Тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шаралары
📘 ҚР ҚК 84-бабына жалпы талдау
84-бап тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шараларын (ТЫЕШ) реттейді. Бұл – қылмыстық жаза болып табылмайтын, бірақ қылмыстық құқық бұзушылық жасаған кәмелетке толмағандарға қолданылатын шаралар. Мұндай шаралар жазалау емес, тәрбиелік әсер ету қажет деп танылған жағдайларда қолданылады.
Осы шараларды қолданудың мақсаты – кәмелетке толмағанды түзету, қайта тәрбиелеу, құқық бұзушылықтың қайталануын болдырмау және оның қоғамға әлеуметтік қайта бейімделуін қамтамасыз ету.
📑 ТЫЕШ құрылымы мен құқықтық сипаттамасы
🔹 1) Ескерту
Мәні:Кәмелетке толмаған адамға құқық бұзушылықты қайта жасауға жол берілмейтіні туралы ауызша немесе жазбаша түрде ескерту жасау.
Мақсаты:Өз әрекеттерінің салдарын түсінуіне ықпал ету және құқық бұзушылықтың қайталануын болдырмау.
Мысал:15 жастағы бала дүкеннен шоколад ұрлаған. Сот бұл әрекет алғаш рет жасалғанын, келтірілген зиян аз екенін және баланың мінездемесі жақсы екенін ескеріп, тек ескерту жасаумен шектелді.
Байланысты нормалар:
ҚР ҚК 49-бабы – қылмыстық жауаптылықтан босату;
ҚР ҚК 68-бабы – жәбірленушімен татуласу.
🔹 2) Ата-анасының немесе олардың орнындағы адамдардың не мемлекеттік органның қарауына беру
Мәні:Кәмелетке толмаған баланың мінез-құлқын бақылау міндетін ата-анасына немесе тиісті органға жүктеу.
Мақсаты:Жақын ортасын баланы қайта тәрбиелеу процесіне тарту.
Құқықтық негіздер:
ҚР Конституциясының 19, 27-баптары – кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғау;
«Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары туралы» заң.
Мысал:16 жастағы қыз мектептен жиі қалатын және ұсақ ұрлықтарға қатысқан. Сот оны кәмелетке толмағандар ісі жөніндегі комиссияның (КТІК) және ата-анасының қарауына беріп, олардың ай сайын оның мінез-құлқы туралы есеп беріп отыруын міндеттеді.
🔹 3) Келтірілген зиянды өтеу міндетін жүктеу
Мәні:Жәбірленушіге келтірілген материалдық және/немесе моральдық зиянды өтеу.
Нысандары:
жеке кешірім сұрау;
ақшалай өтемақы төлеу;
қызмет көрсету (жәбірленуші келіссе).
Мысал:Жасөспірім біреудің көлігін бүлдірген. Сот оны және ата-анасын жөндеу шығындарын өтеуге міндеттеді.
Байланысты нормалар:
ҚР АК 66-бабы – зиян келтіру салдарынан туындайтын міндеттемелер;
ҚР ҚК 68-бабы – жәбірленушімен татуласу.
🔹 4) Бос уақытын шектеу және ерекше талаптар белгілеу
Мәні:Белгілі бір тыйымдар мен міндеттер белгілеу, мысалы:
белгілі бір орындарға бармау;
сағат 22:00-ден кейін көшеге шықпау;
оқу немесе еңбек қызметімен айналысу.
Мысал:Жасөспірім түнгі клуб маңында болған жаппай төбелеске қатысқан. Оған сауда ойын-сауық орталықтарына баруға және сағат 20:00-ден кейін ата-анасының еріп жүруінсіз көшеге шығуға тыйым салынды.
Байланысты нормалар:
«Құқық бұзушылықтардың алдын алу туралы» ҚР Заңы;
Пробациялық бақылау қағидалары (бақылау болған жағдайда).
🔹 5) Ерекше режимде ұсталатын білім беру ұйымына орналастыру
Мәні:Құқыққа қарсы мінез-құлыққа бейім кәмелетке толмағандарды тәрбиелеуге арналған арнайы мекемеге орналастыру.
Қолданылуы:
құқық бұзушылықтарды жүйелі түрде жасаған жағдайда;
отбасында қалыпты тәрбиелеу жағдайлары болмаған кезде.
Мысал:Зорлық-зомбылыққа бейім және үйінен жиі қашып кететін кәмелетке толмаған жасөспірім сот шешімімен ҚР ІІМ арнайы мектебіне 1 жыл мерзімге орналастырылды.
Халықаралық нормалар:
БҰҰ-ның Бейжің ережелерінің (1985) 19-ережесі – мұндай мекемелерге орналастыру тек ең соңғы шара ретінде және мүмкіндігінше қысқа мерзімге қолданылуы тиіс.
🔹 6) Кешірім сұрау міндетін жүктеу
Мәні:Кінәні мойындау, өз әрекетінің салдарын түсіну және әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру.
Нысандары:
ауызша;
жазбаша;
көпшілік алдында.
Мысал:Кәмелетке толмаған жасөспірім қарт адамды қорлаған. Сот оны жәбірленушіден және сынып алдында көпшілік алдында кешірім сұрауға міндеттеді.
Байланысты нормалар:
ҚР ҚК 5-тарауы – жауаптылықтан босату;
«Медиация туралы» заң.
🔹 7) Пробациялық бақылау белгілеу
Мәні:Кәмелетке толмағанның мінез-құлқын және жүктелген міндеттердің орындалуын пробация қызметі арқылы бақылау.
Ұзақтығы:1 жылға дейін.
Шарттары:
міндетті түрде тіркелу;
тұрақты түрде есеп беру;
тәрбиелік іс-шараларға қатысу.
Мысал:Қайтадан ұсақ ұрлық жасағаны үшін кәмелетке толмаған жасөспірім пробациялық есепке қойылып, ай сайын профилактикалық әңгімелерге келіп тұруға міндеттелді.
Байланысты актілер:
«Пробация туралы» заң;
ҚР Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 14 маусымдағы №5 нормативтік қаулысы «Пробация туралы заңнаманы қолдану туралы».
🧩 Шараларды біріктіріп қолдану
(ҚР ҚК 84-бабының 2-бөлігі)
Сот құқық бұзушылықтың сипатына, ауырлығына, кәмелетке толмағанның жеке басына және өмір сүру жағдайларына қарай бірнеше шараны бірге қолдана алады.
Мысал:ескерту + ата-анасының қарауына беру + кешірім сұрау + бос уақытын шектеу.
📚 Халықаралық стандарттар мен тәжірибе
БҰҰ Балалар құқықтары туралы конвенциясы (1989):
40-баптың 4-тармағы: балаларға қатысты шаралар олардың жауапкершілік сезімін қалыптастыруға және қоғамға қайта бейімделуіне бағытталуы тиіс;
37-бап (b): баланы қамауға алу немесе бас бостандығынан айыру тек ең соңғы шара ретінде және мүмкіндігінше қысқа мерзімге қолданылуы тиіс.
БҰҰ-ның Бейжің ережелері (1985):
11–19-ережелер – бас бостандығынан айыруға балама тәрбиелік шараларды қолданудың басымдығы.
⚖️ Байланысты баптар мен құқықтық актілер
ҚР ҚК 15-бабы – қылмыстық жауаптылық жасы;
ҚР ҚК 49, 68, 69-баптары – жауаптылықтан босату негіздері;
ҚР ҚК 85-бабы – тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шараларын жою;
«Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары туралы» заң;
«Пробация туралы» заң;
Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекс – құқық бұзушылық қайта сараланған жағдайда.
📌 Құқық қолдану тәжірибесіндегі проблемалық мәселелер
Ерекше режимдегі мекемелердің жеткіліксіздігі – Қазақстанның барлық өңірлерінде мұндай ұйымдар жоқ.
Тәрбиелік шараларды тағайындауда формализм – кейбір жағдайларда соттар басқа шараларды қарастырмай, тек «ескерту» қолданумен шектеледі.
Бақылаудың жеткіліксіздігі – пробация қызметтері мен кәмелетке толмағандар істері жөніндегі комиссиялар кейде тиімді бақылауды қамтамасыз ете алмайды.
✅ Қорытынды
ҚР ҚК 84-бабы кәмелетке толмағандарға қатысты заманауи гуманистік тәсілді көрсетеді және халықаралық стандарттарға сәйкес келеді. Аталған норманы тиімді қолдану үшін әрбір жағдайға жеке көзқарас қажет, сондай-ақ отбасы, мектеп және пробация органдарының өзара тығыз ынтымақтастығы маңызды.
Идеалды жағдайда бұл шаралар формальды сипатта емес, шын мәнінде баланы қайта тәрбиелеуге және оның қоғамға қайта бейімделуіне ықпал етуі тиіс.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
