Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 57-бабына түсініктеме. Іс бойынша төрағалық етуші
1. Қылмыстық істі судьялар алқасының құрамында қарау кезінде сот төрағасы, сот алқасының төрағасы не заңда белгіленген тәртіппен осыған уәкілеттік берілген судьялардың бірі төрағалық етеді. Істі жеке-дара қарайтын судья төрағалық етуші болып есептеледі.
2. Төрағалық етуші сот отырысының барысына басшылық жасайды, қылмыстық істің әділ қаралуын және осы Кодекстің өзге де талаптарының сақталуын, сондай-ақ сот отырысына қатысып отырған барлық адамдардың тиісті тәртіп сақтауын қамтамасыз ету үшін барлық шараларды қабылдайды.
3. Сот отырысында төрағалық етушінің өкімдері процеске қатысушылардың және сот залында отырған өзге де адамдардың барлығы үшін міндетті болып табылады.
УПК-нің 57-бабының 1-бөлігінің іс бойынша төрағалық етуші туралы нормасы бұл ұғымның тиісті соттың төрағасы, жоғары тұрған соттың сот алқасының төрағасы ұғымдарымен бірдей еместігін білдіреді. Соңғылары УПК-де көзделген тәртіппен іс бойынша судьяның функцияларын жүзеге асырумен қатар, процестік қызметтен тыс уақытта тиісті сотта әкімшілік қызметтің едәуір көлемін де атқарады. Мысалы, аудандық соттың төрағасы судья болып табылады және судьяның міндеттерін орындаумен қатар: соттағы сот ісін жүргізуді ұйымдастыру мәселелерін шешеді; аудандық сот кеңсесіне жалпы басшылықты жүзеге асырады; азаматтарды жеке қабылдайды; аудандық соттың жұмыс жоспарын бекітеді; судья лауазымына кандидаттардың тағылымдамадан өтуін ұйымдастырады; сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл және судья әдебі нормаларын сақтау жөніндегі жұмысты қамтамасыз етеді; өкімдер шығарады; заңда көзделген өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады. Аудандық сот төрағасы уақытша болмаған жағдайда, осы сот төрағасының өкімі бойынша оның міндеттерін атқару осы сот судьяларының біріне жүктеледі. Аудандық сотта төраға, сондай-ақ судьялар болмаған жағдайда, олардың міндеттерін атқару облыстық сот төрағасының өкімімен басқа соттың судьяларына жүктеледі. Аудандық сот төрағасының өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылған немесе өкілеттік мерзімі аяқталған жағдайда, төрағаның міндеттерін уақытша атқару облыстық сот төрағасының өкімімен осы сот судьяларының біріне жүктеледі («Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңның 9-бабы).
Іс бойынша төрағалық етушінің процестік мәртебесі (іс жүзінде сот отырысының басшысы) басты сот талқылауының жалпы шарттарының бірі дәрежесіне көтерілген (УПК-нің 334-бабы) және нақты іс бойынша сот құрамындағы барлық судьялар үшін немесе УПК нормаларының нұсқамаларына сәйкес осы мәртебеде әрекет ететін істі жеке-дара қарайтын судья үшін міндетті болып табылады. Басты сот талқылауында іс бойынша төрағалық етушінің өзге де функцияларының қатарында оның тәртібін сақтау, басты сот талқылауында тәртіпті қамтамасыз ету және сот отырысы хаттамасының сапалы жасалуын қамтамасыз ету бар (УПК-нің 345–349-баптары). Мысалы, процеске қатысушылардың да, процеске қатыспайтын адамдардың да іс бойынша төрағалық етушінің өкімдеріне қайшы әрекеттер жасауы (сот отырысындағы тәртіпті бұзу, судьяға бағынбау, сотты анық құрметтемеудің өзге де көріністері) төрағалық етуші тарапынан қылмыстық-процестік жауаптылықтың тиісті шараларын қолдануға (ақшалай өндіріп алу, сот отырысы залынан шығарып жіберу, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастау мәселесін шешу үшін материалдарды прокурорға жолдау) әкеп соғады. Мысалы, сот отырысы залынан сотталушыны, жәбірленушіні, процестің кез келген өзге қатысушысын немесе айыптаушы мен қорғаушыдан басқа кез келген адамды шығарып жіберуге жол беріледі. Ақшалай өндіріп алу сотталушыға және қорғаушы ретінде қатысатын оның адвокатына салынбайды. Процеске қатысушыны сот отырысы залынан шығарып жіберу және ақшалай өндіріп алу туралы сот қаулы шығарады (УПК-нің 346-бабының 1, 3-бөліктері).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Қоғам қайраткері Марат Чекишевич Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Құқықтық қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
