Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 401-бабына түсініктеме. Соғыс уақытында немесе төтенше жағдай кезінде тыйым салынған ереуілге басшылық ету, ұйымның жұмысына кедергі келтіру
1. Соғыс уақытында немесе төтенше жағдай кезінде тыйым салынған ереуілге басшылық ету, сол сияқты осындай жағдайларда ұйымның жұмысына кедергі келтіру —
екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
ҚК-нің 401-бабында көзделген қылмыстың қоғамдық қауіптілігі оның ерекше жағдайларда басқару органдарының қалыпты қызметіне қол сұғуында болып табылады. Заңсыз ереуілдер, ұйымдардың жұмысына кедергі келтіру қоғамдық тәртіптің бұзылуына, ұйым мүлкінің бүлінуіне, қызметкерлердің қауіпсіздігіне, сондай-ақ тоқтатылуы адамдардың өмірі мен денсаулығына тікелей қауіп төндіретін машиналар мен жабдықтардың жұмысына қатер төндіруі мүмкін.
Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі — басқару органдарының (мемлекеттің және оның аппаратының: заң шығарушы және атқарушы билік органдарының, сондай-ақ лауазымды адамдардың) қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар.
ҚК-нің 401-бабында көзделген қылмыстың объективтік жағы соғыс уақытында немесе төтенше жағдай кезінде тыйым салынған ереуілге басшылық етуден, сол сияқты осындай жағдайларда ұйымның жұмысына кедергі келтіруден көрінеді.
2015 жылғы 23 қарашадағы ҚР Еңбек кодексінің 162-бабының 2-тармағына сәйкес ереуіл — жұмыс берушімен ұжымдық еңбек дауы кезінде қызметкерлердің әлеуметтік-экономикалық және кәсіптік талаптарын қанағаттандыру мақсатында жұмысты толық немесе ішінара тоқтатуы.
Ереуілге басшылық ету деп адамдарды жинау, олардың алдына міндеттер қою, оларды арандату немесе топтың жасайтын әрекеттеріне бағыт-бағдар беру сияқты әртүрлі әрекеттер арқылы көрініс табуы мүмкін ұйымдастырушылық қызметті түсіну қажет.
ҚР Еңбек кодексінің 171-бабына сәйкес, татуластыру рәсімдері арқылы ұжымдық еңбек дауын шешуге қол жеткізілмеген жағдайда, сондай-ақ жұмыс беруші татуластыру рәсімдерінен жалтарған не ұжымдық еңбек дауын шешу барысында қол жеткізілген келісімді орындамаған жағдайларда қызметкерлер ереуіл өткізу туралы шешім қабылдауға құқылы.
Ереуіл өткізу туралы шешім қызметкерлердің (олардың өкілдерінің) жиналысында (конференциясында) қабылданады.
Егер оған ұйым қызметкерлерінің жалпы санының жартысынан астамы қатысса, қызметкерлер жиналысы заңды деп есептеледі.
Егер қызметкерлер сайлаған делегаттардың кемінде үштен екісі қатысса, конференция заңды деп есептеледі.
Қызметкерлер жиналысының (конференциясының) шешімдері оған қатысушылардың көпшілік дауысымен қабылданды деп есептеледі. Қызметкерлердің жиналысын (конференциясын) өткізу мүмкін болмаған жағдайда қызметкерлердің өкілді органы ереуіл өткізу туралы шешімді қолдаған қызметкерлердің жартысынан астамының қолын жинау арқылы өз шешімін бекітуге құқылы.
Ереуілге қызметкерлер (олардың өкілдері) уәкілеттік берген орган (ереуіл комитеті) басшылық етеді. Бірдей талаптармен бірнеше жұмыс берушінің қызметкерлері (олардың өкілдері) ереуіл жариялаған жағдайда, оған осы қызметкерлер өкілдерінің тең санынан қалыптастырылатын біріккен орган басшылық етуі мүмкін.
Ереуілге қатысу ерікті болып табылады. Ешкімді ереуілге қатысуға немесе қатысудан бас тартуға мәжбүрлеуге болмайды.
Қызметкерлерді ереуілге қатысуға немесе қатысудан бас тартуға мәжбүрлейтін адамдар Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіппен жауаптылықта болады.
Жұмыс беруші, мемлекеттік органдар және ереуілге басшылық ететін орган ереуіл кезеңінде қоғамдық тәртіпті, ұйым мүлкінің сақталуын және қызметкерлердің қауіпсіздігін, сондай-ақ тоқтатылуы адамдардың өмірі мен денсаулығына тікелей қауіп төндіретін машиналар мен жабдықтардың жұмысын қамтамасыз ету үшін өздеріне байланысты шараларды қабылдауға міндетті.
Ереуілдерді ұйымдастыру немесе оларға қатысу қызметкердің еңбек тәртібін бұзу ретінде қарастырылмайды және Еңбек кодексінде көзделген тәртіптік ықпал ету шараларын қолдануға негіз бола алмайды.
Ереуіл өткізу кезеңінде қызметкердің жұмыс орны (лауазымы), уақытша еңбекке жарамсыздығы бойынша әлеуметтік жәрдемақы алу құқығы, еңбек өтілі сақталады, сондай-ақ еңбек қатынастарынан туындайтын басқа да құқықтарына кепілдік беріледі.
Ереуілге қатысушы қызметкерлерге ереуіл өткізу уақыты үшін жалақы сақталмайды, ереуіл жалақының төленбеуіне немесе уақтылы төленбеуіне байланысты өткізілетін жағдайларды қоспағанда.
Осылайша, тыйым салынған ереуілдер — бұл заңсыз ереуілдер, яғни заңнамалық деңгейде тыйым салынған ереуілдер.
Еңбек кодексінің 176-бабына сәйкес: «Ереуілдер заңсыз деп танылады:
- соғыс немесе төтенше жағдай енгізілген кезеңдерде не төтенше жағдай туралы Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес ерекше шаралар қолданылған кезеңдерде; Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскери құралымдар мен елдің қорғанысын, мемлекет қауіпсіздігін қамтамасыз ету, авариялық-құтқару, іздестіру-құтқару, өртке қарсы жұмыстарды жүргізу, төтенше жағдайлардың алдын алу немесе оларды жою мәселелерімен айналысатын ұйымдардың; арнаулы мемлекеттік және құқық қорғау органдарының; жедел және шұғыл медициналық жәрдем станцияларының ұйымдарында;
- халықтың тіршілігін қамтамасыз етумен тікелей байланысты ұйымдарда, егер қызметкерлер өкілдерінің жергілікті атқарушы органмен алдын ала келісімі негізінде айқындалатын, халыққа қажетті тиісті қызметтердің ең төменгі тізбесі мен көлемі сақталмаса, энергиямен жабдықтау, жылумен жабдықтау, сумен жабдықтау және су бұру, газбен жабдықтау, авиациялық, теміржол, автомобиль, қоғамдық және су көлігі, байланыс, денсаулық сақтау салаларында;
2-1) қызметін тоқтату ауыр және қауіпті салдарға әкеп соғатын қауіпті өндірістік объектілерде, егер негізгі жабдықтар мен механизмдердің үздіксіз жұмысы қамтамасыз етілмесе;
- Еңбек кодексінде көзделген мерзімдерді, рәсімдер мен талаптарды ескермей жарияланған жағдайда;
- бұл адамдардың өмірі мен денсаулығына нақты қауіп төндіретін жағдайларда;
- Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген өзге де жағдайларда».
Жоғарыда аталған негіздердің бірі болған кезде прокурор сот тиісті шешім қабылдағанға дейін ереуілді тоқтата тұруға құқылы.
Ереуілді заңсыз деп тану туралы шешімді жұмыс берушінің немесе прокурордың өтініші бойынша Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес сот қабылдайды.
Сот шешімі ереуілге басшылық ететін орган арқылы қызметкерлердің назарына жеткізіледі, ол сот шешімі туралы ереуілге қатысушыларды дереу хабардар етуге міндетті, ал ереуілге басшылық ететін орган болмаған жағдайда — жұмыс беруші тікелей хабардар етеді.
Жұмыс беруші сот шешімінің мәтінін жалпыға бірдей көруге болатын орындарға орналастыруды қамтамасыз етеді.
Ереуілді заңсыз деп тану туралы сот шешімі дереу орындалуға жатады, ал ереуіл тоқтатылуға тиіс.
Адамдардың өмірі мен денсаулығына тікелей қауіп төнген жағдайда прокурор немесе сот тиісті шешім қабылданғанға дейін ереуілді тоқтата тұруға құқылы.
Сот заңсыз деп таныған ереуілге қатысуды жалғастыруға арандататын адамдар Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіппен жауаптылықта болады.
Сот ереуілді заңсыз деп таныған жағдайда жұмыс беруші ереуілді ұйымдастыруға немесе өткізуге қатысқан қызметкерлерді тәртіптік жауаптылыққа тартуы мүмкін.
2005 жылғы 7 қаңтардағы «Қазақстан Республикасының қорғанысы және Қарулы Күштері туралы» ҚР Заңының 28-бабына сәйкес, басқа мемлекеттің (мемлекеттер тобының немесе мемлекеттер коалициясының) Қазақстан Республикасына қарулы шабуыл жасаған жағдайында, сондай-ақ Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарда көзделген жағдайларда ҚР Парламенті соғыс жағдайын жариялайды.
Соғыс жағдайы жарияланған немесе соғыс қимылдары нақты басталған кезден бастап соғыс уақыты басталады және соғыс қимылдарының тоқтатылғаны туралы жарияланған кезден бастап, бірақ олар нақты тоқтатылғаннан ерте емес уақытта аяқталады. Осылайша, соғыс уақыты — соғыс жағдайы жарияланған немесе соғыс қимылдары нақты басталған кезден бастап соғыс қимылдарының тоқтатылғаны туралы жарияланған кезге дейінгі, бірақ олардың нақты тоқтатылуынан ерте емес кезең (жоғарыда аталған Заңның 1-бабы).
Төтенше жағдайды жариялаудың ұғымы, сипаттамасы, шарттары мен тәртібі 2003 жылғы 8 ақпандағы «Төтенше жағдай туралы» ҚР Заңында бекітілген және ҚК-нің 379-бабына түсініктемеде егжей-тегжейлі талданған.
Ұйым деп белгілі бір жоспарларды орындайтын және басшының жетекшілігімен бірлесіп жұмыс істейтін адамдар тобын (әдетте, заңды тұлғаларды) түсіну қажет.
Сонымен бірге заңды тұлға құрмай қызметін жүзеге асыратын ұйымдар да бар. Мұндай ұйымдардың кең таралған түрлерінің бірі — қоғамдық бірлестіктер.
ҚК-нің 401-бабының диспозициясында «ұйымдар» ұғымының ешқандай түсіндірмесіз және нақтылаусыз қолданылуын, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулыларында осы ұғымға қатысты түсіндірмелердің жоқтығын ескере отырып, «ұйым» ұғымын сөзбе-сөз түсіндіруді басшылыққа алу қажет. Тиісінше, ҚК-нің 401-бабында бекітілген «ұйымдар» термині деп заңды тұлға құра отырып құрылған және қызметін жүзеге асыратын ұйымдарды да, заңды тұлға құрмай қызметін жүзеге асыратын ұйымдарды да түсіну қажет.
Осылайша, соғыс уақытында немесе төтенше жағдай кезінде ұйымның жұмысына кедергі келтіру деп ұйымдардың жұмысына кедергі жасауға немесе олардың жұмысын тоқтатуға бағытталған белсенді әрекеттерді түсіну қажет.
Түсіндіріліп отырған қылмыстың құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады, сондықтан адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін соғыс уақытында немесе төтенше жағдай кезінде тыйым салынған ереуілге басшылық ету немесе осындай жағдайларда ұйымның жұмысына кедергі келтіру фактісінің өзі жеткілікті. Қылмыс диспозицияда аталған әрекеттердің кез келгені орындалған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.
Субъективтік жағы қарастырылып отырған қылмыс тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адамның соғыс уақытында немесе төтенше жағдай кезінде тыйым салынған ереуілге басшылық ететінін не осындай жағдайларда ұйымның жұмысына кедергі келтіретінін сезінеді және соны жасауды қалайды.
Себеп пен мақсат қарастырылып отырған іс-әрекетті саралауға әсер етпейді, алайда жаза тағайындау кезінде ескеріледі.
Субъектісі талданып отырған әрекеттің субъектісі — есі дұрыс, он алты жасқа толған жеке тұлға.
ҚК-нің 401-бабында көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстар санатына жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заңы Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заңгерлік қызмет Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
