Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 275-бабына түсініктеме. Жаппай қырып-жою қаруын, қару-жарақ пен әскери техниканы жасау кезінде пайдаланылатын технологияларды, ғылыми-техникалық ақпаратты және көрсетілетін қызметтерді заңсыз экспорттау

1. Жаппай қырып-жою қаруын, оны жеткізу құралдарын, қару-жарақ пен әскери техниканы жасау кезінде пайдаланылуы мүмкін және оларға қатысты арнайы экспорттық бақылау белгіленген технологияларды, ғылыми-техникалық ақпаратты және көрсетілетін қызметтерді заңсыз экспорттау —

мүлкі тәркіленіп немесе онсыз үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Қылмыстың қоғамдық қауіптілігі оны жасау барысында қоғамдық қауіпсіздікке зиян келтірілетіндігінде, мемлекеттің мүдделеріне нұқсан келтірілетіндігінде, елдің қорғаныс қабілетіне және халықаралық қауіпсіздікке қатер төндірілетіндігінде.

ҚР ҚК-нің 275-бабында көзделген қылмыс құрамын талдау кезінде 2007 жылғы 21 шілдедегі «Экспорттық бақылау туралы» ҚР Заңын басшылыққа алу қажет. Аталған Заң халықаралық және ұлттық қауіпсіздік мүдделерін қамтамасыз ету және жаппай қырып-жою қаруын таратпау режимін нығайту мақсатында қару-жарақтың, әскери техниканың, ядролық және арнайы ядролық емес материалдардың, әскери мақсаттағы өнімдердің, қосарлы қолданылатын (мақсаттағы) тауарлар мен технологиялардың, шикізаттың, материалдардың, жабдықтардың, технологиялардың, ғылыми-техникалық ақпарат пен оларды өндіруге және пайдалануға байланысты көрсетілетін қызметтердің экспорттық бақылауын жүзеге асырудың негіздері мен тәртібін белгілейді.

Жоғарыда аталған Заңнан басқа, қару-жарақтың, әскери техниканың, ядролық және арнайы ядролық емес материалдардың, әскери мақсаттағы өнімдердің, қосарлы қолданылатын (мақсаттағы) тауарлар мен технологиялардың, шикізаттың, материалдардың, жабдықтардың, технологиялардың, ғылыми-техникалық ақпарат пен көрсетілетін қызметтердің экспорттық бақылауын жүзеге асыру қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы құқық бұзушылықтарды реттейтін нормативтік құқықтық актілерге 2021 жылғы 2 қаңтардағы ҚР Экологиялық кодексі, 1998 жылғы 23 сәуірдегі «Халықтың радиациялық қауіпсіздігі туралы» ҚР Заңы, 1995 жылғы 18 қазандағы «Қазақстан Республикасының атом энергетикасын дамыту туралы» ҚР Үкіметінің қаулысы, 2010 жылғы 1 шілдедегі «"Атом станцияларының ядролық және радиациялық қауіпсіздігі" техникалық регламентін бекіту туралы» ҚР Үкіметінің қаулысы, 2014 жылғы 25 тамыздағы «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы өкілеттіктерді ажырату жөніндегі шаралар туралы» ҚР Президентінің Жарлығы; 2014 жылғы 16 мамырдағы «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» ҚР Заңы; мынадай бұйрықтар: ҚР Энергетика министрінің 2016 жылғы 9 ақпандағы «Ядролық материалдарды мемлекеттік есепке алу қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы; ҚР Ұлттық экономика министрінің 2015 жылғы 27 ақпандағы «"Радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар" гигиеналық нормативтерін бекіту туралы» бұйрығы; ҚР Денсаулық сақтау министрінің 2019 жылғы 26 маусымдағы «"Радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар" санитариялық қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы жатады.

2007 жылғы 21 шілдедегі «Экспорттық бақылау туралы» ҚР Заңының 1-бабында мыналар айқындалған:

«19) экспорт — өнімді Қазақстан Республикасының аумағынан әкету;

20) экспорттық бақылау — Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары экспорттық бақылау жүйесін іске асыратын және сыртқы экономикалық қызметке қатысушылар (өтініш берушілер) фирмаішілік экспорттық бақылау жүйелерін пайдаланатын экспорттық бақылау саласындағы осы Заңда және Қазақстан Республикасының өзге де нормативтік құқықтық актілерінде белгіленген, өнімді экспорттау, реэкспорттау, импорттау, реимпорттау, транзиттеу немесе Қазақстан Республикасының аумағынан тыс жерде өңдеу тәртібін жүзеге асыру жөніндегі шаралар жиынтығы».

«Экспорттық бақылау туралы» Заңның 8-бабы экспорттық бақылау белгіленетін өнімдердің тізбесін айқындайды. Ол ҚР заңнамасына, ҚР ратификациялаған жаппай қырып-жою қаруын, оны жеткізу құралдарын және қару-жарақ пен әскери техниканың өзге де түрлерін таратпау жөніндегі ҚР халықаралық шарттарына сәйкес жүзеге асырылады. Мұндай бақылау ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және мемлекеттің экономикалық мүдделерін қорғау, Қазақстан Республикасының халықаралық шарттар бойынша міндеттемелерін орындау және жаппай қырып-жою қаруы мен кәдімгі қару-жарақ құралдарын таратпау жөніндегі халықаралық күш-жігерді қолдау мақсатында жүзеге асырылады.

Қылмыстың объектісі — жаппай қырып-жою қаруын, қару-жарақ пен әскери техниканы өндіруді, таратуды және орналастыруды бақылау саласындағы қоғамдық қауіпсіздік.

Қылмыстың заты — жаппай қырып-жою қаруын, оны жеткізу құралдарын, қару-жарақ пен әскери техниканы жасау кезінде пайдаланылуы мүмкін технологиялар, ғылыми-техникалық ақпарат.

Аталған объектілер заңда белгіленген тәртіппен бекітілген экспорттық бақылау объектілерінің тізбесіне енгізілген жағдайда ғана осы қылмыстың затына жатқызылуы мүмкін.

Өнімнің экспорты мен импорты лицензия негізінде жүзеге асырылады. Өнім экспортын лицензиялау ҚР «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Заңына сәйкес жүзеге асырылады.

«Экспорттық бақылау туралы» Заңның ережелеріне сәйкес, Қазақстан Республикасының Қазақстан Республикасы алдындағы қабылдаған міндеттемелерін шет мемлекеттер бұзған жағдайда, сондай-ақ Қазақстан Республикасы қатысушысы болып табылатын халықаралық ұйымдардың шешімдері бойынша Қазақстанның өнім экспортына, импортына, транзитіне және Қазақстан Республикасының аумағында өнімді өңдеуге эмбаргоға дейін шектеулер енгізуге құқығы бар. ҚР Үкіметі ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарын орындау мүдделерін негізге ала отырып, Қазақстан Республикасының аумағынан тыс жерде өнімді экспорттауға, импорттауға, транзиттеуге және өңдеуге шектеулер енгізілетін мемлекеттердің тізбесін айқындайды және жыл сайын сыртқы экономикалық қызметке қатысушылардың (өтініш берушілердің) назарына жекелеген мемлекеттер мен ұйымдарға қатысты санкциялар туралы ақпаратты жариялайды.

Әскери мақсатта қолдану үшін әзірленген немесе өзгертілген тауарларды бақылау ҚР Үкіметінің 2008 жылғы 5 ақпандағы «Экспорттық бақылауға жататын өнімдердің номенклатурасын (тізімін) бекіту туралы» қаулысымен реттеледі.

Технология — қызметтің қандай да бір саласында пайдаланылатын әдістердің, процестер мен материалдардың жиынтығы, сондай-ақ техникалық өндіріс тәсілдерінің ғылыми сипаттамасы.

Ақпараттық технологиялар — ақпаратты жинауды, жасауды, сақтауды, жинақтауды, өңдеуді, іздестіруді, шығаруды, көшірмелеуді, беруді және таратуды қамтамасыз ететін технологиялық кешенге біріктірілген әдістердің, өндірістік процестер мен бағдарламалық-техникалық құралдардың жиынтығы.

Ғылыми-техникалық ақпарат — ғылым мен техниканың жетістіктері туралы ғылыми-техникалық әдебиеттерде, нормативтік-техникалық құжаттамада қамтылған мәліметтер, оның ішінде отандық өнеркәсіпте де, шетелде де шығарылатын өнімнің техникалық деңгейі мен сапасы туралы деректер. Ғылыми-техникалық ақпарат машиналар мен жабдықтардың конструкциялары туралы мәліметтерді; сызбаларды; схемаларды; пайдаланылатын материалдарды; рецептураларды; өндіріс әдістері мен тәсілдерін (әсіресе жаңадан әзірленіп жатқан бұйымдарға қатысты); жаңа технологияларды, белгілі технологияларды, процестер мен жабдықтарды жаңғырту бағыттарын; бағдарламалық қамтамасыз етуді қамтиды.

Қосарлы қолданылатын (мақсаттағы) тауарлар мен технологиялар — азаматтық мақсаттарда пайдаланылатын, бірақ қару-жарақты, әскери техниканы және оқ-дәрілерді, оның ішінде жаппай қырып-жою қаруы мен оны жеткізу құралдарын өндіру үшін қолданылуы мүмкін жабдықтар, материалдар, шикізат, технологиялар және ғылыми-техникалық ақпарат («Экспорттық бақылау туралы» Заңның 1-бабының 1) тармақшасы).

Жаппай қырып-жою қаруы — химиялық, бактериологиялық (биологиялық), радиологиялық, ядролық және уытты қару.

Жеткізу құралдары — жаппай қырып-жою қаруын жеткізуге қабілетті зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттары (300 км және одан астам қашықтыққа кемінде 500 кг пайдалы жүктемені жеткізуге қабілетті).

1995 жылғы 21 шілдедегі ҚР Жоғарғы Сотының «Атыс қаруын, оқ-дәрілерді, қару-жарақ пен жарылғыш заттарды ұрлау, оларды заңсыз сатып алу, алып жүру, сақтау, жасау немесе өткізу және атыс қаруын ұқыпсыз сақтау туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 3-тармағының 6-абзацына сәйкес, қару-жараққа жерүсті, әуе, теңіз және өзен базасында орналасқан, нысаналарды жоюға, миналау мен залалсыздандыруға арналған штаттық құралдармен және оларды тікелей мақсаты бойынша қолдануды қамтамасыз ететін құралдармен (оптикалық аспаптар, радиолокациялық және радиотелефон станциялары және т.б.) жабдықталған жауынгерлік техника жатады.

2005 жылғы 7 қаңтардағы «Қазақстан Республикасының қорғанысы және Қарулы Күштері туралы» ҚР Заңының 1-бабының 13) тармақшасына сәйкес, әскери техника — бұл ҚР Қарулы Күштері, басқа да әскерлер мен әскери құралымдар жарақтандырылатын жауынгерлік машиналар, әскери кемелер (катерлер және басқа да кемелер), әскери әуе кемелері және басқа да ұшу аппараттары.

Қылмыстың объективтік жағы жаппай қырып-жою қаруын, оны жеткізу құралдарын, қару-жарақ пен әскери техниканы жасау кезінде пайдаланылуы мүмкін және оларға қатысты арнайы экспорттық бақылау белгіленген технологияларды, ғылыми-техникалық ақпаратты және көрсетілетін қызметтерді заңсыз экспорттауға байланысты әрекеттер жасаумен сипатталады.

Заңсыз экспорт деп шетелге технологиялар мен ғылыми-техникалық ақпаратты әкетуге және жаппай қырып-жою қаруын, оны жеткізу құралдарын өндіру жөніндегі қызметтерді шетелде көрсетуге, не осындай тауарларды әкетуді реттейтін арнайы қағидаларды бұза отырып, қару-жарақ пен әскери техниканы шетелге шығаруға байланысты нормативтік актілерге қайшы келетін әрекеттерді жасау түсініледі.

Тауарлар экспорты — негізгі мақсаты оларды сыртқы нарықта өткізу болып табылатын, қандай да бір тауарларды ел шегінен тыс жерге шығарумен сипатталатын арнайы кедендік режим.

Көрсетілетін қызметтер экспорты — коммерциялық, кәсіби және тұтынушылық қызметтерді қамтитын қызмет көрсету саласының материалдық емес өнімдерін экспорттау. Қызметтерге әскери техниканы жөндеу, техникалық қызмет көрсету, жаңғырту және баптау жөніндегі қызметтер, әскери кеңесшілер мен мамандарды оқыту және олардың қызметін пайдалану жөніндегі қызметтер, әскери мақсаттағы объектілерді салу кезіндегі құрылыс-монтаждау жұмыстары және т.б. жатады.

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Қылмыс тиісті экспорттық бақылау объектілері кедендік шекара арқылы нақты өткізілген сәттен бастап не Қазақстан Республикасының кедендік аумағынан тыс жерде қызметтер көрсету немесе жұмыстар орындау басталған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі. Бұл ретте қызметтер немесе жұмыстардың толық көлемде орындалған-орындалмағаны және олардың сәтті болған-болмағаны, сондай-ақ аталған объектілердің кейіннен жаппай қырып-жою қаруын, оны жеткізу құралдарын, қару-жарақ немесе әскери техниканы жасау үшін пайдаланылған-пайдаланылмағаны маңызды емес.

Қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам жаппай қырып-жою қаруын, оны жеткізу құралдарын, қару-жарақ пен әскери техниканы жасау кезінде пайдаланылуы мүмкін және оларға қатысты арнайы экспорттық бақылау белгіленген технологияларды, ғылыми-техникалық ақпаратты және көрсетілетін қызметтерді заңсыз экспорттап жатқанын сезінеді, қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және соны қалайды.

Қылмыстың субъектісі — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

ҚР ҚК-нің 275-бабында көзделген әрекет ауыр қылмыстар санатына жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилович Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар