Еңбек даулары төрелік талқылаудың нысанасы болып табылмайды
Дауды Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес төрелік талқылаудың нысанасы ретінде қарауға болмайды («Төрелік туралы» Заңның 52-бабы 2-тармағының 2) тармақшасы).
Қазақстан Республикасы Конституциясының 24-бабы 2-тармағына сәйкес (бұдан әрі – Конституция) әркімнің қауіпсіздік пен гигиена талаптарына сай еңбек жағдайына, қандай да бір кемсітусіз еңбегі үшін сыйақы алуға, сондай-ақ жұмыссыздықтан әлеуметтік қорғалуға құқығы бар.
Осылайша, еңбек ету және ол үшін сыйақы алу құқығы, оның ішінде конституциялық құқықпен қорғалады.
Төрелік Конституцияда айқындалған соттар жүйесіне кірмейді (Нормативтік қаулының 2-тармағында тиісті түсіндірмелер берілген).
Еңбек кодексінің 1-бабы 1-тармағының 21) тармақшасына сәйкес еңбек қатынастары – Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасында, келісімдерде, еңбек, ұжымдық шарттарда және жұмыс берушінің актілерінде көзделген құқықтар мен міндеттерді жүзеге асыру кезінде туындайтын жұмыскер мен жұмыс беруші арасындағы қатынастар.
«Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» кодекстің (Салық кодексінің) 616-бабы 1-тармағының 1) тармақшасына сәйкес еңбекақы төлеу сомаларын өндіріп алу туралы талап қоюлар және еңбек қызметіне байланысты өзге де талаптар бойынша талап қоюшылар соттарда мемлекеттік баж төлеуден босатылады.
«Төрелік туралы» Заңның 8-бабының 5-тармағында тараптардың келісімі бойынша жеке немесе заңды тұлғалар арасындағы азаматтық-құқықтық қатынастардан туындайтын даулардың төрелікке берілуі мүмкін екендігі көзделген.
Төрелікке ведомстволық бағынысты емес даулардың тізбесі «Төрелік туралы» Заңның 8-бабының 8, 9 және 10-тармақтарында көзделген. Аталған тізбе түпкілікті болып табылмайды.
Азаматтық кодекстің 1-тарауында азаматтық-құқықтық қатынастарды реттейтін нормалар қамтылған.
Азаматтық кодекстің 1-бабының 1 және 3-тармақтарында азаматтық заңдар тауар-ақша және қатысушылардың теңдігіне негізделген өзге де мүліктік қатынастарды, сондай-ақ мүліктік қатынастарға байланысты жеке мүліктік емес қатынастарды реттейтіні көрсетілген. Азаматтық кодекстің 1-бабының 1-тармағында көрсетілген белгілерге сәйкес келетін еңбек қатынастарына, егер бұл қатынастар еңбек заңнамасымен реттелмесе, азаматтық заңнама қолданылады.
Осыған байланысты еңбек құқықтық қатынастары азаматтық-құқықтық қатынастарға жатпайды, тиісінше, төрелік талқылаудың нысанасы бола алмайды. Соттар мұндай төрелік шешімдердің күшін жоюға, төрелік шешімді танудан және оны орындауға жіберуден бас тартуға тиіс. Бұл «Төрелік туралы» Заңның 52-бабы 2-тармағының 2) тармақшасы және 57-бабы 1-тармағының 2) тармақшасы негізінде жүзеге асырылады.
Сонымен бірге төреліктердің еңбек құқықтық қатынастарынан туындайтын дауларды қарау жағдайлары орын алуда.
Мәселен, Астана қаласының тұрақты жұмыс істейтін төрелігінің 2023 жылғы 14 қарашадағы төрелік шешімімен Д. мен У.-дың «A» ЖШС-не жалақы бойынша берешекті өндіріп алу туралы талап қоюы қанағаттандырылған. Жауапкерден Д.-ның пайдасына 20 700 000 теңге мөлшерінде жалақы бойынша берешек, сондай-ақ оның төрелікке талап қою берген кезде төлеген 69 000 теңге мөлшеріндегі төрелік алымды төлеу жөніндегі шығыстары; У.-дың пайдасына 13 500 000 теңге мөлшерінде жалақы бойынша берешек өндірілген.
Еңбек дауын қарай отырып, төрелік тараптардың 2023 жылғы 13 қарашадағы төрелік келісімінде туындаған дауды Астана қаласының тұрақты жұмыс істейтін төрелігіне беру көзделгеніне, ал төреші ретінде И. сайланғанына сілтеме жасаған.
Астана қаласы сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2025 жылғы 5 маусымдағы ұйғарымымен жауапкердің төрелік шешімнің күшін жою туралы өтінішхатын қанағаттандырудан бас тартылған. Сот өз қорытындысын төрелік шешімнің Қазақстан Республикасының жария тәртібіне қайшы келмейтініне және төрелік шешім шығарылған дау Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес төрелік талқылаудың нысанасы болуы мүмкін екендігіне, өйткені тараптар келісім арқылы дауды төрелікке шешуге бергеніне сілтеме жасай отырып негіздеген.
Алайда апелляциялық сатыдағы сот жоғарыда көрсетілген құқық нормаларына сәйкес еңбек дауларының төрелікте қаралуға жатпайтынын ескермеген.
Бұдан басқа, іс материалдарынан талап қоюшылардың төрелікке жүгінген кезде талап қоюды қарағаны үшін 69 000 теңге мөлшерінде төрелік алым төлегені көрінеді, ал мемлекет даулардың осы санаты бойынша талап қоюшыларға соттарға жүгінген кезде мемлекеттік баж төлеуден босату түрінде жеңілдік көздеген.
Тағы бір мысал. Алматы қаласының тұрақты жұмыс істейтін төрелігі ТОО «G»-ның Ж.-ға еңбек міндеттерін орындау кезінде жұмыскер келтірген залал сомасын өндіріп алу туралы талап қоюын ішінара қанағаттандыру туралы шешім шығарған.
Алматы қалалық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2024 жылғы 13 ақпандағы ұйғарымымен аталған шешім даудың Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес төрелік талқылаудың нысанасы бола алмайтындығына байланысты жойылған.
Төрелік шешімнен көрінгендей, 2022 жылғы 1 маусымда тараптар арасында жауапкерді «G» ЖШС-нің алкогольсіз бағыттағы маркетинг бөлімшесіне үйлестіруші лауазымына жұмысқа қабылдау туралы еңбек шарты жасалған.
Сол күні тараптар арасында толық жеке материалдық жауапкершілік туралы шарт жасалған, оның талаптарына сәйкес жауапкер өзіне берілген материалдық құндылықтар мен құжаттардың сақталуын қамтамасыз ету үшін толық материалдық жауапкершілікті өзіне қабылдаған.
Еңбек кодексінің 123-бабы 8-тармағының 1) тармақшасына сәйкес жұмыскерге жазбаша толық материалдық жауапкершілікті өзіне алу туралы шарт негізінде берілген мүліктің және басқа да құндылықтардың сақталуын қамтамасыз етпеген жағдайда, жұмыс берушіге келтірілген залалдың толық мөлшерінде материалдық жауапкершілік жұмыскерге жүктеледі.
Еңбек шарты тараптарының материалдық жауапкершілігі мәселелері Еңбек кодексінің нормаларымен реттеледі.
«G» мен Ж. арасында жасалған толық материалдық жауапкершілік туралы шарттың өзінде көрсетілгендей, ол еңбек шартына қосымша болып табылады.
Осылайша, «G» ЖШС мен Ж. арасындағы қатынастардың еңбек қатынастары екені анықталған, сондықтан апелляциялық сатыдағы сот жұмыскер мен жұмыс беруші арасындағы даудың төрелік талқылаудың нысанасы бола алмайтыны туралы дұрыс қорытындыға келген.
Сот «Төрелік туралы» Заңның 52-бабы 2-тармағының 2) тармақшасын дұрыс қолданған, өйткені дауланып отырған төрелік шешім Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес төрелік талқылаудың нысанасы бола алмайтын дау бойынша шығарылған. Алайда төрелік ескертпенің жарамсыздығы туралы қорытындылар қате, өйткені Азаматтық кодекске сәйкес мәмілелер Азаматтық кодекстің өзінде немесе заңдарда тікелей жарамсыз деп танылған жағдайда ғана жарамсыз болып табылады. «Төрелік туралы» Заңның 8-бабында төрелік ескертпенің жарамсыздығы туралы тікелей нұсқау жоқ.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
