Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 162-бабы. Жаппай қырып-жою қаруын өндіру, сатып алу немесе өткізу туралы түсініктеме
Қазақстан Республикасының халықаралық шартымен тыйым салынған химиялық, биологиялық, ядролық, сондай-ақ жаппай қырып-жою қаруының өзге де түрін өндіру, сатып алу немесе өткізу —
бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Қазіргі уақытта химиялық және биологиялық қару өндірісінің өсу қаупі күшейе түсуде. Бұл оның жасалуына кететін шығындардың салыстырмалы түрде «арзандығымен», қолданыстағы жеткізу құралдарын пайдалану мүмкіндігімен, сондай-ақ өнеркәсібі дамыған елдердегі белгілі бір топтардың химиялық және биологиялық қаруды өндіруге арналған технологиялар мен жабдықтарды сатудан пайда табуға ұмтылуымен байланысты.
Жаппай қырып-жою қаруының заңсыз айналымы туралы норма халықаралық құқықтың тиісті ережелерінен имплементацияланған (инкорпорацияланған). Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай химиялық және биологиялық қаруды қолдану халықаралық қоғамдастық тарапынан айыпталып, 1925 жылғы 17 маусымдағы Соғыста тұншықтырғыш, улы немесе басқа да осындай газдар мен бактериологиялық құралдарды қолдануға тыйым салу туралы хаттамамен (әдетте Женева хаттамасы деп аталады) тыйым салынды.
Мұндай қаруды қолданбау жолындағы күрестің заңды нәтижесі халықаралық құқықтың екі жан-жақты құжатының қабылдануы және күшіне енуі болды: 1971 жылғы 16 желтоқсандағы Бактериологиялық (биологиялық) және токсиндік қаруды әзірлеуге, өндіруге және олардың қорларын жинақтауға тыйым салу және оларды жою туралы конвенция, 1993 жылғы 13 қаңтардағы Химиялық қаруды әзірлеуге, өндіруге, жинақтауға және қолдануға тыйым салу және оны жою туралы конвенция.
Қазақстан Республикасында «Бактериологиялық (биологиялық) және токсиндік қаруды әзірлеуге, өндіруге және олардың қорларын жинақтауға тыйым салу және оларды жою туралы конвенцияны ратификациялау туралы» Қазақстан Республикасының Заңы 2007 жылғы 7 мамырда қабылданды.
Қарастырылып отырған қылмыстың қоғамдық қауіптілігі жаппай қырып-жою қаруының мемлекеттердің иелігінде болуы мемлекетаралық немесе ішкі қақтығыстар туындаған жағдайда оны қақтығысты қолданған тараптың пайдасына шешу құралы ретінде пайдалану мүмкіндігінің нақты туындауында. Бұл адамдардың жаппай қаза табу, жануарлар мен өсімдіктер дүниесінің зақымдануы немесе жойылуы, сондай-ақ қоғам мен қоршаған орта үшін өзге де зиянды салдарлардың туындау қаупін тудырады.
Қазақстан Республикасының халықаралық шартымен тыйым салынған химиялық, биологиялық, ядролық, сондай-ақ жаппай қырып-жою қаруының өзге де түрін өндіру, сатып алу немесе өткізу — адамзат қауіпсіздігіне қатер төндіретін ауыр қылмыс. Баптың диспозициясында нақты әрекеттер тізбеленген, оларды кең мағынадағы «жаппай қырып-жою қаруының заңсыз айналымы» терминімен сипаттауға болады.
Бұл қылмыстың объектісі — жаппай қырып-жою қаруын өндіру немесе тарату салдарынан қауіп төнетін бейбітшілік пен мемлекеттердің бейбіт қатар өмір сүруін қорғауға бағытталған қоғамдық қатынастар.
Жаппай қырып-жою қаруының заңсыз айналымы актілерін жасау кезінде де адамзат қауіпсіздігіне қауіп төнеді, өйткені қарастырылып отырған қылмыс одан да ауыр қылмысты жасауға негіз болуы мүмкін. Мысалы, бұл объект жаппай қырып-жою қаруын заңсыз сатып алу немесе дайындау нәтижесінде алынған қаруды пайдалана отырып жасалатын әртүрлі террористік әрекеттер кезінде зардап шегуі мүмкін.
Қылмыстың нысанасы ретінде ҚК-нің 162-бабының қолданыстағы редакциясында «жаппай қырып-жою қаруы» деген тектік ұғым қолданылып, оның түрлері нақтыланған: химиялық, биологиялық, ядролық және «өзге де түрі». Халықаралық құқықта жаппай қырып-жою қаруы деп жарылыс немесе радиоактивті материалдар арқылы іріктемей әсер ететін не шамадан тыс зақым келтіретін қару, өлімге әкелетін химиялық және бактериологиялық қару, сондай-ақ болашақта жасалуы мүмкін және атом бомбасының немесе жоғарыда аталған өзге қарудың қасиеттеріне ие кез келген басқа қару түсініледі. Оның қауіптілігі мен қарудың басқа түрлерінен айырмашылығы, оның ішінде, мынадай ерекшеліктерінде: әсерінің іріктелмейтіндігі, яғни осы қару түрінің зақымдаушы күшінің таралу ауқымын нақты шектеу мүмкін еместігі; адамдардың белгісіз бір тобына зиян келтіруі — салдары соншалықты ауқымды болғандықтан, құрбандардың нақты санын анықтау қиын. Оның әсері қоршаған ортаға да таралады, демек қазіргі және келешек ұрпақтардың қалыпты өмір сүру мүмкіндігі туралы мәселе туындайды.
Қазіргі уақытта жаппай қырып-жою қаруының бірнеше түрі бар.
Химиялық қару — зақымдаушы факторы химиялық заттар мен қосылыстардың уытты қасиеттеріне негізделген улы заттар және оларды жауынгерлік мақсатта қолдану құралдары. Мұндай заттар мен қосылыстар газ немесе сұйық күйде бола отырып, адамның организміне тыныс алу жүйесі, тері қабаты, шырышты қабықтар немесе ас қорыту жолдары арқылы ене алады. Ол тірі күшті жоюға арналған, бірақ жергілікті жерді, қару-жарақты, әскери техниканы және әртүрлі тыл объектілерін зақымдау үшін де пайдаланылуы мүмкін.
Химиялық қаруды әзірлеуге, өндіруге, жинақтауға және қолдануға тыйым салу және оны жою туралы конвенцияға 1993 жылғы 13 қаңтарда Парижде 130 мемлекет қол қойып, ол 1997 жылғы 29 сәуірде күшіне енді. Бұл Конвенция химиялық қарудың құрамдас бөліктері мен компоненттерін егжей-тегжейлі айқындайды және оның айналымы мен қолданылуын қылмыс деп таниды: а) Конвенциямен тыйым салынбаған мақсаттарға арналған жағдайларды қоспағанда, уытты химикаттар, оның ішінде оларды өндіруге қатысатын реагенттер, бұл ретте олардың түрлері мен мөлшері осындай мақсаттарға сәйкес болуға тиіс; б) уытты химикаттарды шығару арқылы өлімге әкелу немесе өзге де зиян келтіру үшін арнайы әзірленген оқ-дәрілер мен құрылғылар; в) көрсетілген оқ-дәрілер мен құрылғыларды қолдануға тікелей байланысты пайдалануға арнайы арналған кез келген жабдық.
Биологиялық (бактериологиялық) қару адамдардың, жануарлардың және өсімдіктер дүниесінің жаппай ауруға шалдығуын тудыруға қабілетті микроорганизмдердің ауру қоздырғыш қасиеттерін пайдалануға негізделген. Оның зақымдаушы әсерінің негізін бактериялық құралдар — бактериялар, вирустар, саңырауқұлақтар және олардың тіршілік әрекеті нәтижесінде пайда болатын уытты өнімдер құрайды. Олар әскери мақсатта ауру жұқтырылған тірі тасымалдаушылар (жәндіктер, кеміргіштер, кенелер) арқылы немесе суспензиялар мен ұнтақтар түрінде пайдаланылады. Адамдарды зақымдауға арналған бактериялық құралдарға оба, шешек, сібір жарасы, туляремия, бруцеллез, тырысқақ және басқа да аурулардың қоздырғыштары жатады. Бактериялық құралдар арнайы зымырандар, артиллериялық снарядтар, авиациялық бомбалар және басқа да оқ-дәрілер арқылы қолданылуы мүмкін.
Ядролық қару — ауыр уран мен плутонийдің кейбір изотоптары ядроларының бөліну тізбекті реакциялары немесе сутегінің жеңіл ядролары — дейтерий мен тритий изотоптарының одан да ауыр, мысалы, гелий изотоптарының ядроларына айналу термоядролық синтез реакциялары кезінде бөлінетін ядроішілік энергияны пайдалануға негізделген жарылыс әсері бар жаппай қырып-жою қаруы. Ядролық қаруға әртүрлі ядролық оқ-дәрілер (зымырандар мен торпедалардың жауынгерлік бөліктері, авиациялық және тереңдік бомбалары, ядролық зарядтармен жарақтандырылған артиллериялық снарядтар мен фугастар), оларды нысанаға жеткізу құралдары және басқару құралдары кіреді. Зақымдаушы факторлары: соққы толқыны, жарық сәулеленуі, өтпелі радиация, радиоактивті ластану.
Ядролық қаруды халықаралық-құқықтық реттеу актілерінің жүйесіне мыналар кіреді: 1963 жылғы Ядролық қаруды атмосферада, ғарыш кеңістігінде және су астында сынауға тыйым салу туралы шарт, 1968 жылғы Ядролық қаруды таратпау туралы шарт, 1971 жылғы 11 ақпандағы Теңіздер мен мұхиттардың түбіне және оның қойнауына ядролық қару мен жаппай қырып-жою қаруының басқа да түрлерін орналастыруға тыйым салу туралы шарт. Осы келісімдердің негізінде жаппай қырып-жою қаруының ең қауіпті әрі жойқын түрі болып табылатын ядролық қаруды таратпау жөніндегі құқықтық негіз қаланды.
Жаппай қырып-жою қаруының өзге түріне уытты қару жатады. Оның зақымдаушы факторы — бірқатар микроорганизмдердің, жануарлар мен өсімдіктердің тіршілік әрекеті нәтижесінде түзілетін және адам мен жануарлардың өліміне әкелуі мүмкін ақуыздық немесе полипептидтік заттар.
Уытты қару көбінесе биологиялық қарудың бір түрі ретінде қарастырылады. Олардың арасындағы айырмашылық тек зақымдаушы фактордың сипатына байланысты: биологиялық қаруда — бұл тірі микроорганизм, ал уытты қаруда — зат алмасу өнімі.
Қарудың осы түрлерімен жұмыс істеу мәселелері халықаралық деңгейде 1971 жылғы 16 желтоқсандағы БҰҰ Бас Ассамблеясының 2826 (XXVI) қарарымен мақұлданған Бактериологиялық (биологиялық) және токсиндік қаруды әзірлеуге, өндіруге және олардың қорларын жинақтауға тыйым салу және оларды жою туралы конвенциямен реттеледі (1972 жылы қол қою үшін ашылды, 1975 жылы күшіне енді, мерзімсіз болып табылады).
Ғылыми-техникалық прогресс пен жаңа технологиялардың дамуы болашақта жаппай қырып-жою қаруының бүгінгі күні белгісіз жаңа түрлерінің жасалуына әкелуі мүмкін екені айқын. Осы себепті халықаралық құқық актілерінде де, ҚК-нің 162-бабының диспозициясында да мұндай қару түрлерінің толық тізбесі келтірілмеген. Қазіргі уақытта өзінің сипаттамалары бойынша жаппай қырып-жою қаруына жатқызылуы мүмкін, алайда заң жүзінде ондай болып танылмаған қару түрлері жасалған. Мысалы, радиологиялық қару — іріктемейтін әсері бар қару (адамдардың белгісіз бір тобына өлім келтіруге бағытталған), оның құрамдас бөліктері аумақтың ұзақ уақыт бойы радиоактивті ластануына әкелуі мүмкін.
Қылмыстың объективтік жағы қылмыс нысанасының жоғарыда аталған кез келген түріне қатысты баламалы әрекеттердің бірнешеуін қамтиды: өндіру, сатып алу немесе өткізу.
1997 жылғы 16 шілдедегі бұрын қолданыста болған ҚК-мен салыстырғанда, 2014 жылғы ҚК-нің 162-бабының қолданыстағы редакциясында қылмыс нысанасы ретінде жаппай қырып-жоюдың ядролық қаруы қосымша бөліп көрсетілген.
Жаппай қырып-жою қаруын өндіру дайын күйінде қолдануға болатын жаппай қырып-жою қаруын алу мақсатын көздейтін кез келген әрекеттен көрініс табуы мүмкін; жаппай қырып-жою қаруын өндіру әрекеті бір рет және «қолдан жасалған» жағдайда да жүзеге асырылуы мүмкін, бұл да тиісті құқықтық баға беруді талап етеді.
Жаппай қырып-жою қаруын сатып алу дегеніміз — қылмыс нысанасына қатысты сатып алу, айырбастау, сыйға алу немесе қарызды өтеу есебіне алу, ұрлау және т.б. әрекеттер нәтижесінде (оның орнына қандай да бір өтемақы берілгеніне қарамастан) оның иесі немесе иеленушісі болу.
Жаппай қырып-жою қаруын өткізу — қылмыс нысанасын (оның орнына қандай да бір өтемақы берілгеніне қарамастан) басқа адамдардың иелігіне беру: сату, айырбастау, сыйға тарту, қарызды өтеу есебіне беру, уақытша пайдалануға беру және т.б.
Жаппай қырып-жою қаруының заңсыз айналымынан айырмашылығы, мұндай қаруды қолдану (ҚК-нің 163-бабының 2-бөлігі) бейбітшілік пен адамзат қауіпсіздігіне қарсы әскери қылмыс болып есептеледі. Қарулы қақтығыс кезінде жаппай қырып-жою қаруын қолдану оны белгісіз бір топ адамдарды жаппай және іріктемей жою үшін тікелей пайдалануды білдіреді. Тыйым салынған жаппай қырып-жою қаруын қолданудың алдында осы қарудың заңсыз айналымының кез келген әрекеті жасалған жағдайларда, жасалған іс-әрекет ҚК-нің 162-бабы және 163-бабының 2-бөлігі бойынша қылмыстардың жиынтығымен саралануға тиіс.
Қылмыс құрамы формальды болып табылады. Қылмыс Қазақстан Республикасының халықаралық шартымен тыйым салынған жаппай қырып-жою қаруын өндіру, сатып алу немесе өткізу сәтінен бастап аяқталған болып есептеледі.
Қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады, яғни кінәлі адам Қазақстан Республикасының қатысуымен жасалған халықаралық шартпен тыйым салынған жаппай қырып-жою қаруының заңсыз айналымына қатысты өзінің кез келген әрекетінің (яғни химиялық, биологиялық, ядролық, сондай-ақ жаппай қырып-жою қаруының өзге де түрін өндіру, сатып алу немесе өткізу) қоғамдық қауіптілігін сезінді, қоғамдық қауіпті салдардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала білді және олардың туындауын қалады. Қылмыстың себептері мен мақсаттары әртүрлі болуы мүмкін және жаза тағайындау кезінде ескерілуге тиіс.
Қылмыстың субъектісі жалпы, яғни есі дұрыс, 16 жасқа толған кез келген жеке тұлға болып табылады.
ҚК-нің 162-бабында көзделген іс-әрекет ауыр қылмыстар санатына жатады.
**Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилович Борчашвилидің авторлығымен.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
