Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 136-бабына түсініктеме. Бұлтартпау шараларын қолдану негіздері
- 1. Егер айыпталушы қылмыстық қудалау органдарынан немесе соттан жасырынады не істің объективті тергелуіне немесе сотта қаралуына кедергі келтіреді не қылмыстық әрекетін жалғастырады деп пайымдауға жеткілікті негіздер болса, сондай-ақ үкімнің орындалуын қамтамасыз ету мақсатында қылмыстық процесті жүргізетін орган өз өкілеттіктері шегінде осы адамдарға қатысты осы Кодекстің 137-бабында көзделген бұлтартпау шараларының бірін қолдануға құқылы.
- 1-1. Күдіктіге, айыпталушыға қатысты бұлтартпау шарасын таңдау кезінде, егер ондай мүмкіндік болса, бұлтартпау шарасының неғұрлым жеңіл түрін қолдану мүмкіндігі қарастырылуға тиіс.
- 2. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 99-бабы екінші бөлігінің 15) тармағында, 170-бабының төртінші бөлігінде, 175, 177, 178, 184-баптарында, 255-бабының төртінші бөлігінде, 263-бабының бесінші бөлігінде, 286-бабының төртінші бөлігінде, 297, 298, 299-баптарының төртінші бөліктерінде көзделген қылмыстарды жасады деп күдік келтірілген, айыпталған адамдарға қатысты күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасы тек жасалған қылмыстың ауырлығына байланысты ғана қолданылуы мүмкін.
- 3. Экономикалық қызмет саласындағы қылмыстарды жасады деп күдік келтірілген, айыпталған адамдарға қатысты Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 217, 218, 231, 234, 248 және 249-баптарында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтарды қоспағанда, күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасы осы Кодекстің 147-бабы бірінші бөлігінің 4) және 5) тармақтарында көзделген жағдайларды қоспағанда, қолданылмайды.
- Ескерту. 136-бапқа өзгерістер енгізілді: Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 21 желтоқсандағы № 118-VI Заңымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2018 жылғы 12 шілдедегі № 180-VI Заңымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
Қылмыстық-процестік кодекстің 4-бөлімінде регламенттелген процестік мәжбүрлеу шараларының арасында бұлтартпау шаралары елеулі орын алады. Олар қылмыстық істі тергеу және сотта қарау кезеңінде күдіктінің, айыпталушының ықтимал құқыққа қайшы мінез-құлқының алдын алуға негізделген, іс бойынша іс жүргізудің қалыпты әрі жүйелі барысын қамтамасыз ететін процестік құралдар болып табылады. Бұлтартпау шаралары әрбір дерлік қылмыстық іс бойынша қолданылады (ҚПК-нің 136-бабының 3-бөлігінде көрсетілген ерекшеліктерді қоспағанда), ал олардың түрін таңдау кез келген жағдайда, ең алдымен, қылмыстың қоғамға қауіптілігіне және оны жасаған адамның жеке басына байланысты болады әрі әрдайым қылмыстық іс материалдарындағы деректерге негізделеді.
Бұлтартпау шаралары, әдетте, күдіктіге, айыпталушыға, басқаша айтқанда, заңға сәйкес қылмыстық істер бойынша осындай мәртебе берілген адамдарға (ҚПК-нің 64–65-баптары, 139-бабының 1-бөлігі) қатысты қолданылатынын, сонымен қатар олардың қылмыс жасаудағы кінәсіне қатысты ұстанымы анықталғанын (ҚПК-нің 140-бабының 2-бөлігі) ескеру маңызды. Бұл, айтпақшы, кез келген бұлтартпау шарасын қолданудың заңдылығы мен негізділігін күшейтуге мүмкіндік беретін басқа да деректермен қатар, аса маңызды қағидатты ереже болып табылады.
Бұлтартпау шараларын қолданудың заңдылығы мен негізділігін қамтамасыз ету мақсатында заң қылмыстық іс материалдарында олар туралы деректер болған жағдайда, бұлтартпау шараларын таңдауға мүмкіндік беретін төрт жалпы негізді көздейді (ҚПК-нің 136-бабының 1, 1-1-бөліктері). Яғни бұлтартпау шараларын қолдану негіздері қылмыстық іс құрамындағы дәлелдемелерге сүйенуге тиіс, ал олар болмаған жағдайда, оларды таңдауға да негіз болмайды. Алайда бұл ретте қылмыстың қоғамға қауіптілігін, оны жасаған адамның жеке басын және ҚПК-нің 138-бабында көрсетілген өзге де мән-жайларды ескеру қажет.
Бұлтартпау шарасын жеткілікті негіздерсіз қолдану қорғау тарапы, прокурор және сот тарапынан күдіктіге, айыпталушыға психологиялық қысым көрсету және дәлелдемелерді бекіту құралы ретінде бағалануы мүмкін. Заң бұлтартпау шараларын қолданудың әрбір негізіне қандай мағына береді?
Мәселен, айыпталушының тергеу мен соттан жасырынуға ұмтылатынын әртүрлі деректер көрсетуі мүмкін: жедел-іздестіру сипатындағы сенімді ақпарат және жасырын тергеу әрекеттерінің нәтижелері; күдіктінің, айыпталушының өзінің жылжымалы және жылжымайтын мүлкін асығыс әрі арзан бағаға сатуы; отбасы мүшелерін туыстарына жіберуі; банк шоттарынан ақша шешуі немесе депозиттерін басқа елдердегі өзге шоттарға аударуы; жұмыстан шығуы; ұшуға, жол жүруге билет сатып алуы, автокөлігін дайындауы және тағы басқа жағдайлар.
Жедел-іздестіру сипатындағы деректер барлық жағдайда қажетті тергеу, жасырын тергеу және басқа да процестік әрекеттерді жүргізу арқылы процестік тәртіппен тексерілуге тиіс.
Тергеу барысына және істі сотта қарауға қарсы әрекет жасау – жалпы алғанда, қылмыс субъектілеріне тән табиғи құбылыс. Бұл әсіресе топтық істер, ұйымдасқан қылмыс, жалпы қылмыстық сипаттағы ауыр және аса ауыр қылмыстар (тонау, қарақшылық, қорқытып алу және т.б.), сыбайлас жемқорлық және экономикалық қылмыстар бойынша айқын көрінеді.
Мұны алдын ала болжап, осындай істер бойынша қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексерудің басталуымен бір мезгілде ҚПК-нің 136 және 138-баптарында көзделген барлық мән-жайлардың жиынтығын ескере отырып, қылмыстық бірлестіктердің неғұрлым белсенді, терең криминалдық бейімділігі бар қатысушыларына қатысты бұлтартпау шарасының түрі туралы барынша оңтайлы, заңды және негізді шешім қабылдауға дайын болу қажет.
ҚПК-нің 136-бабының нормалары күдіктінің, айыпталушының қылмыстық әрекетін жалғастыруы мүмкін екенін бұлтартпау шараларын қолданудың дербес негізі ретінде бөліп көрсетеді. Бұл оның күдікті, айыпталушы деп танылуына негіз болған дәл сол қылмыстарды жасауы міндетті емес. Күдіктінің, айыпталушының қылмыстық әрекеті тіпті іс бойынша іс жүргізуге қатысушыларға қарсы бағытталуы мүмкін.
Іс жүзінде барлық қылмыстық істердің түпкілікті мақсаты – үкімнің орындалуын қамтамасыз ету, әсіресе айыптау үкімі шығарылған жағдайда. Мысалы, үкім шығару кезінде сот шешетін мәселелердің қатарында сотталушыға қатысты бұлтартпау шарасы туралы мәселе міндетті түрде қаралады (ҚПК-нің 390-бабы бірінші бөлігінің 17) тармағы).
Бұл мәселе айыптау үкімінің қарар бөлігінде де көрсетіледі (үкім заңды күшіне енгенге дейін сотталушыға қатысты бұлтартпау шарасы туралы мәселені шешу) (ҚПК-нің 398-бабы бірінші бөлігінің 9) тармағы).
Сондықтан бұл негіз көбінесе сот қызметіне қатысты қолданылады, алайда анықтаушылар, тергеушілер мен прокурорлар да оны назарда ұстауға тиіс, өйткені олардың процестік қызметінің түпкілікті нәтижесін пайдаланушы – сот. Мысалы, іс бойынша өлім жазасы немесе өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалуы мүмкін. Мұндай жағдайда қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі іс жүргізу барысында заңды және негізді бұлтартпау шараларын қолдану орынды болады. Алайда бұл соттың бұрын қолданылған бұлтартпау шарасын өзгерту немесе оның күшін жою, сондай-ақ ол бұрын қолданылмаған болса, оны таңдау құқығынан айырмайды (ҚПК-нің 322, 342-баптары).
Үкімнің орындалуын қамтамасыз ету тұрғысынан соттың бұлтартпау шарасын қолдануына қылмыстың қоғамға жоғары қауіптілігі және оны жасаған адамның жеке басы және тағы басқа мән-жайлар негіз болуы мүмкін (ҚПК-нің 342-бабының 5-бөлігі).
Кез келген бұлтартпау шарасын қолданудың жоғарыда аталған жалпы негіздерімен қатар, жекелеген жағдайларда бұлтартпау шаралары тек жасалған қылмыстың ауырлығына байланысты ғана таңдалуы мүмкін. Алайда бұл негіз бұлтартпау шараларының барлығына емес, тек күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасына ғана қатысты.
Мұндай тәжірибе 1959 жылғы Қазақ КСР ҚПК қолданыста болған кезеңде де орын алған (70-бапты қараңыз).
ҚПК-нің 136-бабының 2-бөлігінде сөз болып отырған, жасалуы тек ауырлығына байланысты күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасын таңдауды көздейтін қылмыстар қандай?
Оларға мыналар жатады: төтенше жағдай кезінде немесе жаппай тәртіпсіздіктер барысында жасалған адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабы екінші бөлігінің 15) тармағы); адамдардың өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан жалдамалылық (ҚК-нің 170-бабының 4-бөлігі); мемлекетке опасыздық жасау (ҚК-нің 175-бабы); Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасының өміріне қол сұғу (ҚК-нің 177-бабы); Қазақстан Республикасы Президентінің өміріне қол сұғу (ҚК-нің 178-бабы); диверсия (ҚК-нің 184-бабы); террористік акт (ҚК-нің 255-бабының 4-бөлігі); қылмыстық қоғамдастық құру және оған басшылық ету, сол сияқты оған қатысу (ҚК-нің 263-бабының 5-бөлігі); айналыстан алынған заттардың немесе айналысы шектелген заттардың контрабандасы (ҚК-нің 286-бабының 4-бөлігі); есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын өткізу мақсатында заңсыз дайындау, өңдеу, иемдену, сақтау, тасымалдау, жөнелту не өткізу (ҚК-нің 297-бабының 4-бөлігі); есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын ұрлау не қорқытып алу (ҚК-нің 298-бабының 4-бөлігі); есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын тұтынуға көндіру (ҚК-нің 299-бабының 4-бөлігі).
Аталған қылмыстардың сипаты оларды объективті түрде қауіпті, ауыр қылмыстар қатарына жатқызатыны және ҚПК-нің 138-бабында көрсетілген мән-жайларды ескере отырып, оларға қатысты тергеу судьясының санкциясымен күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасын қолдану мүмкіндігін болжайтыны анық.
Сондай-ақ бұлтартпау шарасын қолдану туралы қаулыда істің мән-жайларына қарай оны қолданудың барлық негіздері немесе нақты бір негізі көрсетілуі мүмкін екенін ескеру қажет. Алайда кез келген негізге сілтеме жасау оның жоғары деңгейде уәжделуін және қылмыстық іс материалдарында оның бар екенін растайтын дәлелдемелердің келтірілуін талап етеді.
ҚПК, әдетте, экономикалық қылмыстарды (ҚК-нің 214–249-баптары) жасады деп күдік келтірілген, айыпталған адамдарға қатысты күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасын қолдануды болдырмайтынын атап өткен жөн.
Алайда бұл қағида ҚПК-нің 136-бабының 3-бөлігінде көрсетілген, экономикалық қызмет саласындағы жекелеген қылмыстар жасалған жағдайларға қолданылмайды. Бұл қылмыстар ауыр сипатқа ие, оларды ашу мен тергеп-тексеру күрделілігімен ерекшеленеді, қылмыстық топтар арқылы жасалады және тағы басқа.
Сонымен қатар заң экономикалық қылмыстар бойынша күдікті оларды жасағаны үшін қылмыстық қудалау органдарынан немесе соттан жасырынуға әрекеттенген немесе жасырынған жағдайда не ұйымдасқан топтың немесе қылмыстық қоғамдастықтың (қылмыстық ұйымның) құрамында қылмыс жасады деп күдік келтірілген жағдайда күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасын қолдану мүмкіндігін қосымша қарастырады (ҚПК-нің 147-бабы бірінші бөлігінің 4) және 5) тармақтары).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Қоғамов Марат Чекишевич, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі қызметтер Заң консультациясы Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік даулар Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
