Түсініктеме 351-бабына Көрінеу жалған сөз жеткізу Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 

1. Қылмыс жасалғаны туралы көрінеу жалған сөз жеткізу — жүзден екі жүзге дейінгі айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде немесе сотталған адамның бір айдан екі айға дейінгі кезеңдегі жалақысы немесе өзге де табысы мөлшерінде айыппұл салуға, не бір жүз сексен сағаттан екі жүз қырық сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не бір жылдан екі жылға дейінгі мерзімге түзеу жұмыстарына, не үш айдан алты айға дейінгі мерзімге қамаққа алуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Адамды сыбайлас жемқорлық, ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасады деп айыптаумен, не айыптау дәлелдемелерін жасанды түрде жасаумен, не пайдакүнемдік ниетпен ұштасқан дәл сол іс-әрекет — алты жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, ұйымдасқан топтың немесе қылмыстық қоғамдастықтың (қылмыстық ұйымның) мүддесінде жасалған іс-әрекеттер — үш жылдан сегіз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Қылмысқа қарсы күресте азаматтардың жасалған немесе дайындалып жатқан қылмыстар туралы хабарламалары маңызды рөл атқарады. Құқық қорғау органдары қылмыстық істерді, әдетте, азаматтардың арыздары немесе жасалған қылмыс салдарынан зиян келтірілген ұйым басшысының хабарламасы болған кезде қозғайды. ҚІЖК-нің 177-бабына сәйкес, аталған екі негізден басқа, қылмыстық істі қозғауға кінәсін мойындап келу, бұқаралық ақпарат құралдарындағы хабарлама, қылмыстық іс қозғауға құқылы лауазымды адамдар мен органдардың қылмыс туралы мәліметтерді тікелей анықтауы да себеп және негіз бола алады.

Көрінеу жалған сөз жеткізу құқық қорғау органдарының қалыпты қызметіне елеулі кедергі келтіреді, өйткені жалған сөз жеткізулердің едәуір бөлігі бойынша қылмыстық істер қозғалып, алдын ала тергеу жүргізіледі. Жалған хабарлама негізінде қозғалған кейбір қылмыстық істер бойынша тергеу істің сотта қаралуымен және кінәсіз адамның негізсіз, заңсыз сотталуымен аяқталады.

Қарастырылып отырған қылмыстың қоғамдық қауіптілігі жасалған қылмыс туралы көрінеу жалған мәліметтерді хабарлау нәтижесінде кінәсіз адамдардың қылмыстық жауаптылыққа тартылуы мүмкін екендігінде.

ҚК-нің 351-бабында көзделген қылмыстың объектісі сот төрелігін жүзеге асыруға бағытталған құқық қорғау органдарының қалыпты қызметі болып табылады. Жалған сөз жеткізу салдарынан көбінесе кінәсіз адам қылмыстық қудалауға ұшырайтындықтан, осы қылмыстың факультативтік объектісі ретінде жеке адам, оның құқықтары мен мүдделері танылады.

Көрінеу жалған сөз жеткізудің объективтік жағы жасалған немесе дайындалып жатқан қылмыс туралы ойдан шығарылған мәліметтерді анықтау органдарына, алдын ала тергеу органдарына, прокуратураға немесе сотқа, сондай-ақ осындай хабарламаларды құқық қорғау органдарына жолдауға міндетті өзге де мемлекеттік органдарға хабарлаудан көрінеді.

Дайындалып жатқан немесе жасалған қылмыс туралы жалған ақпарат құқық қорғау органдарына ғана емес, өзге де органдарға хабарланған жағдайда көрінеу жалған сөз жеткізу құрамының бар-жоғын тану мәселесі бойынша заң әдебиеттерінде әртүрлі пікірлер бар. Біздің ойымызша, Қазақстан Республикасының қылмыстық-процестік заңнамасына сәйкес қылмыстық іс қозғауға құқығы бар органдарға және аталған органдардың қызметкерлері болып табылатын лауазымды адамдарға ғана дайындалып жатқан немесе жасалған қылмыс туралы көрінеу жалған мәліметтерді хабарлау көрінеу жалған сөз жеткізу құрамын құрайды деген ұстаным анағұрлым дұрыс болып табылады. Көрсетілген мәліметтерді басқа органдар мен лауазымды адамдарға хабарлау осы мәліметтер қылмыстық қудалау органдарына түсіп, онда келіп түскен ақпараттың шынайылығы немесе жалғандығы тексеріліп, қылмыстық іс қозғау мәселесі шешілген жағдайда ғана қарастырылып отырған қылмыстың құрамын құрауы мүмкін. Қылмыс туралы хабарлама қылмыстық қудалау органдарына қандай жолмен түскеніне қарамастан, жалған сөз жеткізу тек сол хабарлама қылмыстық қудалау органдарына түскен жағдайда ғана қоғамдық қауіптілікке ие болады.

ҚК-нің 351-бабы бойынша саралау үшін көрінеу жалған сөз жеткізу кезінде қылмыс жасаған нақты адамның көрсетілуі немесе дайындалып жатқан не жасалған қылмыс туралы жалған хабарламада ондай адамның көрсетілмеуі маңызды емес. Егер сотқа немесе құқық қорғау органдарына жолданған жасалған немесе дайындалып жатқан қылмыс туралы көрінеу жалған хабарламада қылмыс жасауға қатысы бар нақты адам көрсетілсе, іс-әрекетті жалған сөз жеткізу (ҚК-нің 351-бабы) немесе жала жабу (ҚК-нің 129-бабы) ретінде саралауға болады. Практика қызметкерлері мұндай жағдайларда ҚК-нің 351-бабын қолданады, бұл дұрыс болып табылады, өйткені ҚК-нің 351-бабында қамтылған норма ҚК-нің 129-бабында көзделген жалпы нормаға қатысты арнайы норма болып табылады.

Жалған сөз жеткізу тек белсенді әрекеттер арқылы жасалуы мүмкін. Бұл қылмысты жасау тәсілдері әртүрлі болуы мүмкін және қылмысты саралауға әсер етпейді. Жасалған немесе дайындалып жатқан қылмыс туралы хабарламаны арыз берушінің өзі құқық қорғау органдарына тікелей жеткізуі немесе басқа адамдар арқылы, пошта, телеграф, телефон, факс, электрондық пошта және т.б. арқылы жіберуі мүмкін.

Жалған сөз жеткізудің мазмұны туралы мәселе белгілі бір қызығушылық тудырады. Біріншіден, көрінеу жалған сөз жеткізу жасалған немесе дайындалып жатқан қылмыс туралы ақпаратты қамтыған жағдайда ғана қылмыстық әрекет ретінде қарастырылуы мүмкін. Әкімшілік немесе өзге де құқық бұзушылық жасалғаны, адамның әдепсіз әрекет жасағаны туралы көрінеу жалған хабарлау ҚК-нің 351-бабы бойынша жауаптылыққа әкеп соқпайды. Мұндай әрекет жала жабу (ҚК-нің 129-бабы) ретінде саралануы мүмкін.

Көрінеу жалған сөз жеткізу кезінде хабарлама дайындалып жатқан немесе жасалған қылмыстың болуы мүмкін екендігі туралы болжам түрінде емес, нақты тұжырым түрінде жасалуы тиіс.

Заң әдебиеттерінде сөз жеткізу кезінде хабарланатын жалған мәліметтер жасалған қылмыстың заңдық табиғатына, құқықтық бағалануына да қатысты болуы мүмкін деген пікір айтылған. Мысалы, шын мәнінде абайсызда адам өліміне әкеп соққан әрекет орын алған кезде кісі өлтіру жасалды деп жалған хабарлау немесе шын мәнінде тонау жасалған кезде қарақшылық жасалды деп жалған хабарлауды көрінеу жалған сөз жеткізу деп тану ұсынылады.

Алайда мұндай көзқарас дұрыс емес деп есептеледі, өйткені жасалған қылмысқа көрінеу қате заңдық баға беру қарастырылып отырған қылмыстың құрамын құра алмайды, себебі «арыз берушінің құқықтық бағалауы сот-тергеу органдары үшін ешқандай маңызға ие емес. Жасалған әрекетті заңдық тұрғыдан саралау тергеу органдары мен соттың айрықша құзыретіне жатады».

Осы мәселе бойынша жасалған қылмыстың болжамды құқықтық саралануына қатысты хабарламаның жалғандығы жалған сөз жеткізу құрамының болуы үшін ешқандай маңызға ие емес деп санайтын авторлардың ұстанымы анағұрлым дұрыс болып көрінеді. Егер шын мәнінде қылмыстың басқа түрі, мысалы, ұрлық орын алған болса, тонау болды деп қате хабарлау қарастырылып отырған қылмыстың құрамын құрамайды.

Құқық қорғау органдарының практикалық қызметінде адам нақты болған оқиға туралы қылмыс жасалды деп хабарлағанымен, тексеру барысында шын мәнінде орын алған оқиғада қылмыс белгілері жоқ екендігі, ал хабарлама жасаған адамның басқа адамның әрекетін құқықтық бағалау мәселесінде қателескені анықталатын жағдайлар жиі кездеседі. Мысалы, адам әйелді өзіне тұрмысқа шығуға уәде беру арқылы жыныстық қатынасқа түсуге көндіреді. Оның алдағанын білген әйел өзі зорланғаны туралы жалған арыз береді. Мұндай жағдайларда арыз берушінің әрекетінде қарастырылып отырған қылмыстың құрамы болмайды, өйткені ол заңды білмеуіне байланысты болған оқиғаға қате баға берген, яғни жасалған әрекетті саралауда қателік жіберген.

Жалған сөз жеткізу деп дайындалып жатқан немесе жасалған қылмыс туралы хабарлау танылады, ал өзге құқық бұзушылық немесе әдепсіз мінез-құлық туралы хабарлау оған жатпайды.

Осылайша, жалған сөз жеткізу авторы қол қойған арыз түрінде жазбаша нысанда, анонимді түрде немесе құқық қорғау органдарының лауазымды адамдарына тікелей бағытталған ауызша нысанда жасалуы мүмкін. Ол қылмыс жасады деп болжанатын нақты адамды көрсете отырып та, ондай адамды көрсетпей де жасалуы мүмкін.

Жазбаша хабарламаға әдетте арыз беруші қол қояды. Қылмыстық-процестік заңнама дайындалып жатқан немесе жасалған қылмыс туралы жазбаша арызды қабылдайтын адамға арыз берушіні ҚК-нің 351-бабы бойынша көрінеу жалған сөз жеткізгені үшін қылмыстық жауаптылық туралы ескерту міндетін жүктейді. Алайда жазбаша арызда қолдың болмауы (бұл арызды пошта арқылы жіберген кезде, сондай-ақ анонимді жалған сөз жеткізу кезінде болуы мүмкін) авторды қылмыстық жауаптылықтан босатпайды, дегенмен мұндай жағдайларда кінәлі адам көрінеу жалған сөз жеткізгені үшін қылмыстық жауаптылық туралы алдын ала ескертіле алмайды.

Көрінеу жалған сөз жеткізу хабарламаның аталған органдарға түскен сәтінен бастап, құқық қорғау органдарының оған қандай реакция білдіргеніне, қылмыстық істің қозғалған-қозғалмағанына қарамастан, аяқталған қылмыс болып есептеледі. Салдар қарастырылып отырған қылмыс құрамының міндетті белгісі болып табылмайды.

Көрінеу жалған сөз жеткізудің субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам дайындалып жатқан немесе жасалған деп көрсетілген қылмыс туралы көрінеу жалған мәліметтерді тиісті органдарға хабарлап отырғанын сезінеді және соны қалайды. Егер адам орын алған қылмыс туралы хабарлау кезінде адал ниетпен қателескен болса, онда мұндай адамның әрекетін жалған сөз жеткізу ретінде қарастыруға болмайды.

Дайындалып жатқан немесе жасалған қылмысқа қатысты өзінде бар күдіктері туралы құқық қорғау органдарына келіп түскен ақпаратты тексеру мақсатында хабарлаған адамның әрекетінде жалған сөз жеткізу құрамы болмайды. Мұндай қорытынды сөз жеткізудің кінәлі адам үшін көрінеу жалған болуы тиіс екендігінен туындайды, яғни осы қылмысты жасаған адам хабарлаған дайындалып жатқан немесе жасалған қылмыс туралы мәліметтердің жалған екендігіне күмәнданбауы, керісінше, олардың жалған екеніне сенімді болуы керек.

Жалған сөз жеткізу әртүрлі себептермен (кек алу, мансапқорлық, дұшпандық қарым-қатынас, нақты қылмыскерді жасыруға ұмтылу және т.б.) жасалуы мүмкін. Пайдакүнемдік ниетті қоспағанда, себеп қарастырылып отырған қылмыс үшін жауаптылық мәселесін шешуге және әрекетті саралауға әсер етпейді, бірақ жаза тағайындау кезінде ескерілуі мүмкін.

ҚК-нің 351-бабының диспозициясында арнайы мақсатқа нұсқау жоқ. Сондықтан жалған сөз жеткізудің мақсаты қарастырылып отырған қылмыс құрамының міндетті белгісі болып табылмайды, бірақ кінәлі адамға жаза тағайындау кезінде ескерілуі мүмкін. Көптеген жағдайларда бұл қылмыс қылмыстық іс қозғау, нақты бір адамды қылмыстық қудалауға тарту мақсатында жасалады.

Осы қылмыстың субъектісі есі дұрыс, он алты жасқа толған адам болуы мүмкін.

Жеке айыптау немесе жеке-жариялы айыптау істері бойынша көрінеу жалған сөз жеткізудің субъектісі тек жәбірленушінің өзі ғана бола алады, өйткені аталған санаттағы істер бойынша қылмыстық қудалау тек жәбірленушінің арызы бойынша ғана мүмкін болады (өзге адамдардың немесе ұйымдардың хабарламалары бойынша қылмыстық іс қозғалмайды).

Егер көрінеу жалған сөз жеткізуді лауазымды адам өзінің қызметтік жағдайын пайдалана отырып жасаса, онда оның әрекеттері лауазымдық өкілеттіктерін теріс пайдаланғаны үшін (ҚК-нің 307-бабы) және көрінеу жалған сөз жеткізгені үшін (ҚК-нің 351-бабы) қылмыстық жауаптылықты көздейтін ҚК баптарының жиынтығы бойынша саралануы тиіс.

Қарастырылып отырған қылмыс түрінің саралаушы белгілеріне ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасады деп жалған айыптаумен, не айыптау дәлелдемелерін жасанды түрде жасаумен, не пайдакүнемдік ниетпен ұштасқан көрінеу жалған сөз жеткізу жатады – ҚК-нің 351-бабының 2-бөлігі. Ауыр немесе аса ауыр қылмыс ұғымдарының анықтамалары ҚК-нің 10-бабында қамтылған.

Айыптаудың жасанды дәлелдемелерін жасау деп әртүрлі нысандарда жүзеге асырылуы мүмкін айыптайтын дәлелдемелерді қолдан жасауды түсіну керек: жалған құжаттарды, заттарды немесе басқа да заттай дәлелдемелерді дайындау және қылмыстық қудалау органдарына ұсыну, сондай-ақ оларды басқа адамдар арқылы беру немесе қасақана қалдырып кету.

Айыптаудың жасанды дәлелдемелерін жасаумен ұштасқан көрінеу жалған сөз жеткізу кезінде кінәлі адамның әрекеттері тек ҚК-нің 351-бабының 2-бөлігі бойынша ғана саралануы тиіс, дәлелдемелерді бұрмалағаны үшін ҚК-нің 348-бабы бойынша қосымша саралау талап етілмейді, өйткені бұл жағдайда дәлелдемелерді бұрмалау қарастырылып отырған қылмысты жасаудың тәсілі болып есептеледі.

Көрінеу жалған сөз жеткізу, егер кінәлі адам осы қылмысты жасау арқылы материалдық пайда алуға ұмтылса, пайдакүнемдік ниетпен жасалған деп есептеледі. Бұл ретте оның өз мақсатына жетуі міндетті емес. Мысалы, адам біреудің қылмыс жасағаны туралы (мәселен, оны қаралау мақсатында депутаттыққа кандидатқа қатысты) жалған арыз берді, бірақ алданып қалғандықтан, уәде етілген ақшаны алмады. Бұл жағдайда көрінеу жалған сөз жеткізу пайдакүнемдік ниетпен жасалған деп есептеледі.

ҚК-нің 351-бабының 3-бөлігі қарастырылып отырған қылмыс ұйымдасқан топтың немесе қылмыстық қоғамдастықтың мүддесінде жасалған жағдайда қолданылады. Ұйымдасқан топ пен қылмыстық қоғамдастықтың (қылмыстық ұйымның) белгілері ҚК-нің 31-бабында көрсетілген. Осы саралаушы белгінің бар екенін тану үшін көрінеу жалған сөз жеткізудің аталған қылмыстық құрылымдарға олардың қатысушылары қылмыс жасағаннан кейін күдікке ілінбеуі мақсатында тиімді болғанын анықтау қажет. Мұндай жағдайларда жалған сөз жеткізу алдын ала тергеу мен істі сотта қарауды жалған бағытқа бұру мақсатында жүзеге асырылуы мүмкін.

Қылмыс жасады деп жалған айыптаумен ұштасқан жала жабудың қарастырылып отырған қылмысқа ұқсастығы бар. Жала жабудың жалған сөз жеткізуден айырмашылығы – жалған сөз жеткізу кезінде кінәлінің қасақаналығы жәбірленушіні қылмыстық жауаптылыққа тартуға бағытталса, жала жабу кезінде оның ар-намысы мен қадір-қасиетін қорлауға бағытталады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2007 жылғы түсініктеме.

Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі И.Ш. Борчашвили.

Актінің өзгертілген күні: 02.08.2007

Актінің қабылданған күні: 02.08.2007

Қабылданған жері: ЖОҚ

Актіні қабылдаған орган: 180000000000

Қолданылу өңірі: 100000000000

Нормативтік құқықтық актіні шығарушы орган берген тіркеу нөмірі: 167

Актінің мәртебесі: жаңа

Құқықтық қатынастар саласы: 028000000000

Актінің нысаны: ТҮСІНІКТЕМЕ

Заңдық күші: 1900

Актінің тілі: орыс тілі 

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау