральдық зиянды;
• емделуге жұмсалған шығыстарды;
• жерлеуге жұмсалған шығыстарды;
• сақтандыру төлемдерін;
• жәрдемақыларды;
• зейнетақыларды;
• анықтау, алдын ала тергеу және сотқа қатысуға байланысты шығыстарды;
• өкілдік етуге жұмсалған шығыстарды өтеу. (Заң және Құқық)

Осылайша, жүкті әйел болып табылатын жәбірленуші қылмыстық іс шеңберінде, мысалы, мынадай талаптар қоюға құқылы:

1. моральдық зиянды өтеу туралы;
2. емделуге жұмсалған шығыстарды өтеу туралы;
3. құжаттармен расталған өзге де шығыстарды өтеу туралы;
4. заңда көзделген шектерде өкілге жұмсалған шығыстарды өтеу туралы.

16. Азаматтық талап қою қашан беріледі

Қылмыстық процестегі азаматтық талап сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталған кезден бастап сот тергеуі аяқталғанға дейін берілуі мүмкін.

Бұл қылмыстық процесті жүргізетін органдардың заңсыз әрекеттері салдарынан келтірілген зиянды өтеу мәселелері жөніндегі Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысымен де расталады. (Заң және Құқық)

ҚПК-нің 166-бабында, егер тұлға қылмыстық процесте азаматтық талап қоймаса, оны кері қайтарып алса немесе сот оны қараусыз қалдырса, заңда көзделген жағдайларда азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен жүгінуге құқылы екені қосымша көзделген. (Заң және Құқық)

17. Мемлекеттік баж

Бұл жерде екі жағдайды қағидаттық тұрғыдан ажырату қажет.

17.1. Қылмыстық іс шеңберіндегі талап қою

Азаматтық талапты тікелей қылмыстық іс шеңберінде берген кезде жәбірленуші оны азаматтық сотқа алғаш рет жүгінудің жеке рәсімі бар дербес азаматтық іс жүргізуге айналдыруға міндетті емес.

ҚПК-нің 166-бабында азаматтық талапты қылмыстық процесте қарау тікелей көзделген. (Заң және Құқық)

Сондықтан зиянды өтеу туралы талаптарды қылмыстық іс шеңберінде азаматтық талап қою ретінде мәлімдеу қажет.

17.2. Кейіннен жеке азаматтық іс қозғау

Егер азаматтық талап қылмыстық іс бойынша қаралмаса және жәбірленуші азаматтық сотқа жеке жүгінсе, Азаматтық процестік кодекстің және мемлекеттік баж туралы заңнаманың қағидалары қолданылады.

Қолжетімді zakonpravo.kz материалдары бойынша, мүліктік емес сипаттағы талаптар бойынша мөлшерлеме 0,5 АЕК құрайды, ал мүліктік талаптарға талап қою бағасына байланысты баж салынады. (Заң және Құқық)

Бұл ретте нақты жеке талап берілетін күндегі салық заңнамасының қолданыстағы редакциясын тексеру қажет.

Денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу туралы талаптар бойынша тиісті жағдайларда салық заңнамасында көзделген мемлекеттік баждан босату мәселесі ерекше маңызға ие. (Заң және Құқық)

18. Сотқа дейінгі тәртіп

ҚР ҚК-нің 110-бабы бойынша саралау үшін кінәлі тұлғаға алдын ала наразылық жолдау қылмыстық қудалауды бастаудың міндетті шарты болып табылмайды.

Жүкті әйелден:

«Алдымен кінәліге наразылық жолдаңыз, содан кейін полицияға жүгініңіз»,

деп талап етуге болмайды.

Бұл азаматтық-құқықтық шарттық дау емес.

Қылмыс туралы арыз қылмыстық-процестік заңнамада белгіленген тәртіппен қаралады.

Сонымен бірге, егер жәбірленуші қылмыстық іс жүргізу аяқталғаннан кейін жеке азаматтық талап қойса, онда азаматтық процестің қағидалары қолданылады.

19. Татуластыру рәсімдері

Татуласу мәселесі өте мұқият талдауды талап етеді.

ҚР ҚК-нің 68-бабында заңда көзделген жағдайларда татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату қарастырылған.

Ауырлығы онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа қылмыстар үшін заң шығарушы тиісті жалпы тетікті белгілейді.

Бұдан бөлек, 68-баптың екінші бөлігі заңда көзделген шарттар орындалған жағдайда ауыр қылмысты алғаш рет жасаған жекелеген адамдарды қылмыстық жауаптылықтан босатудың арнайы мүмкіндігін көздейді. Мұндай субъектілерге, атап айтқанда, жүкті әйелдер, кәмелетке толмаған баласы бар немесе оны тәрбиелеп отырған әйелдер және бапта көрсетілген өзге де санаттар жатады. (Заң және Құқық)

Бұл жерде қағидаттық қорытынды жасау қажет:

жәбірленушінің жүкті болуы мен айыпталушының жүкті болуы — заңдық тұрғыдан әртүрлі мән-жайлар.

Егер жәбірленуші жүкті болса, бұл өздігінен 68-бапты қолдануға тыйым салынатынын білдірмейді.

Ал егер айыпталушының өзі 68-баптың екінші бөлігінде көзделген арнайы санатқа жатса, мәселе жеке қаралады.

20. Азаптау бойынша ерекшелік

ҚР ҚК-нің 68-бабының төртінші бөлігі тікелей азаптау жасаған, яғни ҚР ҚК-нің 146-бабында көзделген қылмыстарды жасаған адамдарға татуласу тетігін қолдануды жоққа шығарады. (Заң және Құқық)

Алайда бұл тыйымды 110-бапқа автоматты түрде таратуға болмайды.

Егер әрекет дәл ҚР ҚК-нің 110-бабы екінші бөлігінің 3) тармағы бойынша сараланса және 146-баптың белгілері болмаса, 68-бапты жалпы қағидалар бойынша қолдану мүмкіндігін талдау қажет.

Ал егер тергеу барысында азаптау белгілері анықталып, ҚР ҚК-нің 146-бабы қолданылса, арнайы ерекшелік күшіне енеді.

21. Жоғарғы Соттың татуласу жөніндегі практикасы

ҚР ҚК-нің 68-бабы бойынша Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы бірнеше маңызды жайтты атап көрсетеді.

Татуласу:

• ерікті;
• еркін;
• нақты болуы тиіс.

Зиянды өтеу қылмыстық жауаптылықтан босату туралы шешім қабылданғанға дейін жүзеге асырылуға тиіс.

Егер тараптар арасында зиянды өтеу көлеміне қатысты дау болса, бұл татуласудың жүзеге аспағанын көрсетуі мүмкін.

Жәбірленушінің еркі еркін қалыптасуға тиіс және оған қысым көрсету арқылы алынбауы керек. (Заң және Құқық)

Бұл отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы істер үшін ерекше маңызды.

Мысалы, егер айыпталушы:

• жәбірленушіні қорқытса;
• материалдық жағынан оған тәуелді болса;
• онымен бірге тұруын жалғастырса;
• телефонды бақыласа;
• ақшаны бақыласа;
• балаға қоқан-лоқы жасаса;
• татуласу туралы арыз жазуға мәжбүрлесе,

тергеу органы мен сот мұндай арыздың ерікті түрде берілгенін бағалауға тиіс.

22. Қылмыстық процеске қатысушылардың құрамы

Әдеттегі істе мынадай қатысушылар болады:

22.1. Жәбірленуші

Өзіне қатысты қылмыс жасалған жүкті әйел.

22.2. Күдікті

Өзіне қатысты заңда көзделген күдікке негіздер бар тұлға.

22.3. Айыпталушы

Тиісті процестік мәртебеге ие болғаннан кейін.

22.4. Қорғаушы

Күдіктінің/айыпталушының адвокаты.

22.5. Прокурор

Өз өкілеттіктері шегінде мемлекеттік айыптау және қадағалау функцияларын жүзеге асырады.

22.6. Тергеуші/анықтаушы

Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асырады.

22.7. Жәбірленушінің өкілі

Жәбірленуші өз құқықтарын жеке өзі немесе өкілі арқылы жүзеге асыра алады.

22.8. Азаматтық талап қоюшы

Зиянды өтеу туралы талап мәлімделген жағдайда.

22.9. Азаматтық жауапкер

Заңда көзделген негіздер болған жағдайда.

22.10. Сарапшы

Ең алдымен, сот-медициналық сарапшы.

22.11. Мамандар

Мысалы, мән-жайларға байланысты медицина мамандары, психологтар және басқа тұлғалар.

22.12. Куәлар

Істің мән-жайлары белгілі тұлғалар.

23. Жәбірленушінің құқықтары

Жәбірленуші дәлелдеу процесіне белсенді қатысуға құқылы.

Әсіресе мыналар маңызды:

• дәлелдемелер ұсыну;
• өтінішхаттар мәлімдеу;
• тергеу әрекеттеріне қатысу;
• процестік құжаттарды алу;
• шешімдерге шағымдану;
• азаматтық талап қою;
• сот талқылауына қатысу;
• өкілдің қатысуы;
• үкімнің көшірмесін алу;
• заңда көзделген жағдайларда сот актісіне шағымдану.

Адвокаттардың практикалық өтінішхаттары жөніндегі zakonpravo.kz материалдары да қажетті тергеу әрекеттерін жүргізу туралы өтінішхаттар беру және процестік құжаттарды алу үшін ҚПК-нің 71 және 99-баптарын қолдануды растайды. (Заң және Құқық)

24. Жәбірленушінің адвокатының өтінішхаттары

Мұндай іс бойынша адвокат мынадай мәселелер жөнінде өтінішхаттар беруді қарастырғаны орынды:

1. тұлғаны жәбірленуші деп тану туралы;
2. медициналық құжаттарды іске тіркеу туралы;
3. сот-медициналық сараптама тағайындау туралы;
4. қосымша сараптама тағайындау туралы;
5. кешенді сараптама тағайындау туралы;
6. медициналық құжаттаманы сұратып алу туралы;
7. бейнекамера жазбаларын сұратып алу туралы;
8. хат-хабарларды алып қою туралы;
9. телефонды қарап-тексеру туралы;
10. куәлардан жауап алу туралы;
11. аудиожазбаларды іске тіркеу туралы;
12. фотосуреттерді іске тіркеу туралы;
13. айыпталушының орналасқан жерін анықтау туралы;
14. бұлтартпау шарасын таңдау туралы;
15. жақындауға тыйым салуды қолдану туралы;
16. жәбірленушінің қауіпсіздік шараларын қолдану туралы;
17. азаматтық талап қоюшы деп тану туралы;
18. азаматтық талап қоюды қамтамасыз ету туралы.

25. Процестік мәжбүрлеу шаралары

ҚПК-нің 155-бабында процестік мәжбүрлеудің өзге де шаралары көзделген, оның ішінде:

• келу туралы міндеттеме;
• мәжбүрлеп әкелу;
• лауазымынан уақытша шеттету;
• мүлікке тыйым салу;
• жақындауға тыйым салу.

Жәбірленушілер мен куәларға қатысты да заңда көзделген жағдайларда жекелеген процестік шаралар қарастырылған. (Заң және Құқық)

Тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы іс үшін жақындауға тыйым салудың маңызы ерекше.

Оның маңызы тек процестік тәртіпті қамтамасыз етумен шектелмей, жәбірленушінің нақты қауіпсіздігін қамтамасыз етуге де байланысты болуы мүмкін.

26. Қамауда ұстау түріндегі бұлтартпау шарасы

ҚПК-нің 136-бабында бұлтартпау шараларын қолдануға қатысты арнайы ережелер қамтылған.

Атап айтқанда, 136-баптың екінші бөлігінде ҚР ҚК-нің 110-бабы тікелей қылмыс ауырлығына және/немесе қылмыстық құқық бұзушылықтың саралануына байланысты қамауда ұстау қолданылуы мүмкін қылмыстық құқық бұзушылықтар тізбесіне енгізілген. (Заң және Құқық)

Бұл — елеулі процестік мән-жай.

Алайда бұл автоматты түрде қамауға алуды білдірмейді.

Қылмыстық қудалау органы мен сот ҚПК-де көзделген негіздер мен нақты шараны қолдану қажеттілігін ескеруге тиіс.

Жалпы қағида бойынша, егер неғұрлым жеңіл бұлтартпау шарасы қылмыстық процестің мақсаттарын қамтамасыз ете алса, оны қолдану мүмкіндігі қарастырылуға тиіс. (Заң және Құқық)

27. Қамауда ұстау шарасын қолдануды ерекше негіздеуге болатын жағдайлар

Процестік талдау тұрғысынан мынадай мән-жайлар маңызды болуы мүмкін:

• жәбірленушіге қоқан-лоқы жасау;
• зорлық-зомбылықты қайталау;
• жәбірленушіге ықпал ету әрекеттері;
• дәлелдемелерді жою әрекеттері;
• куәларға қоқан-лоқы жасау;
• бұрын таңдалған бұлтартпау шарасын бұзу;
• жасырынуға әрекеттену;
• тұрақты тұрғылықты жерінің болмауы;
• қылмыстық әрекетті жалғастыру.

Тек қақтығыстың өзін ғана емес, жәбірленушіге одан әрі ықпал ету қаупін құжат жүзінде тіркеу ерекше маңызды.

28. Тұрмыстық зорлық-зомбылықтың профилактикасы туралы заң

Егер қылмыс отбасылық-тұрмыстық салада жасалса, тұрмыстық зорлық-зомбылықтың профилактикасы туралы заңнама да қолданылады.

ҚР-ның «Тұрмыстық зорлық-зомбылық профилактикасы туралы» Заңы тұрмыстық зорлық-зомбылықтың профилактикасының құқықтық, экономикалық, әлеуметтік және ұйымдастырушылық негіздерін белгілейді. (Заң және Құқық)

Заң, атап айтқанда, мынадай қағидаттарға негізделеді:

• заңдылық;
• адам құқықтарының кепілдігін қамтамасыз ету;
• дене және/немесе психикалық азап келтіруге жол бермеу;
• құпиялылық;
• жеке тәсіл қолдану;
• алдын алу шараларының басымдығы. (Заң және Құқық)

29. Қорғау нұсқамасы

Тұрмыстық зорлық-зомбылықтың профилактикасы туралы заң қорғау нұсқамасын көздейді.

Қорғау нұсқамасының қолданылу мерзімі тиісті тұлғаға табыс етілген сәттен бастап 30 тәулікті құрайды; нұсқаманы бұзу заңда көзделген жауаптылыққа әкеп соғады. (Заң және Құқық)

Қайталама зорлық-зомбылық қаупі бар жағдайда қорғау нұсқамасын қылмыстық тергеп-тексеруді алмастырмайтын, дербес қорғау тетігі ретінде қарастыру қажет.

30. Құқық бұзушының мінез-құлқына қойылатын ерекше талаптар

Заңда құқық бұзушының мінез-құлқына ерекше талаптар белгілеу мүмкіндігі де көзделген.

Мұндай талаптар профилактикалық әңгімелесу үшін ішкі істер органдарына мерзімді түрде келу міндетін қамтуы мүмкін. (Заң және Құқық)

Жәбірленушінің адвокаты үшін кінәлі адамды жазалау мәселесімен ғана шектелмеу маңызды.

Сонымен қатар мына мәселені де бағалау қажет:

қайталама байланыстың және қайталама зорлық-зомбылықтың алдын алатын қандай шаралар шын мәнінде тиімді?

31. Қылмыстық қудалаудың ескіру мерзімі

ҚР ҚК-нің 71-бабы ескіру мерзімдерін белгілейді.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың санатына байланысты:

• қылмыстық теріс қылық — 1 жыл;
• ауырлығы онша ауыр емес қылмыс — 2 жыл;
• ауырлығы орташа қылмыс — 5 жыл;
• ауыр қылмыс — 10 жыл;
• аса ауыр қылмыс — 15 жыл.

Мерзім қылмыстық құқық бұзушылық жасалған күннен бастап үкім заңды күшіне енгенге дейін есептеледі. (Заң және Құқық)

ҚР ҚК-нің 110-бабының екінші бөлігінде төрт жылдан жеті жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы көзделгендіктен, қарастырылып отырған әрекет ҚК-нің қылмыстарды санаттарға бөлудің жалпы қағидалары бойынша ауыр қылмыстар санатына жатады.

Демек, ескіру мерзімінің өтуіне әсер ететін арнайы мән-жайлар болмаған жағдайда, қылмыстық жауаптылыққа тартудың жалпы ескіру мерзімі 10 жылды құрайды.

32. Маңызды ерекшелік: 110-бап және ескіру мерзіміне қатысты алып тастаулар

ҚР ҚК-нің 110-бабын 146-бап бойынша азаптаумен шатастырмау керек.

ҚР ҚК-нің 71-бабында, атап айтқанда, азаптау жасаған адамдарға қатысты ескіру мерзімдері қолданылмайтыны жеке белгіленген.

Сондықтан әрекет түпкілікті түрде ҚР ҚК-нің 146-бабы бойынша сараланса, ескіру мерзіміне қатысты құқықтық режим түбегейлі өзгеше болады. (Заң және Құқық)

Ал егер саралау ҚР ҚК-нің 110-бабы екінші бөлігінің 3) тармағы бойынша қалса, қылмыстың тиісті санаты мен 71-баптың жалпы қағидаларын басшылыққа алу қажет.

33. Мерзімдерді қалпына келтіру практикасы

Бұл жерде мыналарды ажырату қажет:

1. Қылмыстық қудалаудың ескіру мерзімі

Бұл — ҚР ҚК-нің 71-бабында көзделген материалдық-құқықтық институт.

2. Процестік мерзім

Бұл — нақты процестік әрекетті жасауға арналған мерзім.

3. Азаматтық талап қоюдың ескіру мерзімі

Бұл — азаматтық құқық институты.

4. Шағым немесе апелляция беру мерзімі

Бұл — процестік мерзім.

Оларды бір-бірімен шатастыруға болмайды.

34. Азаматтық талап бойынша талап қоюдың ескіру мерзімі

ҚР Азаматтық кодексінің 178-бабына сәйкес, талап қоюдың жалпы ескіру мерзімі үш жылды құрайды. (Заң және Құқық)

Алайда зорлық-зомбылық туралы істер үшін ҚР АК-нің 187-бабының маңызы ерекше.

Ол талап қоюдың ескіру мерзімі мынадай талаптарға қолданылмайтынын көздейді:

1. материалдық емес игіліктер мен жеке мүліктік емес құқықтарды қорғау туралы талаптарға;
2. азаматтың өміріне немесе денсаулығына келтірілген зиянды өтеу туралы талаптарға.

Бұл ретте талап қоюдың ескіру мерзімі өткеннен кейін берілген денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу туралы талаптар талап қою берілгенге дейінгі үш жылдан аспайтын кезең үшін қанағаттандырылады. (Заң және Құқық)

35. Моральдық зиян — ерекше құқықтық режим

ҚР Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 27 қарашадағы № 7 нормативтік қаулысында ҚР АК-нің 187-бабын ескере отырып, моральдық зиянды өтеу туралы талаптарға талап қоюдың ескіру мерзімі қолданылмайтыны тікелей түсіндіріледі. (Заң және Құқық)

Мұның практикалық маңызы зор.

Мысалы, егер жәбірленуші моральдық зиянды өтеуді талап етіп, едәуір уақыт өткеннен кейін жүгінсе, талапты тек жалпы үш жылдық мерзімге сілтеме жасау арқылы автоматты түрде қабылдамай тастауға болмайды.

Талаптың құқықтық табиғатын анықтау қажет.

36. Мерзімді қалпына келтіру

Азаматтық талап бойынша алдымен талап қоюдың ескіру мерзімі мүлдем қолданыла ма, соны анықтау қажет.

Егер талап талап қоюдың ескіру мерзімі қолданылмайтын санатқа жатса, «мерзімді қалпына келтіру» мәселесін қою заңдық тұрғыдан қате болуы мүмкін.

Ал егер мерзім қолданылса, мыналарды талдау қажет:

• тұлғаның құқық бұзушылық туралы білген немесе білуге тиіс болған сәтін;
• құқық бұзушының кім екенін;
• объективті кедергілердің болуын;
• денсаулық жағдайын;
• кінәлі тұлғаға тәуелділікті;
• кәмелетке толмаған болуын;
• сотқа жүгіну мүмкіндігінің болмауын;
• мерзімді өткізіп алу себептерінің құжатпен расталуын.

Тұрмыстық зорлық-зомбылықтан зардап шеккен жәбірленуші үшін тәуелділік пен қорқытуға байланысты объективті мән-жайлардың маңызы ерекше болуы мүмкін, бірақ олардың әрқайсысы дәлелденуге тиіс.

37. Моральдық зиян

ҚР АК-нің 951-бабы моральдық зиянды өтеудің негізгі нормасы болып табылады.

Конституциялық Сот 2023 жылғы 6 қазандағы № 32-НҚ нормативтік қаулысында моральдық зиянның адамгершілік немесе тәндік азап түрінде көрініс табатынын, ал зиянды өтеу бұзылған құқықтарды қалпына келтірудің элементі болып табылатынын атап өткен. (Заң және Құқық)

Қарастырылып отырған санаттағы істер үшін мыналар маңызды болуы мүмкін:

• тәндік ауырсыну;
• қорқыныш;
• қорлану;
• дәрменсіздік сезімі;
• жүктілікке байланысты алаңдаушылық;
• бала үшін уайымдау;
• ұйқының бұзылуы;
• медициналық емделу қажеттілігі;
• психологиялық көмек алу қажеттілігі;
• үйреншікті өмір салтының өзгеруі;
• зорлық-зомбылықтың қайталануынан қорқу.

38. Моральдық зиян мөлшерін дәлелдеу

Моральдық өтемақы мөлшерін тек дене жарақаттарының санымен байланыстыруға болмайды.

Сот мән-жайлардың жиынтығын бағалайды.

Жүкті жәбірленуші үшін мынадай мән-жайлар елеулі болуы мүмкін:

• жүктілік мерзімі;
• зорлық-зомбылықтың сипаты;
• ұзақтығы;
• эпизодтардың саны;
• ықпал ету тәсілі;
• қорқытудың болуы;
• балалардың болуы;
• ауруханаға жатқызу қажеттілігі;
• медициналық салдарлар;
• психологиялық салдарлар;
• отбасылық өмірге әсері;
• қалпына келу ұзақтығы.

Бұл ретте талапта көрсетілген сома сот міндетті түрде өндіретін сомаға автоматты түрде тең болмайды.

39. Конституциялық аспект

ҚР Конституциясының 13-бабы құқықтар мен бостандықтардың сот арқылы қорғалуына кепілдік береді.

Халықаралық шарттарды қолдану туралы Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысында Қазақстан ратификациялаған халықаралық шарттардың Конституцияда көзделген шектерде заңдардан басымдыққа ие екені, ал қолданылуы үшін қосымша заң қабылдауды талап етпейтін ережелердің тікелей қолданылуы мүмкін екені атап көрсетілген. (Заң және Құқық)

40. Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт

Қазақстан Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіні 2005 жылғы 28 қарашадағы № 91 Заңмен ратификациялады. Пакт Қазақстан үшін 2006 жылғы 24 сәуірде күшіне енді. (Заң және Құқық)

Қарастырылып отырған санаттағы істер үшін мыналар ерекше маңызды:

• 2-бап — құқықтық қорғаудың тиімді құралы;
• 3-бап — ерлер мен әйелдердің теңдігі;
• 7-бап — азаптауға, қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын қарым-қатынасқа тыйым салу;
• 14-бап — әділ сот талқылауы.

ҚР Жоғарғы Сотының 2008 жылғы 10 шілдедегі № 1 нормативтік қаулысы соттарды істерді қарау кезінде Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіні қолдануға тікелей бағдарлайды. (Заң және Құқық)

 41. Әйелдерге қатысты кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы конвенция

Қазақстан CEDAW конвенциясына қосылды.

Конвенция әйелдердің тиімді құқықтық қорғалуын қамтамасыз етуді және кемсітушілікке қарсы тиісті заңнамалық және өзге де шараларды қабылдауды талап етеді. (Заң және Құқық)

Құқықтық талдау үшін гендерлік зорлық-зомбылыққа қатысты CEDAW комитетінің № 35 Жалпы ұсынымы ерекше пайдалы.

CEDAW комитеті гендерлік зорлық-зомбылықты әйелдердің құқықтарын бұзудың бір нысаны ретінде қарастырады және мемлекеттің міндетін мынадай қажеттіліктермен байланыстырады:

• алдын алу;
• тергеп-тексеру;
• қылмыстық қудалау;
• жазалау;
• келтірілген зиянның өтелуін қамтамасыз ету.

(БҰҰ құжаттарының электрондық қоймасы)

42. Азаптауға қарсы конвенция

Қазақстан БҰҰ-ның Азаптауға қарсы конвенциясының қатысушысы болып табылады. БҰҰ-ның шарттық базасындағы мәліметтерге сәйкес, Қазақстан Конвенцияға 1998 жылғы 26 тамызда қосылды, ал Қазақстан үшін ол 1998 жылғы 25 қыркүйекте күшіне енді.

Конвенцияның 14-бабы азаптау құрбанының келтірілген зиянды өтетуге және әділ әрі барабар өтемақы алуға, оның ішінде барынша толық оңалтудан өтуге құқығын бекітеді.

Бұл ретте 110-бапқа қатысты мына жайтты есте сақтау маңызды:

кез келген азаптау әрекеті заңдық тұрғыдан ҚР ҚК-нің 146-бабы бойынша азаптау болып табылмайды.

Жоғарғы Сот осы құрамдарды ажырату қажеттігін арнайы түсіндірген. (Заң және Құқық)

43. Ерлер мен әйелдердің тең құқықтарының мемлекеттік кепілдіктері туралы заң

ҚР-ның «Ерлер мен әйелдердің тең құқықтары мен тең мүмкіндіктерінің мемлекеттік кепілдіктері туралы» заңы жүктілік пен босануға байланысты әйелдерді ерекше қорғауды тікелей көздейді.

Заң қылмыстық, қылмыстық-процестік және қылмыстық-атқару заңнамасындағы әйелдерді қорғауға бағытталған шаралар кемсітушілік болып есептелмейтінін бөлек көрсетеді. (Заң және Құқық)

Бұл 110-баптың саралаушы белгісін жүйелі түрде түсіндіру үшін маңызды.

44. Жоғарғы Соттың тікелей 110-бапқа қатысты сот практикасы

Zakonpravo.kz сайтындағы қолжетімді базада мыналарды ажырату қажет:

Тікелей қолданылатын актілер

ҚР ҚК-нің 110-бабы. (Заң және Құқық)

Азаптау және зорлық-зомбылық ұғымдарын ашып көрсететін нормативтік актілер

ҚР Жоғарғы Сотының 2009 жылғы 28 желтоқсандағы № 7 нормативтік қаулысы. (Заң және Құқық)

Өмір мен денсаулыққа қарсы қылмыстар туралы нормативтік қаулы

ҚР Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы № 1 нормативтік қаулысы. (Заң және Құқық)

Жыныстық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері туралы нормативтік қаулы

ҚР Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы № 4 нормативтік қаулысы. (Заң және Құқық)

Бұл актілерді кешенді түрде қолдану қажет.

45. Зиянның ауырлығын дәлелдеуге қатысты Жоғарғы Соттың практикасы

Жоғарғы Сот денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлығын анықтау үшін сот-медициналық сараптама жүргізу қажеттігін бірнеше рет атап өткен.

Бұл 110-бап пен денсаулыққа қарсы қылмыстарды ажырату үшін түбегейлі маңызды. (Заң және Құқық)

Демек, сарапшының қорытындысы оқшау қарастырылмай, мына дәлелдемелер жиынтығында бағалануға тиіс:

• айғақтармен;
• медициналық құжаттамамен;
• қарап-тексеру хаттамаларымен;
• фотосуреттермен;
• жедел жәрдем қызметінің мәліметтерімен;
• куәлардың айғақтарымен.

46. Ескіру мерзімдеріне қатысты Жоғарғы Соттың практикасы

Zakonpravo.kz сайтында жарияланған материалда Жоғарғы Соттың ескіру мерзімін дұрыс қолданбау салдарынан сот актісінің күшін жойған жағдайы көрсетілген.

Аталған іс бойынша қылмыстық құқық бұзушылықтың басқа құрамы қаралған, бірінші сатыдағы сот ескіру мерзімінің өтіп кеткенін ескермеген; Жоғарғы Сот ҚК-нің 71-бабын қолданып, іс бойынша іс жүргізуді тоқтатқан. (Заң және Құқық)

Іс 110-бапқа қатысты болмаса да, құқықтық ұстаным жалпы мысал ретінде маңызды:

ескіру мерзімі — сот міндетті түрде тексеруге тиіс заңдық маңызы бар мән-жай.

47. Моральдық зиянға қатысты Жоғарғы Соттың практикасы

ҚР Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 27 қарашадағы № 7 нормативтік қаулысы моральдық зиянды өтеу туралы талаптар үшін негізгі акт болып табылады.

Жоғарғы Сот физикалық азапқа зорлық-зомбылық немесе денсаулыққа зиян келтіру салдарынан туындайтын физикалық ауырсыну да жататынын негізге алады. (Заң және Құқық)

Қарастырылып отырған санаттағы істер үшін бұл жәбірленушінің моральдық зиянды өтеу туралы талабына тікелей қолданылады.

48. Конституциялық Соттың практикасы

ҚР Конституциялық Сотының 2023 жылғы 6 қазандағы № 32-НҚ нормативтік қаулысы ҚР Азаматтық кодексінің тиісті ережелерінің және Жоғарғы Соттың моральдық зиян туралы нормативтік қаулысының конституциялылығын растады, сонымен бірге бұзылған құқықтарды тиімді қалпына келтірудің маңызын ашып көрсетті. (Заң және Құқық)

Құжатта ұлттық құқықтың адам құқықтарын бұзу құрбандарына келтірілген зиянды тиімді өтеу жөніндегі халықаралық қағидатпен байланысы да атап өтілген.

49. Бірінші сатыдағы соттардың практикасы

Бірінші сатыдағы соттардың қолжетімді базасында моральдық және материалдық зиянды өтеу туралы сабақтас талаптарға қатысты істер кездеседі.

Олардан мынадай жалпы практикалық тәсіл туындайды:

сот мыналарды анықтауға тиіс:

1. құқық бұзушылық фактісін;
2. жеке мүліктік емес құқықтың бұзылуын;
3. себеп-салдарлық байланысты;
4. егер заңда кінәға қарамастан жауаптылық көзделмесе, кінәні;
5. моральдық азаптың бар-жоғын және сипатын;
6. өтемақы мөлшерін.

Мұндай тәсіл Zakonpravo.kz сайтында жарияланған сот материалдарында көрініс тапқан. (Заң және Құқық)

50. Апелляциялық практика

110-бап бойынша үкімге шағымданған кезде тексерудің ең перспективалы бағыттары мыналар болып табылады:

Айыптау тарабы/жәбірленуші үшін

• эпизодтардың толық зерттелмеуі;
• дәлелдемелердің негізсіз алып тасталуы;
• жүктілік туралы хабардар болу фактісінің дұрыс бағаланбауы;
• медициналық құжаттардың ескерілмеуі;
• хат-хабарлардың бағаланбауы;
• әрекеттің неғұрлым жеңіл құрам бойынша дұрыс сараланбауы;
• жазаның негізсіз жеңілдетілуі;
• азаматтық талаптың дұрыс шешілмеуі.

Қорғау тарабы үшін

• жүктілік туралы хабардар болғанын дәлелдейтін айғақтардың болмауы;
• азап келтіру мақсатының дәлелденбеуі;
• ерекше қатыгездіктің болмауы;
• эпизодтың бір рет орын алуы;
• қажетті зардаптардың болмауы;
• жекелеген дәлелдемелердің жол берілмейтіндігі;
• сараптама жүргізу рәсімінің бұзылуы;
• айғақтар мен объективті деректер арасындағы қайшылықтар.

51. Дәлелдемелер туралы даудың және әрекетті саралаудағы қатенің аражігі

Апелляциялық шағымда мыналарды ажырату қажет:

фактілік қате және құқықтық қате.

Мысалы:

Сот айыпталушының жүктілік туралы білгенін дұрыс анықтамады.

Бұл — дәлелдемелерді бағалау мәселесі.

Ал:

Сот жүктілік туралы хабардар болу фактісін анықталған деп таныды, бірақ бұл белгінің әрекетті саралау үшін маңызы жоқ деген қорытындыға келді.

Бұл енді қылмыстық заңды қолданудағы қате болып табылады.

Мұндай құрылымдау апелляциялық шағымның құқықтық айқындығын едәуір арттырады.

52. Қылмыстық іс бойынша азаматтық талап қоюдың ерекшелігі

ҚР ҚПК-нің 166-бабы қағидаттық маңызға ие.

Егер жәбірленуші:

«Сотталушыдан моральдық зиян үшін 5 000 000 теңге және емделуге жұмсалған шығындар үшін 350 000 теңге өндіріп беруді сұраймын»,

деп мәлімдесе, бұл талап қылмыстық іспен бір мезгілде қаралуы мүмкін.

Бұл ретте азаматтық талапты дәлелдеу ҚПК қағидалары бойынша жүргізіледі, ал реттелмеген бөлігінде, егер олар ҚПК-ге қайшы келмесе, азаматтық процестік заңнаманың нормалары қолданылуы мүмкін. (Заң және Құқық)

53. Материалдық зиян

Қойылуы мүмкін талаптар:

• дәрі-дәрмектер;
• тексерулер;
• тасымалдау;
• ауруханаға жатқызу;
• медициналық қызметтер;
• қалпына келтіру емі;
• психологиялық көмек;
• қылмыстың салдарларымен тікелей байланысты өзге де шығындар.

Әрбір сома мүмкіндігінше мына құжаттармен расталуға тиіс:

• чектермен;
• шарттармен;
• шоттармен;
• рецептілермен;
• медициналық тағайындаулармен;
• медициналық үзінді көшірмелермен;
• төлем құжаттарымен.

54. Адвокатқа жұмсалған шығындар

ҚР ҚПК-нің 166-бабы қылмыстық процеске қатысуға байланысты жұмсалған шығындарды, оның ішінде өкілдік етуге арналған шығындарды азаматтық талаптың ықтимал нысанасына тікелей жатқызады. (Заң және Құқық)

Алайда мыналарды құжатпен растау қажет:

• шартты;
• төлемді;
• көрсетілген көмектің көлемін;
• шығындардың қылмыстық іспен байланысын;
• шығындардың ақылға қонымдылығы мен қажеттілігін.

55. Жәбірленушілерге өтемақы төлеу қоры

Қазақстанда «Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы» заң қолданылады.

Алайда 110-бапқа қатысты сақтық таныту қажет.

Заңның 6-бабында жәбірленушілері тиісті өтемақы алуға құқылы болатын нақты қылмыстық құқық бұзушылықтардың тізбесі қамтылған.

6-баптың қолжетімді редакциясында, атап айтқанда, жыныстық қолсұғылмаушылыққа қарсы жекелеген қылмыстар, адам саудасы, 146-бап бойынша азаптау, сондай-ақ ауыр зиян келтіруге немесе өлімге әкеп соққан бірқатар қылмыстар көрсетілген. 110-бап аталған тізбеге тікелей енгізілмеген. (Заң және Құқық)

Демек, 110-баптың 2-бөлігі (3) тармағы бойынша саралаудың өзі Қордан төлем алуға автоматты түрде негіз болады деп есептеуге болмайды.

Егер саралау өзгертіліп, нәтижесінде Заңның 6-бабына енгізілген құрам пайда болса, бұл мәселені қайта тексеру қажет.

56. Қордан төленетін өтемақы мөлшері

Заңның 7-бабында 6-бапта көзделген жәбірленушілер санаттары үшін АЕК-пен белгіленген өтемақы мөлшерлері қарастырылған. (Заң және Құқық)

110-бапқа қатысты ең алдымен нақты істің Заңда көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамына жататынын анықтау қажет.

57. Мәжбүрлі төлем

Жәбірленушіге төленетін өтемақыны сотталған адамнан Жәбірленушілерге өтемақы қорына өндірілетін мәжбүрлі төлемнен ажырату қажет.

Бұлар азаматтық талаппен бірдей емес.

Азаматтық талап:

жәбірленуші → өзіне келтірілген зиянның өтелуін талап етеді.

Мәжбүрлі төлем:

мемлекет → заңда белгіленген соманы Қорға өндіріп алады.

Заңнамада қылмыстық құқық бұзушылық санатына қарай әртүрлі төлем мөлшерлері көзделген. (Заң және Құқық)

58. Жүктіліктің асқынуы жағдайындағы ықтимал саралау нұсқалары

Бұл — ең күрделі мәселелердің бірі.

Мысалы:

айыпталушы жүкті әйелді жүйелі түрде ұрып-соққан, соның салдарынан жүктілік үзілген.

Мұндай жағдайда әрекетті тек 110-баптың 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша саралаумен автоматты түрде шектелуге болмайды.

Мыналарды анықтау қажет:

1. себеп-салдарлық байланысты;
2. денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлық дәрежесін;
3. зардаптарға қатысты психикалық қатынасты;
4. зардаптардың қасақаналықпен қамтылған-қамтылмағанын;
5. олардың абайсызда туындаған-туындамағанын;
6. қылмыстар жиынтығының бар-жоғын;
7. зардаптарды қамтитын ҚК-нің арнайы бабының бар-жоғын.

Жоғарғы Сот жүктіліктің үзілуі денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлығын анықтау кезінде маңызға ие болуы мүмкін екенін және акушер-гинекологтың қатысуымен тиісті сот-медициналық бағалауды талап ететінін көрсетеді. (Заң және Құқық)

59. Жүктіліктің үзілу қаупі туындаған жағдай

Егер жүкті әйел зорлық-зомбылықтан кейін «жүктіліктің үзілу қаупі» диагнозымен ауруханаға жатқызылса, мыналарды анықтау қажет:

• бұл жағдайдың дәл айыпталушының әрекеттері салдарынан туындаған-туындамағанын;
• медициналық механизмді;
• бұрын осындай асқынулардың болған-болмағанын;
• зорлық-зомбылықтың туындаған жағдаймен қаншалықты тікелей байланысты екенін.

Бұл жерде айыптауды тек уақыттық реттілікке негіздеу ерекше қауіпті:

«зорлық-зомбылық дүйсенбіде болды, ауруханаға жатқызу сейсенбіде болды, демек, зардаптар зорлық-зомбылықтан туындаған».

Қылмыстық процесте себеп-салдарлық байланысты дәлелдеу талап етіледі.

60. Медициналық құжаттаманың маңызы

Медициналық құжаттама барынша толық көлемде жиналуға тиіс:

• жедел жәрдем шақырту картасы;
• қабылдау бөлімінің құжаттары;
• ауру тарихы;
• ауруханадан шығару эпикризі;
• жүктілік картасы;
• УДЗ нәтижелері;
• зертханалық талдаулар;
• медициналық тағайындаулар;
• еңбекке жарамсыздық парағы;
• мамандардың қорытындылары.

61. Электрондық дәлелдемелер

Отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы істерде көбінесе төмендегілер аса маңызды болып табылады:

• WhatsApp;
• Telegram;
• SMS;
• дауыстық хабарламалар;
• қоңыраулардың жазбалары;
• фотосуреттер;
• бейнежазбалар;
• геолокация;
• қоңыраулар тарихы;
• бейнебақылау камераларының жазбалары.

Алайда дәлелдемелерді алу мен тіркеудің процестік тәртібін сақтау қажет.

Скриншотты жай ғана ұсыну электрондық хабарламаның мазмұнын дәлелдеу үшін әрдайым жеткілікті дәлелдеме болып табылмайды.

Төмендегілерді қамтамасыз еткен жөн:

• құрылғыны сәйкестендіру;
• аккаунтты тіркеу;
• күні мен уақытын көрсету;
• дереккөзін анықтау;
• тұтастығын сақтау;
• процестік хаттама жасау;
• қажет болған жағдайда сараптамалық зерттеу жүргізу.

62. Жәбірленушінің айғақтары

Жәбірленушінің айғақтары дәлелдеме болып табылады, алайда олар оқшау қарастырылмауға тиіс.

Жәбірленушінің айғақтары объективті деректермен сәйкес келген жағдай ең сенімді болып табылады:

айғақтар + медициналық құжаттама + хат алмасу + куә + бейнежазба.

Бұл ретте куәлардың болмауының өзі қылмысты дәлелдеу мүмкіндігінің жоқ екенін білдірмейді.

Отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылық өзінің табиғатына байланысты көбінесе куәгерлерсіз жасалады.

63. Неліктен куәлардың міндетті түрде болуын талап етуге болмайды

Азаптау көбінесе:

• пәтерде;
• түнгі уақытта;
• жабық үй-жайда;
• бөгде адамдарсыз жасалады.

Сондықтан:

«Әрбір соққыға куә көрсетіңіз»

деген талап мұндай қылмыстың нақты табиғатына сәйкес келмейді.

Мәселе жол берілетін дәлелдемелердің жиынтығы арқылы шешілуге тиіс.

64. Соттың қайшылықтарды бағалауы

Егер жәбірленуші әртүрлі уақытта жекелеген мән-жайларды бірдей сипаттамаса, төмендегілерді анықтау қажет:

• қандай қайшылықтар елеулі болып табылады;
• қандай қайшылықтар екінші дәрежелі болып табылады;
• олардың күйзелістен туындаған-туындамағаны;
• айғақтардың консультациядан кейін өзгерген-өзгермегені;
• олардың объективті дәлелдемелермен расталатыны немесе расталмайтыны.

Кез келген сәйкессіздікті барлық айғақтардың дәйексіздігінің негізі деп автоматты түрде санауға болмайды.

65. Көрінеу білу және субъективтік жағы

110-баптың екінші бөлігінің 3) тармағы бойынша тек жүктіліктің объективті түрде болғанын ғана емес, сонымен қатар осы мән-жайға қатысты адамның субъективтік қатынасын да дәлелдеу қажет.

Айыптау тұрғысынан ең маңызды тұжырым:

айыпталушы жүктілік туралы білді + алдында жүкті әйел тұрғанын түсінді + соған қарамастан қасақана зорлық-зомбылық әрекеттерін жасады.

Егер тек:

«әйел жүкті болғаны»

дәлелденіп, бірақ:

«айыпталушы бұл туралы білгені»

дәлелденбесе, «көрінеу» деген саралаушы белгі дәлелденбеген күйінде қалады.

66. Қайта саралау мүмкіндігі

Егер сот жүктілікке қатысты саралаушы белгі дәлелденбеген деген қорытындыға келсе, бұл автоматты түрде қылмыстың жоқ екенін білдірмейді.

Дәлелдемелерге байланысты 110-баптың бірінші бөлігі бойынша саралау сақталуы мүмкін.

Бұл баламалы ұстанымды қалыптастыру үшін қағидатты түрде маңызды.

Мысалы:

айыптаудың негізгі ұстанымы:

110-баптың екінші бөлігінің 3) тармағы;

баламалы түрде:

егер сот жүктілік туралы хабардар болу фактісін дәлелденбеген деп таныса, 110-баптың бірінші бөлігі.

Бұл ретте нақты қайта саралау анықталған мән-жайларға сәйкес келуге тиіс.

67. 110-бап мүлдем қолданылмайтын жағдайлар

Егер:

• зорлық-зомбылық әрекеті болмаса;
• тән немесе психикалық азап болмаса;
• қажетті бағыттылық болмаса;
• ерекше қатыгездік/қорлау/азап шектіру мақсаты болмаса;
• арнайы құраммен қамтылатын өзге зиян келтірілсе;
• әрекеттер іс жүзінде қылмыстың басқа құрамын құраса,

110-бап қолданылмауға тиіс.

68. ҚР ҚК-нің 54-бабымен байланысы

Кінәлі адамға көрінеу жүкті күйде екенін біле тұра әйелге қатысты қылмыстық құқық бұзушылық жасау қылмыстық жауаптылық пен жазаны ауырлататын мән-жайлардың тізбесінде де көзделген. (Заң және Құқық)

Алайда нақты іс бойынша бір мән-жайды екі рет есепке алуға жол бермеу мәселесін ескеру қажет.

Егер жүктілік 110-баптың белгілі бір бөлігінің міндетті саралаушы белгісі болып табылса, сот мыналарды ажыратуға тиіс:

1. белгіні құқықтық саралау үшін пайдалану;
2. оның жазаны дараландыруға дербес ықпалы.

Бұл — сот жарыссөздерінде және апелляциялық шағымда тікелей көтерген орынды мәселе.

69. Тергеп-тексеру мерзімі

Жәбірленушінің мүдделерін қорғау кезінде төмендегілерді бақылау маңызды:

• арыздың тіркелуін;
• сотқа дейінгі тергеп-тексерудің басталуын;
• тергеп-тексеру мерзімдерін;
• тергеп-тексеруді үзу туралы қаулыларды;
• тергеп-тексеруді қайта бастауды;
• істі прокурорға жолдауды;
• айыптау актісін жасауды;
• істің сотқа түсуін.

Негізсіз созбалаңға салу жағдайында ҚПК-де көзделген өтінішхаттар мен шағымдарды пайдалану қажет.

70. Тергеушінің әрекетсіздігіне шағымдану

Егер тергеуші:

• сараптама тағайындамаса;
• куәдан жауап алмаса;
• бейнежазбаны алып қоймаса;
• медициналық картаны сұратпаса;
• өтінішхатты қарамаса;
• жәбірленуші деп таныбаса;
• қаулының көшірмесін бермесе,

адвокат ҚПК-де көзделген шағымдану тетіктерін пайдалануға құқылы.

Өтінішхаттарға қатысты ҚПК-нің 99-бабы ерекше маңызға ие. zakonpravo.kz сайтының тәжірибелік материалдары осы норманың нақты процестік талаптарды мәлімдеу үшін қолданылатынын растайды. (Заң және Құқық)

71. Азаматтық талап қоюды қамтамасыз ету

Егер айыпталушының мүлікті иеліктен шығару қаупі болса, азаматтық талап қоюды қамтамасыз ету мәселесін уақтылы көтеру қажет.

Іс жүзінде бұл төмендегілерге қатысты талаптар кезінде маңызды болуы мүмкін:

• елеулі материалдық залал;
• ұзақ уақыт емделуге байланысты шығындар;
• ірі мөлшердегі өтемақы;
• сот шешімінің болашақта орындалуы.

Мүлікті жасырудың немесе иеліктен шығарудың нақты қаупі болса, процестің аяқталуын күтуге болмайды.

72. Азаматтық талап қоюдың практикалық құрылымы

Талап қоюды төмендегідей құрылымдау орынды:

1. Нақты мән-жайлар

Зорлық-зомбылықтың қашан, қай жерде және қандай тәсілмен жасалғаны.

2. Қылмыстық-құқықтық саралау

ҚР ҚК-нің 110-бабы екінші бөлігінің 3) тармағы.

3. Салдарлар

Физикалық және психологиялық салдарлар.

4. Медициналық салдарлар

Құжаттармен бірге.

5. Материалдық шығындар

Есеп-қисабымен бірге.

6. Моральдық зиян

Нақты тартылған азаптарды сипаттау.

7. Себеп-салдарлық байланыс

Қылмыс пен зиянның арасындағы байланыс.

8. Талаптардың мөлшері

Материалдық және моральдық зиянды бөлек көрсету.

9. Дәлелдемелер

Қосымшалардың тізбесі.

73. Азаматтық талап қою нысанасының тұжырымдалуына мысал

Процестік құжатта мынадай тұжырымды пайдалануға болады:

«Сотталушыдан жәбірленушінің пайдасына Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 110-бабы екінші бөлігінің 3) тармағында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықты жасау нәтижесінде келтірілген моральдық зиянның өтемақысын өндіріп алуды сұраймын. Бұл ретте келтірілген тән және жан азаптарының сипаты мен дәрежесін, қылмыс жасалған кездегі жәбірленушінің жүктілік жағдайын, зорлық-зомбылық әрекеттерінің сипаты мен ұзақтығын, жәбірленушінің физикалық және психологиялық жағдайына тигізген салдарын, сондай-ақ сот анықтаған өзге де мән-жайларды ескеруді сұраймын».

Талап сомасын негіздеу қажет, оны жай ғана ерікті мөлшерде көрсетуге болмайды.

74. Жәбірленушінің соттағы практикалық ұстанымы

Соттағы ұстанымның ең қисынды құрылымы:

Бірінші бөлім

Зорлық-зомбылық фактісін дәлелдеу.

Екінші бөлім

Дәл азаптау сипатын дәлелдеу.

Үшінші бөлім

Жүктілік фактісін дәлелдеу.

Төртінші бөлім

Айыпталушының бұл туралы хабардар болғанын дәлелдеу.

Бесінші бөлім

Келтірілген азаптарды дәлелдеу.

Алтыншы бөлім

Неғұрлым ауыр құрамды жоққа шығару немесе қажетті қылмыстық-құқықтық құрамдардың жиынтығын негіздеу.

Жетінші бөлім

Азаматтық талап қоюды негіздеу.

Сегізінші бөлім

Қорғау шараларының қажеттілігін негіздеу.

75. 110-баптың 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша нені дәлелдеу ерекше маңызды

Практикалық тұрғыдан алғанда, дәлелдемелерді тексеру тізімі төмендегідей көрінеді:

76. Айыптаудың ең көп таралған қатесі

Тәжірибеде айыптауды төмендегідей құру қауіпті:

«Айыпталушы жүкті әйелді ұрды, демек, бұл — 110-баптың екінші бөлігінің 3) тармағы».

Бұл жеткіліксіз.

Дәл азаптау фактісін дәлелдеу қажет.

Жүктілік — бұрыннан бар қылмыс құрамының саралаушы белгісі, ол негізгі құрамның белгілерін алмастырмайды.

77. Қорғаудың ең көп таралған қатесі

Қорғау кейде мынадай уәжбен ғана шектеледі:

«Ол жүкті болған жоқ»,

немесе:

«Мен оның жүкті екенін білген жоқпын».

Бұл уәж дәлелденген күннің өзінде, ол 110-баптың бірінші бөлігі немесе басқа бап бойынша жауаптылықты міндетті түрде жоққа шығармайды.

Сондықтан қорғау төмендегілерге қатысты уәждерді жеке-жеке келтіруге тиіс:

• зорлық-зомбылық фактісінің өзін;
• зорлық-зомбылықтың сипатын;
• азаптарды;
• мақсатты;
• ерекше қатыгездікті;
• себеп-салдарлық байланысты;
• дәлелдемелердің дәйектілігін;
• дәлелдемелердің жол берілетіндігін.

78. Тұрмыстық мән-жайлардың маңызы

Егер зорлық-зомбылықты жұбайы, серіктесі, туысы немесе отбасылық-тұрмыстық қатынастар аясына жататын өзге тұлға жасаса, тек ҚК мен ҚПК-ні ғана қолдануға болмайды.

«Тұрмыстық зорлық-зомбылық профилактикасы туралы» заңды да ескеру қажет.

Ол қорғау нұсқамасын және жеке профилактиканың өзге де шараларын қоса алғанда, профилактикалық және қорғау шараларының жүйесін көздейді. (Заң және Құқық)

79. Жүйелі құқықтық модель

Істі бір мезгілде төрт бағыт бойынша қарастыру қажет:

Қылмыстық құқық

ҚК-нің 110-бабы.

Қылмыстық процесс

ҚПК — тергеп-тексеру, дәлелдемелер, жәбірленуші, бұлтартпау шаралары.

Азаматтық құқық

ҚР АК-нің 917, 951-баптары және АК-нің зиянды өтеуге қатысты өзге нормалары.

Отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылықтан қорғау құқығы

Тұрмыстық зорлық-зомбылық профилактикасы туралы заң.

Қосымша түрде төмендегілер қолданылады:

• Конституция;
• халықаралық шарттар;
• Әйелдерге қатысты кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы конвенция (CEDAW);
• Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт (МПГПП);
• Азаптауға қарсы конвенция;
• Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары;
• сот сараптамасы туралы заңнама;
• жәбірленушілерге өтемақы төлеу қоры туралы заңнама.

80. Негізгі нормативтік құқықтық актілер

80.1. ҚР Конституциясы

Әсіресе:

• 13-бап — сот арқылы қорғалу;
• 14-бап — теңдік;
• 17-бап — адамның қадір-қасиеті;
• 18-бап — жеке өмірге қол сұғылмаушылық;
• 77-бап — сот төрелігінің кепілдіктері.

80.2. ҚР ҚК

Негізгі нормалар:

• 3-бап — қылмыстық құқық бұзушылықтардың санаттары;
• 11-бап — қылмыстардың санаттары;
• 54-бап — ауырлататын мән-жайлар;
• 68-бап — татуласу;
• 71-бап — ескіру мерзімдері;
• 110-бап — азаптау;
• 146-бап — азаптаулар;
• денсаулыққа зиян келтіруге қатысты нормалар.

110-бап — негізгі норма. (Заң және Құқық)

80.3. ҚР ҚПК

Негізгі бағыттар:

• жәбірленушінің құқықтары;
• дәлелдемелер;
• өтінішхаттар;
• азаматтық талап қою;
• қауіпсіздік шаралары;
• бұлтартпау шаралары;
• процестік мәжбүрлеу шаралары;
• сараптама;
• соттылық;
• апелляция.

Әсіресе:

• 99-бап;
• 110-бап;
• 125-бап;
• 136-бап;
• 147-бап;
• 155-бап;
• 166-бап;
• 173-бап;
• 271-бап;
• соттылық туралы 306-бап және одан кейінгі баптар.

81. ҚР АК

Негізгі нормалар:

• 917-бап — зиянды өтеудің жалпы қағидаты;
• 951-бап — моральдық зиян;
• 952-бап — моральдық зиянды өтеу;
• 178-бап — талап қоюдың жалпы ескіру мерзімі;
• 187-бап — талап қоюдың ескіру мерзімі қолданылмайтын талаптар.

187-бап осы санаттағы істер үшін ерекше маңызды. (Заң және Құқық)

82. «Тұрмыстық зорлық-зомбылық профилактикасы туралы» заң

Негізгі ережелер:

• 1-бап — негізгі ұғымдар;
• 3-бап — қағидаттар;
• 17-бап — жеке профилактика шаралары;
• 18-бап — негіздер;
• 20-бап — қорғау нұсқамасы;
• 22-бап — мінез-құлыққа қойылатын ерекше талаптар.

(Заң және Құқық)

 83. «Ерлер мен әйелдердің тең құқықтары мен тең мүмкіндіктерінің мемлекеттік кепілдіктері туралы» Заң

Әсіресе мыналар маңызды:

• 2-бап;
• 3-бап;
• 4-бап;
• 15-бап.

Заң жүктілікке және қылмыстық-процестік қорғауға байланысты әйелдерді қорғаудың арнайы шараларына тікелей жол береді. (Заң және құқық)

84. «Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы» Заң

Мыналарды тексеру қажет:

• 6-бап — өтемақы алуға кімнің құқығы бар;
• 7-бап — өтемақы мөлшері;
• 8-бап — өтемақы тағайындау тәртібі;
• 10-бап — Қордың көздері.

110-бап бойынша 6-баптың тізбесіне сәйкес өтемақы алуға тікелей құқық автоматты түрде туындамайды. (Заң және құқық)

85. Жоғарғы Соттың 2007 жылғы 11 мамырдағы № 1 нормативтік қаулысы

«Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы».

Бұл мына мәселелер бойынша негізгі сот актілерінің бірі:

• қылмыс құрамдарын ажырату;
• кінәнің нысанын бағалау;
• іс-әрекеттің тәсілін анықтау;
• салдарларды айқындау;
• сот-медициналық сараптаманы бағалау.

(Заң және құқық)

86. Жоғарғы Соттың 2009 жылғы 28 желтоқсандағы № 7 нормативтік қаулысы

«Жеке бас бостандығы мен адамның қадір-қасиетіне қол сұғылмаушылықты сақтау, азаптауларға, зорлық-зомбылыққа, адамның қадір-қасиетін қорлайтын басқа да қатыгез немесе ар-намысты қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлеріне қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша қылмыстық және қылмыстық-процестік заңнама нормаларын қолдану туралы».

Әсіресе мыналар үшін маңызды:

• азаптау мен қинауды ажырату;
• дәлелдемелердің жол берілетіндігін анықтау;
• қадір-қасиетті қорғау;
• заңсыз ықпал етуді бағалау.

(Заң және құқық)

87. Жоғарғы Соттың 2015 жылғы 27 қарашадағы № 7 нормативтік қаулысы

«Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы».

Мыналар бойынша негізгі акт:

• моральдық зиян ұғымы;
• тән және жан азаптарын анықтау;
• талап қоюдың ескіру мерзімі;
• өтемақы мөлшерін айқындау;
• жауаптылық негіздерін белгілеу.

(Заң және құқық)

88. ҚР ҚК-нің 68-бабы бойынша Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысы

ҚР ҚК-нің 68-бабын қолдану туралы 2001 жылғы 21 маусымдағы Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысы мыналар үшін маңызды:

• татуласу шарттары;
• зиянды өтеудің нақты жүзеге асырылуы;
• еріктілік;
• татуласу сәтін анықтау;
• жәбірленушінің өтінішін процестік тұрғыдан ресімдеу.

(Заң және құқық)

89. Халықаралық шарттар туралы Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысы

ҚР Жоғарғы Сотының 2008 жылғы 10 шілдедегі № 1 нормативтік қаулысы тиісті шарттар болған жағдайда Қазақстан Республикасының соттары халықаралық шарттарды қолдануы қажеттігін растайды. (Заң және құқық)

90. Жәбірленушінің практикалық стратегиясы

Егер адвокаттың міндеті жүкті жәбірленушінің мүдделерін қорғау болса, оңтайлы процестік стратегия мынадай болуы мүмкін.

1-кезең. Дәлелдемелерді дереу тіркеу

Мыналарды алу қажет:

• медициналық құжаттар;
• фотосуреттер;
• бейнежазбалар;
• хат алмасулар;
• қоңыраулардың жазбалары;
• бейнебақылау камераларының деректері.

2-кезең. Қауіпсіздік

Мына мәселелерді қою:

• жақындауға тыйым салу;
• қорғау нұсқамасын шығару;
• қауіпсіздіктің өзге шараларын қолдану;
• бұлтартпау шарасын қолдану.

3-кезең. Медициналық сараптама

Мыналарды толық зерттеуді талап ету:

• дене жарақаттары;
• зиянның ауырлық дәрежесі;
• жүктілік;
• ықтимал асқынулар;
• себеп-салдарлық байланыс.

4-кезең. Айыпталушының хабардар болғанын дәлелдеу

Айыпталушының жүктілік туралы білгенін растайтын дәлелдемелердің жеке блогын жинау.

5-кезең. Қинау фактісін дәлелдеу

Бір ғана соққы фактісімен шектелмеу.

Мыналарды көрсету:

• жүйелілік;
• қайталанушылық;
• тәсіл;
• ұзақтық;
• қорқытулар;
• қорлау;
• ауырсыну келтіру;
• азаптау мақсаты.

6-кезең. Азаматтық талап қою

Мыналарды мәлімдеу:

• мүліктік зиян;
• моральдық зиян;
• процестік шығындар;
• емделуге жұмсалған шығындар.

7-кезең. Тергеуді бақылау

Қаулыларды алып отыру және тергеу органының әрекетсіздігіне ден қою.

91. Апелляция кезіндегі стратегия

Жәбірленушінің апелляциялық шағымын мынадай құрылымда жасауға болады:

1. мән-жайлардың қысқаша сипаттамасы;
2. сот анықтаған саралау;
3. жүктілікті растайтын дәлелдемелер;
4. айыпталушының жүктілік туралы білгенін растайтын дәлелдемелер;
5. қинау фактісін растайтын дәлелдемелер;
6. ерекше қатыгездікті растайтын дәлелдемелер;
7. салдарларды растайтын дәлелдемелер;
8. соттың қателіктері;
9. даулы әрбір дәлелдемені бағалау;
10. қылмыстық заңның бұзылуы;
11. ҚПК-нің бұзылуы;
12. азаматтық талап қою;
13. қауіпсіздік шаралары;
14. сұрау бөлігі.

92. Егер сот жүктілікке байланысты саралаушы белгі бойынша айыпты жоққа шығарса

Мынаны жеке анықтау қажет:

сот 110-баптың 2-бөлігінің 3-тармағын ғана алып тастады ма, әлде қинау құрамын толығымен жоққа шығарды ма?

Егер тек саралаушы белгі алынып тасталса, соттың неліктен:

• хабардар болу фактісін дәлелденген деп танымағанын;
• жүктілік фактісін дәлелденген деп танымағанын;
• хабардар болу сәтін дәлелденген деп танымағанын;
• нақты дәлелдемелерді қабылдамағанын тексеру қажет.

Ал егер сот қинау құрамын алып тастаса, онда 110-баптың бірінші бөлігінің элементтеріне қатысты дау айту қажет.

93. Егер сот іс-әрекеттерді неғұрлым ауыр қылмыс ретінде сараласа

Егер денсаулыққа ауыр немесе орташа ауырлықтағы зиян келтірілгені анықталса, 110-бап бойынша саралау қате емес пе екенін тексеру қажет.

110-баптың қолданылу шегі бар және ол денсаулыққа ауыр немесе орташа ауырлықтағы зиянның болмауына байланысты. (Заң және құқық)

Сондықтан мұндай жағдайларда жәбірленушіні қорғау тарапы, керісінше, денсаулыққа қарсы тиісті бап бойынша дұрыс саралау мәселесін көтере алады.

94. Жүктілік туралы негізгі қорытынды

Заң тұрғысынан ҚК-нің 110-бабы 2-бөлігінің 3-тармағында жүктілік екі функция атқарады:

объективтік

жәбірленуші шын мәнінде жүкті болуы керек;

субъективтік

кінәлі адам бұл туралы көрінеу білуі керек.

Бұл — қағидатты мәселе.

Егер жүктіліктің объективті фактісі дәлелденсе, бірақ кінәлінің хабардар болғаны дәлелденбесе, саралаушы белгі дәлелденбеген болып қалуы мүмкін.

95. Мерзімдер туралы негізгі қорытынды

Мына мерзімдерді ажырату қажет:

71-бап ауыр қылмыс үшін 10 жылдық мерзімді көздейді. (Заң және құқық)

АК-нің 178-бабы талап қоюдың жалпы үш жылдық ескіру мерзімін көздейді. (Заң және құқық)

АК-нің 187-бабы материалдық емес игіліктер мен жеке мүліктік емес құқықтарды қорғау туралы талаптарға, сондай-ақ заңда белгіленген ерекшеліктерді ескере отырып, денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу туралы талаптарға талап қоюдың ескіру мерзімі қолданылмайтынын белгілейді. (Заң және құқық)

96. Татуласу туралы негізгі қорытынды

Жәбірленушінің жүкті болуы:

татуласуға автоматты түрде тыйым салынатынын білдірмейді.

Алайда:

• 110-баптың 2-бөлігінің 3-тармағында көзделген қылмыс ауыр қылмыс болып табылады;
• 68-баптың 1-бөлігіндегі жалпы тетік онша ауыр емес/ауырлығы орташа қылмыстарға арналған;
• 68-баптың 2-бөлігі кінәлілердің белгілі бір санаттарына қатысты арнайы ережелерді көздейді;
• 146-бап — азаптау — 68-баптың қолданылуынан тікелей алып тасталған;
• сондықтан 110-бап және 146-бап бойынша саралау татуласу мәселесіне қатысты түбегейлі әртүрлі салдарларға әкеледі. (Заң және құқық)

97. Бұлтартпау шаралары туралы негізгі қорытынды

110-бап ҚПК-нің 136-бабында тікелей көрсетілген, бұл қылмыстың ауырлығына және/немесе саралануына байланысты күзетпен ұстау мәселесін қарауға мүмкіндік береді. (Заң және құқық)

Алайда түпкілікті шешім қабылдау үшін процестік негіздер анықталуы қажет.

Отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылық жағдайында мәселе мына мән-жайлар жиынтығында бағалануы керек:

қылмыстың ауырлығы + зорлық-зомбылықтың қайталану қаупі + жәбірленушіге ықпал ету қаупі + дәлелдемелерді жасыру қаупі + өзге де мән-жайлар.

98. Дәлелдемелер туралы негізгі қорытынды

110-баптың 2-бөлігінің 3-тармағы бойынша ең сенімді дәлелдемелік құрылым:

медициналық құжаттар

• сараптама;
• жүктілік туралы хат алмасу;
• айыпталушының хабардар болғанын дәлелдейтін деректер;
• зорлық-зомбылық туралы объективті деректер;
• жәбірленушінің айғақтары;
• куәлардың айғақтары;
• фотосуреттер/бейнежазбалар;
• бейнебақылау камераларының деректері;
• бұған дейінгі эпизодтар туралы мәліметтер;
• психикалық азаптарды растайтын дәлелдемелер.

Бір дәлелдеме көзі барлық мән-жайларды бірдей растауға міндетті емес.

99. Сот практикасы туралы негізгі қорытынды

Қарастырылып отырған санаттағы істер бойынша сот практикасын шартты түрде төрт деңгейге бөлу қажет.

Бірінші деңгей — тікелей 110-бап

Қинауды және жүктілікке байланысты саралаушы белгіні саралау. (Заң және құқық)

Екінші деңгей — денсаулыққа қарсы қылмыстар

Зиянның ауырлығын, себеп-салдарлық байланысты, кінәнің нысанын және сараптаманың маңызын анықтау. (Заң және құқық)

Үшінші деңгей — азаптау

110-бап пен 146-бапты ажырату. (Заң және құқық)

Төртінші деңгей — азаматтық-құқықтық салдарлар

Моральдық зиян, талап қоюдың ескіру мерзімдері, сот шығындары. (Заң және құқық)

Мұндай бөлу әртүрлі құқықтық мәселелерді араластырмауға мүмкіндік береді.

100. Практикалық қорытынды

ҚР ҚК-нің 110-бабы 2-бөлігінің 3-тармағы бойынша іс-әрекеттерді саралау үшін жүкті әйелге қатысты зорлық-зомбылық фактісін ғана дәлелдеу жеткіліксіз.

Мыналарды анықтау қажет:

зорлық-зомбылық әрекеттері → тән және/немесе психикалық азаптар келтіру → қинау белгілері → жәбірленушінің жүктілігі → кінәлінің жүктілік туралы білуі → әрекеттердің қасақана жасалуы → неғұрлым ауыр арнайы құрам бойынша саралауға негіздердің болмауы.

Сонымен бірге жәбірленуші мыналарды талап етуге құқылы:

мүліктік зиянды өтеу + моральдық зиянның өтемақысы + заңда көзделген процестік шығындар.

Отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылық жағдайында қосымша түрде мыналарды қолдану қажет:

қорғау нұсқамасы + жақындауға тыйым салу + жәбірленушінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету шаралары + тиісті бұлтартпау шарасы.

Жүктілік асқынған жағдайда мыналарды жеке зерттеу қажет:

медициналық зиян + себеп-салдарлық байланыс + зиянның ауырлық дәрежесі + қосымша саралау мүмкіндігі.

Азаптау белгілері болған жағдайда ҚК-нің 146-бабын жеке тексеру қажет, өйткені Жоғарғы Сот азаптау мен қинауды ажырату қажеттігін тікелей талап етеді. (Заң және құқық)

101. Zakonpravo.kz сайтындағы негізгі сілтемелер

ҚР ҚК

ҚР ҚК-нің 110-бабы — Қинау

ҚР ҚК-нің 54-бабы — қылмыстық жауаптылық пен жазаны ауырлататын мән-жайлар

ҚР ҚК-нің 68-бабы — татуласу

ҚР ҚК-нің 71-бабы — ескіру мерзімі

ҚР ҚПК

ҚПК-нің 125-бабы — дәлелдемелерді бағалау

ҚПК-нің 136-бабы — бұлтартпау шараларын қолдану негіздері

ҚПК-нің 147-бабы — күзетпен ұстау

ҚПК-нің 155-бабы — процестік мәжбүрлеудің өзге де шараларын қолдану негіздері

ҚПК-нің 166-бабы — қылмыстық процесте қаралатын азаматтық талап қоюлар

ҚПК-нің 173-бабы — Жәбірленушілерге өтемақы қоры

ҚПК-нің 271-бабы — сараптаманы міндетті түрде тағайындау

ҚПК-нің 306-бабы — аудандық және оған теңестірілген сотқа соттылығы жататын қылмыстық істер

ҚР АК

АК-нің 178-бабы — талап қоюдың жалпы ескіру мерзімі

АК-нің 187-бабы — талап қоюдың ескіру мерзімі қолданылмайтын талаптар

Отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылық

Тұрмыстық зорлық-зомбылық профилактикасы туралы заңның 3-бабы — тұрмыстық зорлық-зомбылық профилактикасының қағидаттары

17-бап — жеке профилактика шаралары

20-бап — қорғау нұсқамасы

22-бап — құқық бұзушының мінез-құлқына ерекше талаптар белгілеу

Халықаралық құқық

Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіні ратификациялау

ҚР халықаралық шарттарының нормаларын қолдану — Жоғарғы Соттың 2008 жылғы 10 шілдедегі № 1 нормативтік қаулысы

Қазақстанның Әйелдерге қатысты кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы конвенцияға қосылуы (CEDAW)

Жоғарғы Соттың сот практикасы

Жоғарғы Соттың 2007 жылғы 11 мамырдағы № 1 нормативтік қаулысы — өмір мен денсаулыққа қарсы қылмыстар

Жоғарғы Соттың 2009 жылғы 28 желтоқсандағы № 7 нормативтік қаулысы — азаптау, зорлық-зомбылық және адамның қадір-қасиеті

Жоғарғы Соттың 2015 жылғы 27 қарашадағы № 7 нормативтік қаулысы — моральдық зиянды өтеу

ҚК-нің 68-бабы бойынша Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысы — татуласу

Жәбірленушілерге өтемақы қоры

Заңның 6-бабы — өтемақы алуға құқығы бар жәбірленушілер

7-бап — өтемақы мөлшері

8-бап — өтемақы тағайындау тәртібі

102. Қорытынды құқықтық формула

Практикалық қолдану үшін құқықтық конструкцияны былай тұжырымдар едім:

ҚР ҚК-нің 110-бабы 2-бөлігінің 3-тармағы — қинаудың сараланған құрамы. Оны қолдану үшін қинаудың объективтік белгілерін де, кінәлінің жәбірленушінің жүктілігі туралы көрінеу хабардар болғанын да бір мезгілде дәлелдеу қажет. Жәбірленушінің жүкті болуының өзі қинау құрамын дәлелдеуді алмастырмайды, ал зорлық-зомбылық фактісінің өзі кінәлінің жүктілік туралы көрінеу хабардар болғанын дәлелдеуді алмастырмайды.

Бұл ретте:

1. іс қылмыстық-процестік тәртіппен тергеледі;
2. әдеттегі жағдайда аудандық/оған теңестірілген сотта қаралады;
3. алдын ала азаматтық-құқықтық талап қою қылмыстық қудалаудың шарты болып табылмайды;
4. мүліктік және моральдық зиянды өтеу туралы азаматтық талап қылмыстық іс шеңберінде қойылуы мүмкін;
5. қажет болған жағдайда қауіпсіздік шаралары мен жақындауға тыйым салу қолданылады;
6. күзетпен ұстау мәселесін шешу мақсатында 110-бап ҚПК-нің 136-бабында көрсетілген;
7. денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлық дәрежесі сот-медициналық сараптама арқылы белгіленеді;
8. азаптау белгілері болған жағдайда ҚК-нің 146-бабын тексеру қажет;
9. ҚК-нің 71-бабының жалпы ережелері қолданылған жағдайда ауыр қылмыс үшін жалпы ескіру мерзімі он жылды құрайды;
10. материалдық емес игіліктерді қорғау және моральдық зиян туралы талаптарға талап қоюдың ескіру мерзімін қолданудың арнайы тәртібі белгіленген;
11. жәбірленушінің жүкті болуының өзі татуласуды жоққа шығармайды, алайда 68-бапты қолдану қылмыстың санатына, кінәлінің мәртебесіне және өзге де шарттарға байланысты;
12. МПГПП, CEDAW және Азаптауға қарсы конвенцияның халықаралық стандарттары тиімді тергеуге, жәбірленушіні қорғауға және келтірілген зиянды өтеуге қойылатын талаптарды күшейтеді.

Адвокаттық практика үшін дәлелдемелердің төрт негізгі блогы аса маңызды:

(1) қинау фактісін дәлелдеу; (2) жүктілікті дәлелдеу; (3) айыпталушының жүктілік туралы білгенін дәлелдеу; (4) салдарлар мен зиянның мөлшерін дәлелдеу.

Дәл осы төрт блок саралау туралы қаулыда, айыптау актісінде, сот үкімінде және қажет болған жағдайда апелляциялық шағымда көрсетілуі тиіс.

Жеке атап өтетін маңызды практикалық мәселе: нақты қылмыстық іс бойынша мен осы жалпы саралаумен шектелмес едім. Егер сіз істің фабуласын берсеңіз — кінәлі кім (күйеуі/бірге тұратын адамы/бұрынғы жұбайы/өзге тұлға), эпизодтар саны, жүктілік мерзімі, қандай әрекеттер жасалғаны, сараптама бойынша қандай зиян анықталғаны және іс қай сатыда тұрғаны — осының негізінде нақты іс бойынша адвокаттық құқықтық талдау жасауға болады: саралау → дәлелдемелер → өтінішхаттар → бұлтартпау шаралары/қауіпсіздік → азаматтық талап қою → сот жарыссөзіндегі ұстаным → апелляциялық перспектива, сондай-ақ процестік құжаттардың жобаларын әзірлеуге болады.

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау