Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 98-1-бабы. Мәжбүрлі төлем туралы түсініктеме

Басты бет / Кодекстер / Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 98-1-бабы. Мәжбүрлі төлем туралы түсініктеме

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 98-1-бабы. Мәжбүрлі төлем туралы түсініктеме
Жәбірленушілердің құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау мақсатында қылмыстық құқық бұзушылық жасаған кінәлі адамнан осы Кодекстің 98-2-бабында белгіленген тіркелген ақшалай сома түріндегі мәжбүрлі төлем жәбірленушілерге өтемақы төлеу қоры туралы Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген тәртіппен сот арқылы өндіріп алынады.
Қылмыстық құқық бұзушылықтардың жекелеген құрамдары бойынша жәбірленушілерге өтемақы төлеуді қамтамасыз етуге бағытталған құқықтық, экономикалық, әлеуметтік және ұйымдастырушылық негіздер Қазақстан Республикасының 2018 жылғы 10 қаңтардағы «Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы» Заңымен реттеледі.
Мәжбүрлі төлем ұғымы ҚК-нің 3-бабының 26-1) тармағында берілген (ҚК-нің 3-бабына берілген түсініктемені қараңыз).
«Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы» Заңның 1-бабына сәйкес: «Жәбірленушілерге өтемақы қоры – ақшалай түсімдерді есепке жатқызу және жәбірленушілерге өтемақы төлеу үшін Қазақстан Республикасының жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы заңнамасында көзделген тәртіппен бюджеттің атқарылуы жөніндегі орталық уәкілетті органда ашылған қолма-қол ақшаны бақылау шоты;
Өтемақы – Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне сәйкес жәбірленуші деп танылған адамға осы Заңда белгіленген тәртіппен біржолғы ақша төлеу» (2), 3) тармақшалар).
ҚПК-нің 71-бабының 1-бөлігіне сәйкес қылмыстық процесте жәбірленуші деп өзіне тікелей қылмыстық құқық бұзушылық арқылы моральдық, дене немесе мүліктік зиян келтірілген деп пайымдауға негіз бар адам танылады.
Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам ҚПК-нің 71-бабының 1-бөлігінде көзделген жағдайларда адамды дереу жәбірленуші деп тануға міндетті. Адам ҚК-нің тыйым салған, есі дұрыс емес адам жасаған әрекетімен оған зиян келтірілген жағдайларда да жәбірленуші деп танылады (ҚПК-нің 71-бабының 2-бөлігі). Адам тиісті қаулы шығарылғаннан кейін қылмыстық процесте жәбірленуші деп танылады. Егер қылмыстық процесс барысында оның осы мәртебеде болуына негіздердің жоқ екені анықталса, қылмыстық процесті жүргізетін орган өзінің қаулысымен адамның жәбірленуші ретінде қатысуын тоқтатады (ҚПК-нің 71-бабының 3-бөлігі).
ҚПК-нің 71-бабының 4-бөлігіне сәйкес жәбірленушіге қылмыстық процесте талап қою құқығы түсіндіріледі және қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген мүліктік зиянның, сондай-ақ қылмыстық процеске қатысуына байланысты, оның ішінде өкілге жұмсалған шығыстардың ҚПК-де белгіленген қағидалар бойынша өтелуі қамтамасыз етіледі.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1992 жылғы 24 сәуірдегі «Қылмыстық құқық бұзушылықтардан зардап шеккен адамдардың құқықтары мен міндеттерін реттейтін заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 3-тармағына сәйкес: «Жәбірленуші деп моральдық, дене немесе мүліктік зиян қоғамдық қауіпті әрекетпен тікелей келтірілген адам танылады, бұл ретте аталған әрекетті жасаған адамның анықталғаны немесе жауаптылыққа тартылғаны маңызды емес. Аяқталмаған қылмыстық әрекет туралы істер бойынша (қылмыстық құқық бұзушылыққа дайындалу, қылмыстық құқық бұзушылыққа оқталу) адамды жәбірленуші деп тану оған моральдық, дене немесе мүліктік зиян нақты келтірілген жағдайда жүзеге асырылады.
Егер моральдық, дене немесе мүліктік зиян зиян келтіруге ерікті түрде келісім беру нәтижесінде туындаса (мысалы, қылмыстық түсік жасату мәселесі бойынша жүгіну, пара беру және т.б. жағдайларда), адам жәбірленуші деп таныла алмайды.
Қылмыстық құқық бұзушылықпен мүліктік зиян келтірілген заңды тұлға жәбірленуші деп танылуы мүмкін. Бұл жағдайда жәбірленушінің құқықтары мен міндеттерін өкілеттіктері тиісті сенімхатпен ресімделген заңды тұлғаның өкілі жүзеге асырады».
Адамды жәбірленуші деп тану туралы қаулыда оған қандай зиян келтірілгені көрсетілуге тиіс. Зиянның бірнеше түрі болған жағдайда бұл мән-жай қаулыда көрсетілуі қажет.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жоғарыда аталған нормативтік қаулысының 5-1-тармағына сәйкес, егер аса ауыр қылмыс жасау нәтижесінде мүліктік зиян келтірілсе және сотталған адамның оны өтеуге жеткілікті мүлкі болмаса, сот азаматтық талап қоюды шешу кезінде жәбірленушілердің немесе олардың құқық мирасқорларының өтінішхаты бойынша ҚПК-нің 75-бабының 7-бөлігіне сәйкес олардың әрқайсысына республикалық бюджет қаражаты есебінен толық көлемде, бірақ 150 айлық есептік көрсеткіштен аспайтын мөлшерде ақшалай өтемақы төлеу туралы қаулы шығаруға тиіс. Соттың аталған қаулысы атқарушылық іс жүргізу туралы заңнамада белгіленген тәртіппен мәжбүрлеп орындалуға жатады.
Қылмыстық қудалау функцияларын жүзеге асыратын мемлекеттік органдар «Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы» Заңның 4-бабына сәйкес:
жәбірленушіге Қазақстан Республикасының жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы заңнамасында белгіленген тәртіппен өтемақы алу құқығын түсіндіреді;
өтемақы тағайындау туралы шешім қабылдау үшін қажетті ақпаратты сұратады;
негіздер болған кезде Қазақстан Республикасының жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы заңнамасында белгіленген тәртіппен өтемақы тағайындайды;
өтемақы алушылардың орталықтандырылған тізілімін жүргізеді;
өтемақы тағайындау туралы шешім шығарылғаннан кейінгі айдың он бесіне дейін өтемақы алушылардың орталықтандырылған тізілімін бюджеттің атқарылуы жөніндегі орталық уәкілетті органға ай сайын ұсынады;
негізсіз төленген өтемақыны қайтару мәселелерін реттейтін бірлескен нормативтік құқықтық актіні әзірлейді және бекітеді.
Бюджеттің атқарылуы жөніндегі орталық уәкілетті орган:
өтемақы алушылардың орталықтандырылған тізілімінің нысанын және оны ұсыну тәртібін әзірлейді және бекітеді;
өтемақы алушылардың орталықтандырылған тізілімі негізінде төлем құжаттарын қалыптастырады;
Қазақстан Республикасының жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы заңнамасында белгіленген тәртіппен Жәбірленушілерге өтемақы қорынан өтемақы төлеуді жүзеге асырады.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Қылмыстық құқық бұзушылықтардан зардап шеккен адамдардың құқықтары мен міндеттерін реттейтін заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 17-тармағында: «Қоғамдық қауіпті әрекетпен жәбірленушіге келтірілген моральдық зиянды өтеу қылмыстық сот ісін жүргізу тәртібімен қолданыстағы заңнамада көзделген тәртіппен және мөлшерде жүзеге асырылады. Атап айтқанда, соттар азаматтық заңнама нормаларына сәйкес мүліктік зиян үшін жауапты адамның оны азаматтық талап қоюшыға немесе жәбірленушіге заттай түрде өтеуге (сапасы мен тегі бірдей заттарды беруге, бүлінген затты жөндеуге және т.б.) не жәбірленушінің мүлкін ұрлау, жою салдарынан шеккен залалдарын толық көлемде өтеуге міндетті екенін; зиян келтірушінің жәбірленушінің жарақат алуына немесе денсаулығының өзге де зақымдануына байланысты жұмсаған шығыстарын, асыраушысынан айырылуына байланысты жерлеу шығыстарын өтеуге міндетті екенін; жоғары қауіптілік көзінен келтірілген зиянның заңда көрсетілген жағдайларды қоспағанда, осы көздің иесімен өтелуге жататынын; әрекетке қабілетсіз деп танылған азамат келтірген зиян оның қорғаншысымен немесе оған қадағалауды жүзеге асыруға міндетті ұйыммен, егер олар зиян өздерінің кінәсінен туындамағанын дәлелдемесе, өтелуге жататынын; он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адам келтірген зиянды өтеуге жеткілікті мүлкі немесе өзге де табыс көздері болмаған жағдайда, оның заңды өкілдері, егер олар зиян өздерінің кінәсінен туындамағанын дәлелдемесе, толық көлемде немесе жетіспейтін бөлігінде өтеуге міндетті екенін ескеруге тиіс».
Жәбірленушілерге өтемақы қорын қалыптастыру көздері салықтық емес түсімдер болып табылады, оларға мыналар жатады:
соттар өндіріп алатын мәжбүрлі төлемдер;
ҚР ҚПК-нің 71, 78, 80, 81, 82, 90, 142, 156 және 165-баптарында көзделген процестік міндеттерді орындамағаны және сот отырысындағы тәртіпті бұзғаны үшін жәбірленушіге, куәға, маманға, аудармашыға және өзге де адамдарға, адвокатты, прокурорды және сотталушыны қоспағанда, сот салған ақшалай өндіріп алулар;
соттың айыптау үкімі заңды күшіне енген және оған түзеу жұмыстары түріндегі жаза тағайындалған сотталған адамнан өндіріп алынатын ақшалай ұсталымдар (ҚК-нің 42-бабының 2-бөлігіне сәйкес, түзеу жұмыстары сотталған адамның жалақысынан (ақшалай қамтылымынан) алименттерді, мертігу немесе денсаулыққа өзге де зақым келтіру, сондай-ақ асыраушысынан айырылу салдарынан келтірілген зиянды өтеу есебіне мерзімді төленуге (өндіріп алынуға) жататын қаражатты шегергеннен кейін оннан он бес пайызға дейінгі мөлшерде ай сайын ұстап қалу және оны Жәбірленушілерге өтемақы қорына аудару арқылы орындалады);
регрестік талап қою тәртібімен өндіріп алынған ақшалар (регрестік талаптар – Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы заңның 11-бабында көрсетілген адамдардан жәбірленушілерге өтемақы ретінде төленген ақшаны қайтаруды қамтамасыз ету жөнінде прокуратура органдары қабылдайтын шаралар);
Қазақстан Республикасының заңнамасында тыйым салынбаған өзге де көздер.
Сот айыптау үкімін шығарған кезде кінәлі адамдардан ҚК-нің 98-1 және 98-2-баптарының негізінде Жәбірленушілерге өтемақы қорына мәжбүрлі төлем өндіріп алынады.
ҚПК-нің 173-бабының 1-бөлігінде де жәбірленушілердің Қазақстан Республикасының жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы заңнамасында көзделген жағдайларда және тәртіппен өтемақы алуға құқығы бар екені бекітілген.
Қылмыстық құқық бұзушылықты адамдар тобы жасаған жағдайда мәжбүрлі төлем әрбір кінәлі адамнан жеке-жеке өндіріп алынады.
Кінәлі адамға қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша айыптау үкімі шығарылған жағдайда, одан ең ауыр қылмыстық құқық бұзушылық санатына сәйкес келетін мәжбүрлі төлем өндіріп алынады. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Сот үкімі туралы» нормативтік қаулысының 36-1-тармағына сәйкес: «Мәжбүрлі төлемді өндіріп алу сот әрбір айыптау үкімін шығарған кезде және әрбір сотталған адамнан, оның ішінде қылмыстық құқық бұзушылықты адамдар тобы жасаған жағдайда да міндетті болып табылады.
Қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы болған кезде сотталған адамнан ең ауыр қылмыстық құқық бұзушылық санатына сәйкес келетін мәжбүрлі төлем өндіріп алынады.
Қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша жазаны ҚК-нің 58-бабының алтыншы бөлігінің қағидалары бойынша тағайындау кезінде сот екі үкім бойынша бірыңғай мәжбүрлі төлем өндіріп алу туралы шешім қабылдауға тиіс. Егер бірінші үкім бойынша адам ең ауыр қылмыстық құқық бұзушылық үшін сотталып, оған сәйкес келетін мәжбүрлі төлем өндіріп алынған болса, соңғы үкіммен мәжбүрлі төлем қайтадан өндіріп алынбайды. Ал егер адам соңғы үкім бойынша ең ауыр қылмыстық құқық бұзушылық үшін сотталса, осы санаттағы қылмыстық құқық бұзушылыққа сәйкес келетін мәжбүрлі төлем сомасы бірінші үкім бойынша өндіріп алынған төлемді есепке ала отырып өндіріп алынады.
Мәжбүрлі төлем сот арқылы ешқандай ерекшеліксіз өндіріп алынады. Қылмыстық заңда мәжбүрлі төлемді төлеуден босату негіздері көзделмеген. Мәжбүрлі төлемді өндіріп алу үшін іс бойынша жәбірленушінің болуы немесе болмауы, азаматтық талап қоюдың берілуі немесе берілмеуі, залалдың өтелуі және өзге де мән-жайлар құқықтық маңызға ие емес.
Мәжбүрлі төлем 2018 жылғы 30 маусымнан кейін жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша төленеді.
Мәжбүрлі төлем мөлшерін айқындау кезінде қылмыстық әрекет жасалған сәтте қолданыста болған айлық есептік көрсеткіш мөлшерін басшылыққа алу қажет.
Егер бірінші сатыдағы сот айыптау үкімін шығару кезінде сотталған адамнан мәжбүрлі төлем өндіріп алмаса, апелляциялық сатыдағы сот прокурордың өтінішхаты (наразылығы) немесе жәбірленушінің шағымы бойынша мұны жасауға құқылы».
«Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы» Заңның 11-бабына сәйкес: «Жәбірленушілерге өтемақы ретінде төленген ақшаны өтеу бойынша кінәлі адамдарға регрестік талаптарды прокуратура органдары мемлекеттің соттағы мүдделерін білдіру және қорғау шеңберінде қояды. Жәбірленушілерге өтемақы қорынан жәбірленушілерге төленген ақшалар сот арқылы мына адамдардан да өндіріп алынуға жатады:
қылмыс жасағаны үшін кінәлі деп танылған кәмелетке толмаған адамның заңды өкілдерінен;
жеке тұлғаның қылмыстық құқық бұзушылығымен келтірілген зиян үшін Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес материалдық жауаптылықта болатын заңды тұлғалардан;
қылмыстық қудалау Қылмыстық-процестік кодекстің 35-бабы бірінші бөлігінің 3), 4) және 12) тармақтарында немесе 36-бабының бірінші бөлігінде көзделген негіздер бойынша тоқтатылған адамдардан;
өтемақы алу үшін дәйексіз мәліметтер ұсыну фактісі анықталған, сондай-ақ қылмыстық құқық бұзушылықтар осы Заңның 6-бабында көзделмеген құрамдарға қайта сараланған және қылмыстық іс тоқтатылған не қылмыстық құқық бұзушылық оқиғасының болмауына байланысты соттың ақтау үкімі заңды күшіне енген жағдайларда жәбірленушіден».
ҚПК-нің 173-бабының 3-бөлігінде де өтемақы ретінде төленген ақшаны өтеу міндетін сот «Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы» Қазақстан Республикасының Заңында белгіленген мөлшерде мына адамдарға жүктейтіні атап көрсетілген:
кінәлі адамға;
қылмыс жасағаны үшін кінәлі деп танылған кәмелетке толмаған адамның заңды өкілдеріне;
жеке тұлғаның қылмыстық құқық бұзушылығымен келтірілген зиян үшін Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес материалдық жауаптылықта болатын заңды тұлғаға.
ҚПК-нің 173-бабының 4-бөлігіне сәйкес, ҚПК-нің 35-бабы бірінші бөлігінің 3), 4) және 12) тармақтарында, 36-бабының бірінші бөлігінде көзделген негіздер бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеруді тоқтату туралы қаулы ҚПК-нің 173-бабының 3-бөлігінде көрсетілген адамдардан «Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы» Қазақстан Республикасының Заңында белгіленген мөлшерде азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен Жәбірленушілерге өтемақы қорына ақша өндіріп алуға негіз болып табылады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы – Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар

Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған тұлғадан өндіріп алынатын мәжбүрлі төлем

Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған тұлғадан өндіріп алынатын мәжбүрлі төлем📘 ЖАЛПЫ СИПАТТАМАҚР ҚК-нің 98-1-бабы жаңа тетік енгізеді — мәжбүрлі төлем (міндетті ақшалай жарна)....

Толық оқу »

Кінәлі адамнан мәжбүрлі төлем

Кінәлі адамнан мәжбүрлі төлемҚылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша айыптау үкімі шығарылған кезде кінәлі адамнан аса ауыр қылмыстық құқық бұзушылық санатына сәйкес кел...

Толық оқу »

Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы заңнамаға сәйкес мәжбүрлі төлем сот арқылы өндіріп алынады

Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы заңнамаға сәйкес мәжбүрлі төлем сот арқылы өндіріп алынады📘 ЖАЛПЫ СИПАТТАМАҚР Қылмыстық кодексінің 98-2-бабы 98-1-баптың ережелерін нақты...

Толық оқу »

98-1-бап. Мәжбүрлі төлем ҚР ҚК, Қылмыстық кодексi Қазақстан Республикасының

98-1-бап. Мәжбүрлі төлем ҚР ҚК, Қылмыстық кодексi Қазақстан Республикасының Жәбірленушілердің құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау мақсатында қылмыстық құқық бұзушылық жасаға...

Толық оқу »