Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 98-бабына түсініктеме. Жазаны орындаумен ұштасқан мәжбүрлі медициналық сипаттағы шаралар
1. Осы Кодекстің 91-бабы бірінші бөлігінің 3) және 5) тармақтарында көзделген жағдайда, мәжбүрлі медициналық сипаттағы шаралар бас бостандығынан айыру жазасын өтеу орны бойынша, ал жазаның өзге түрлеріне сотталғандарға қатысты амбулаториялық психиатриялық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымдарында орындалады.
2. Осы Кодекстің 91-бабы бірінші бөлігінің 4) тармағында көзделген жағдайда, мәжбүрлі медициналық сипаттағы шаралар бас бостандығынан айыру жазасын өтеу орны бойынша, ал жазаның өзге түрлеріне сотталғандарға қатысты денсаулық сақтау ұйымдарында орындалады.
3. Сотталған адамның психикалық жай-күйі стационарлық емдеуді қажет ететіндей өзгерген кезде сотталған адамды психиатриялық стационарға немесе өзге де емдеу мекемесіне орналастыру Қазақстан Республикасының денсаулық сақтау саласындағы заңнамасында көзделген тәртіппен және негіздер бойынша жүргізіледі.
4. Көрсетілген мекемелерде болған уақыт жазаны өтеу мерзіміне есептеледі. Сотталған адамды көрсетілген мекемелерде одан әрі емдеу қажеттілігі жойылған кезде одан шығару Қазақстан Республикасының денсаулық сақтау саласындағы заңнамасында көзделген тәртіппен жүргізіледі.
5. Жазаны орындаумен ұштасқан мәжбүрлі медициналық сипаттағы шараны қолдануды тоқтату жазаны орындайтын органның ұсынуы бойынша, психиатр-дәрігерлер комиссиясының қорытындысы негізінде сот арқылы жүзеге асырылады.
Есі дұрыстық жағдайында қылмыс жасаған, бірақ есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылуларынан емделуді қажет ететін сотталған адамдарға сот жазамен қатар мәжбүрлі медициналық сипаттағы шараны тағайындауы мүмкін. Бұл адамдарға жазаны орындаумен ұштасқан мәжбүрлі медициналық сипаттағы шаралар психикалық бұзылулар олардың өзге де елеулі зиян келтіру мүмкіндігімен не өзіне немесе басқа адамдарға қауіп төндіруімен байланысты болған жағдайларда тағайындалады. Жазамен ұштасқан мәжбүрлі медициналық сипаттағы шаралар да, қылмыстық жаза сияқты, сот арқылы тағайындалады, ал олардың орындалуы мемлекеттік мәжбүрлеу күшімен қамтамасыз етіледі.
Алайда жазаны орындаумен ұштасқан мәжбүрлі медициналық сипаттағы шаралар, тіпті жазамен біріктірілген жағдайда да, қылмыстық жазаға жатпайды. Бұл шаралар жазадан өздерінің негіздері мен мақсаттары, мазмұны және құқықтық салдары бойынша ерекшеленеді. Олар мемлекет атынан қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды ресми түрде айыптауды білдірмейді, өз мазмұнында жазалау элементтерін қамтымайды және соттылыққа әкеп соқпайды.
Жазаны орындаумен ұштасқан мәжбүрлі шараларды қолданудың мақсаттары:
науқасты емдеу немесе оның жай-күйін қоғамдық қауіп төндірмейтін деңгейге дейін жақсарту;
адамның жаңа қоғамдық қауіпті іс-әрекет жасауына жол бермеу;
психикалық ауруға шалдыққан адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау;
науқастың өзіне қатысты қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
Түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігінде есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылулардан зардап шегетін және қылмыстық құқық бұзушылық жасаған сотталған адамдарға қолданылатын мәжбүрлі медициналық сипаттағы шараларды жүзеге асыру орындары айқындалады. Осы бөлікте көрсетілгендей, ҚК-нің 91-бабы 1-бөлігінің 3) тармағында (қылмыстық құқық бұзушылық жасаған және есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылулардан зардап шегетін адамдарға қатысты); 5) тармағында (кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстық құқық бұзушылық жасаған он сегіз жастан асқан адамдарға қатысты) көзделген жағдайларда мәжбүрлі медициналық сипаттағы шаралар бас бостандығынан айыру жазасын өтеу орны бойынша орындалады. Егер есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылудан зардап шегетін адамға бас бостандығынан айырумен байланысты емес жаза тағайындалса, онда мәжбүрлі медициналық сипаттағы шаралар амбулаториялық психиатриялық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымдарында орындалады. Мұндай көмек психоневрологиялық және наркологиялық диспансерлер арқылы көрсетіледі. Егер адам одан әрі мәжбүрлеп емдеуді қажет етпесе, онда ол Қазақстан Республикасының «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексінің 174-бабында көзделген тәртіппен осы мекемелерден шығарылады.
Мәжбүрлі медициналық сипаттағы шаралар аталған адамдарға есі дұрыс еместерге қатысты қолданылатын тәрізді жазаның орнына емес, онымен қатар қолданылады. Бұл адамдар қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің белгілеріне ие, сондықтан тиісті жағдайларда қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп танылады және соның салдарынан қылмыстық жауаптылыққа тартылады (ҚК-нің 17-бабы).
Жазамен толықтыру ретінде мәжбүрлі медициналық сипаттағы шаралардың тек бір ғана түрі — психиатрдың амбулаториялық мәжбүрлеп бақылауы және емдеуі тағайындалатынын ерекше атап өткен жөн.
Кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстық құқық бұзушылық жасаған он сегіз жастан асқан адамдарға қатысты мәжбүрлі медициналық сипаттағы шаралар бас бостандығынан айыру жазасын өтеу орны бойынша, ал жазаның өзге түрлеріне сотталғандарға қатысты амбулаториялық психиатриялық көмек көрсететін денсаулық сақтау ұйымдарында орындалады.
ҚАЖК-нің 26-бабының 5-бөлігіне сәйкес, кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыс жасағаны үшін бас бостандығынан айыруға сотталған адамдарға қатысты мекеме әкімшілігі жаза мерзімінің аяқталуына алты айдан кешіктірмей, оларда психикалық ауытқулар мен сексуалдық зорлық-зомбылыққа бейімділіктің бар-жоғын анықтау мәселесін шешу үшін сот-психиатриялық сараптама тағайындау туралы материалдарды сотқа жібереді. Осы бөліктің ережелері сот шешімі бойынша оларда анықталған есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылуларға байланысты мәжбүрлі медициналық сипаттағы шаралар қолданылатын сотталғандарға қолданылмайды.
Сот-психиатриялық сараптаманың нәтижелері бойынша мекеме әкімшілігі мәжбүрлі медициналық сипаттағы шараларды тағайындау, ұзарту, өзгерту немесе тоқтату мәселесін шешу үшін сотқа ұсыну жолдайды.
Мекеме әкімшілігі сот қаулысын алған күннен бастап үш жұмыс күні ішінде оны мәжбүрлі медициналық сипаттағы шараларды орындау үшін сотталған адамның таңдап алынған тұрғылықты жері бойынша денсаулық сақтау ұйымына жібереді.
Кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыс жасағаны үшін бас бостандығынан айыруға сотталған, өзіне қатысты сот шешімімен мәжбүрлі медициналық сипаттағы шара белгіленген адамның мекемеден босатылатыны туралы хабарлама босатылғанға дейін бес жұмыс күні бұрын тұрғылықты жері бойынша денсаулық сақтау ұйымына және ішкі істер органына жіберіледі.
Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде қылмыстық құқық бұзушылық жасап, алкоголизмнен, нашақорлықтан немесе уытқұмарлықтан емделуге мұқтаж деп танылған адамдарға қолданылатын мәжбүрлі медициналық сипаттағы шараларды жүзеге асыру орны айқындалады. Түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігіндегідей, қылмыстық құқық бұзушылық жасап, алкоголизмнен, нашақорлықтан немесе уытқұмарлықтан емделуге мұқтаж деп танылған адамдарға бас бостандығынан айырумен байланысты жаза тағайындалған кезде мәжбүрлі медициналық сипаттағы шаралар жазаны өтеу орны бойынша, яғни бас бостандығынан айыру орындарында қолданылады. Егер қылмыстық құқық бұзушылық жасаған және алкоголизмнен, нашақорлықтан немесе уытқұмарлықтан емделуге мұқтаж деп танылған адамға бас бостандығынан айырумен байланысты емес жаза тағайындалса, онда мәжбүрлі медициналық сипаттағы шаралар денсаулық сақтау ұйымдарында орындалады. Мұндай көмек психоневрологиялық және наркологиялық диспансерлер арқылы көрсетіледі.
Сотталған адамның психикалық жай-күйі стационарлық емдеуді қажет ететіндей өзгерген кезде сотталған адамды психиатриялық стационарға немесе өзге де емдеу мекемесіне орналастыру Қазақстан Республикасының денсаулық сақтау саласындағы заңнамасында көзделген тәртіппен және негіздер бойынша жүргізіледі (ҚК-нің 98-бабының 3-бөлігі). Бұл жағдайда бас бостандығынан айырумен байланысты жаза өтеп жатқан адамдарды психиатриялық және наркологиялық диспансерлерге орналастыру мүмкіндігі туралы сөз болып отыр. Мұндай сотталғандар бас бостандығынан айыру орындарының стационарлық емдеу ұйымдарына орналастырылуға жатады. Оларды орналастыруға сотталған адамның психикалық жай-күйінде болған өзгерістер негіз болып табылады. Бас бостандығынан айырумен байланысты емес жазаға сотталған адамдарды ауруханаға жатқызу денсаулық сақтауды басқару органдарының психиатриялық және наркологиялық стационарларында жүргізіледі. Стационарда болған уақыт, жоғарыда айтылғандай, психиатриялық стационарда болған әрбір бір күн үшін бір күн бас бостандығынан айыру немесе бір күн қамауға алу есебінен осындай жазаларды өтеу мерзіміне есептеледі. Бұл осы жағдайда жазаны өтеу мерзімі үзілмейтінін білдіреді. Сотталған адамды психиатриялық немесе наркологиялық диспансерде одан әрі емдеу қажеттілігі жойылған кезде одан шығару Қазақстан Республикасының денсаулық сақтау саласындағы заңнамасында көзделген тәртіппен жүргізіледі (ҚК-нің 98-бабының 4-бөлігі).
Жазаны орындаумен ұштасқан мәжбүрлі медициналық сипаттағы шараны қолдануды тоқтату жазаны орындайтын органның ұсынуы бойынша, психиатр-дәрігерлер комиссиясының қорытындысы негізінде сот арқылы жүзеге асырылады (ҚК-нің 98-бабының 5-бөлігі).
Қарастырылып отырған мәжбүрлі медициналық сипаттағы шаралардың әлеуметтік-құқықтық мақсаты есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылулардан зардап шегетін адамдарды мәжбүрлеп емдеуден, амбулаториялық мәжбүрлі бақылауды жүзеге асырудан тұрады. Бұл тек медициналық тұрғыдан ғана емес, қылмыстық құқық бұзушылықтардың алдын алу тұрғысынан да маңызды. Психикалық бұзылулардан зардап шегетін адамдарды табысты емдеу жазаның тәрбиелік және алдын алу әсерін, сондай-ақ оны орындау процесіндегі түзеу-тәрбиелеу ықпалының тиімділігін арттырады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилұлы Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
