Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 262-бабына түсініктеме. Ұйымдасқан топты, қылмыстық ұйымды құру және оған басшылық ету, сол сияқты оларға қатысу

1. Ұйымдасқан топты немесе қылмыстық ұйымды құру, сол сияқты оған немесе қылмыстық ұйымның құрылымдық бөлімшесіне басшылық ету —

мүлкі тәркіленіп, жеті жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Ұйымдасқан топқа немесе қылмыстық ұйымға қатысу —

мүлкі тәркіленіп, бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттерді адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаған жағдайда —

мүлкі тәркіленіп, сегіз жылдан он үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Ескерту. Осы Кодекстің 262, 263, 264, 265 және 268-баптарында қылмыстық топқа қатысуын өз еркімен тоқтатқан және қылмыстық топ жасаған немесе жасап жатқан қылмыстарды ашуға немесе олардың жолын кесуге белсенді түрде жәрдемдескен адам, егер оның әрекеттерінде өзге қылмыстық құқық бұзушылық құрамы болмаса, қылмыстық жауаптылықтан босатылады.

Қоғамдық қауіптілік ұйымдасқан қылмыстылық болып табылады, ол қоғам мен мемлекеттің әлеуметтік және экономикалық институттарының қалыпты жұмыс істеуін бұзып қана қоймай, ұлттық және халықаралық қауіпсіздік пен тұрақтылыққа тікелей қатер төндіреді.

Қылмыстың объектісі – қоғамдық қауіпсіздік.

Талданып отырған іс-әрекеттің объективтік жағы мыналардан көрінеді:

ұйымдасқан топты немесе қылмыстық ұйымды құру (1-бөлік);

оған немесе қылмыстық ұйымның құрылымдық бөлімшесіне басшылық ету (1-бөлік);

ұйымдасқан топқа немесе қылмыстық ұйымға қатысу (2-бөлік).

Ұйымдасқан топ – бір немесе бірнеше қылмыстық құқық бұзушылық жасау мақсатында алдын ала біріккен екі немесе одан да көп адамның тұрақты тобы (ҚК 3-бабының 36) тармағы).

Қылмыстық ұйым – қатысушылары ұйымдық, функционалдық және (немесе) аумақтық жағынан оқшауланған топтарға (құрылымдық бөлімшелерге) бөлінген ұйымдасқан топ (ҚР ҚК 3-бабының 25) тармағы). Қылмыстық ұйым құрылымдылық белгісіне байланысты ұйымдасқан топтың неғұрлым қауіпті түрі болып табылады.

Ұйымдасқан топ адамдар тобынан және алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобынан тұрақтылық белгісімен ерекшеленеді.

ҚР Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы «Соттардың бандитизм және сыбайласып жасалған басқа да қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық туралы заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 11-тармағына сәйкес: «Белгілі бір уақыт ішінде келісілген іс-әрекеттер арқылы, қылмыстық қызметтің тұрақты нысандары мен әдістерін пайдалана отырып, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобының бірнеше қылмыс жасауы қылмыстық топтың бар екенін тану үшін жеткілікті негіз болып табылмайды.

Қылмыстық топ адамдардың алдын ала сөз байласу арқылы жасаған тобынан неғұрлым жоғары ұйымдасқандығымен және тұрақтылығымен ерекшеленеді. Оның белгілеріне, атап айтқанда, басшының (басшылардың) болуы және басқа мүшелердің оған (оларға) бағыныстылығы, басқа қатысушылардың өздерінің осы топқа мүшелігін сезінуі, белгілі бір иерархияның және ортақ материалдық әрі қаржылық қаражаттың болуы, қылмыстық топта белгіленген қағидаларды (тәртіпті) сақтау және т.б. жатуы мүмкін.

Қылмыстық топтың белгілері ҚПК-нің 113-бабының талаптарына сәйкес қылмыс құрамының басқа да белгілерімен қатар дәлелденуге жатады».

Ұйымдасқан топ мұқият дайындықты талап ететін бір ғана қылмысты жасау үшін де құрылуы мүмкін.

Ұйымдасқан топтар басқа қылмыстық құрылымдармен бәсекелестік жағдайында өмір сүру және өз ықпал ету аясын кеңейту мақсатында өзара бірігеді немесе неғұрлым қуатты қылмыстық құрылымның – қылмыстық ұйымның құрамына кіреді. Осылайша, ұйымдасқан топ қылмыстық ұйымның құрылымдық бөлімшесі болып табылады.

Ұйымдасқан қылмыстық топты немесе қылмыстық ұйымды құру деп нәтижесінде аталған қылмыстық топтардың нақты құрылуына әкелген кез келген белсенді, мақсатты іс-әрекеттерді түсіну қажет. Мұндай әрекеттер қатысушыларды, қару-жарақты, оқ-дәрілерді, байланыс құралдарын, құжаттарды, көлік және өзге де материалдық құралдарды іздестіруден, құрылым мен қылмыстық жоспарларды әзірлеуден, адамдарды тартудан көрініс табуы мүмкін.

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Қылмыс қандай да бір қылмыстарды жасау жоспарланғанына немесе жасалғанына қарамастан, ұйымдасқан топ немесе қылмыстық ұйым құрылған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі. Аталған қылмыстық құрылымдарды қалыптастыру процесінің өзін оларды құруға дайындалу ретінде қарастыру қажет.

Егер аталған құрылымдарды нақты бір ауыр немесе аса ауыр қылмысты (мысалы, кісі өлтіруді) жасау үшін құру көзделгені анықталса, онда адамдардың әрекеттері осы қылмысты жасауға дайындалу ретінде де саралануға тиіс.

Ұйымдасқан топқа, қылмыстық ұйымға немесе қылмыстық ұйымның құрылымдық бөлімшесіне басшылық ету деп аталған құрылымдардың қылмыстық қызметін жоспарлауға, материалдық қамтамасыз етуге және ұйымдастыруға, сондай-ақ олардың нақты қылмыстарды дайындауы мен жасауына байланысты шешімдер қабылдауды түсіну қажет. Оларға, мысалы, шабуыл жасау жоспарларын әзірлеу, нақты шабуылдарды жасауға басшылық ету және т.б. жатады.

Ұйымдасқан топқа басшылық етуді бір адам да, бірнеше адам да жүзеге асыра алады.

Қылмыстық топқа нақты бір адамның (адамдардың) басшылық еткенін растайтын дәлелдемелердің анықталмауы қылмыстық топтың бар екенін жоққа шығармайды.

ҚР Жоғарғы Сотының жоғарыда аталған 2001 жылғы 21 маусымдағы нормативтік қаулысының 13-тармағына сәйкес ұйымдасқан қылмыстық топ басшысыз да өмір сүре алады. Мұндай жағдайларға ұйымдасқан қылмыстық топтың саны аз қатысушылары өз ортасынан басшыны бөліп көрсетпей, қылмыстық қызмет мәселелерін бірлесіп шешетін және, әдетте, өздері жасаған қылмыстардың бірге орындаушылары ретінде әрекет ететін жағдайларды жатқызу қажет.

Қылмыс аталған қылмыстық топтарға нақты басшылық ету басталған сәттен бастап аяқталған деп танылады. Ұйымдасқан топты немесе қылмыстық ұйымды құруға бағытталған, бірақ кінәлі адамға байланысты емес себептер бойынша олардың құрылуымен аяқталмаған әрекеттер ұйымдасқан топты немесе қылмыстық ұйымды құруға оқталу ретінде саралануға тиіс.

Субъективтік жағынан алғанда, бұл әрекет тікелей қасақаналық түріндегі кінәмен сипатталады, яғни адам өзінің ұйымдасқан топты немесе қылмыстық ұйымды, қылмыстық ұйымның құрылымдық бөлімшесін құру немесе оларға басшылық ету жөніндегі әрекеттерінің қоғамға қауіпті сипатын сезінеді, осындай әрекеттердің нәтижесінде қылмыстық құрылымдардың жұмыс істейтінін алдын ала біледі және соны қалайды.

Субъектісі – 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

Ұйымдасқан топқа немесе қылмыстық ұйымға қатысқаны үшін қылмыстық жауаптылық ҚК-нің 262-бабының 2-бөлігінде көзделген.

Қатысу ұйымдасқан топқа немесе қылмыстық ұйымға кіруден және қылмыстық топтың мақсаттары мен жоспарларына сәйкес әрекеттер жасаудан, басшының тапсырмаларын орындаудан (кезекшілік атқару, біржолғы тапсырмаларды немесе қандай да бір жұмыстарды орындау, тапсырманы орындауға қатысу және т.б.) көрінеді.

ҚР Жоғарғы Сотының жоғарыда аталған нормативтік қаулысының 14-тармағына сәйкес: «Ұйымдасқан қылмыстық топқа қатысу ұйымдасқан топтың құрамына кіруден, қаржыландыруға, қару-жарақпен, көлікпен қамтамасыз етуге, объектілерді іздестіруге, ақпаратпен қамтамасыз етуге бағытталған әрекеттер жасаудан және т.б., сондай-ақ жоспарланған қылмыстарды тікелей жасаудан көрінуі мүмкін».

Қатысушы үшін қылмыс ұйымдасқан топқа немесе қылмыстық ұйымға нақты кірген сәттен бастап, яғни адам қылмыстық топ қызметінің қылмыстық сипаты туралы біліп, өзінің оған қатысуына (мүшелігіне) келісім берген кезден бастап, оның жасалған қылмыстарға қатысқанына немесе қатыспағанына қарамастан, аяқталған болып есептеледі.

ҚК-нің 31-бабының 4-бөлігінің талаптарына сәйкес қылмыстық топты құрған немесе оған басшылық еткен адамның әрекеттері тиісінше ҚК-нің 262-бабының 1-бөлігі бойынша, сондай-ақ егер қылмыстық топ жасаған қылмыстар оның қасақаналығымен қамтылса, ҚК-нің Ерекше бөлігінің қылмыстық топ жасаған қылмыстар үшін жауаптылықты көздейтін тиісті баптары бойынша саралануға жатады. Бұл ретте ҚК-нің Ерекше бөлігінің тиісті бабы бойынша саралау ҚК-нің 28-бабына сілтеме жасала отырып жүзеге асырылады, ұйымдастырушы (басшы) бір мезгілде қылмыстың бірге орындаушысы болған жағдайларды қоспағанда.

Қылмыстық топтың қылмыстарын жасауға тікелей қатысқан қылмыстық топты ұйымдастырушының немесе басшысының әрекеттері ҚК-нің 262-бабының 2-бөлігі бойынша қосымша саралауға жатпайды.

Қылмыстық топқа қатысушылардың әрекеттері ҚК-нің 262-бабының тиісті бөлігі бойынша, сондай-ақ олар дайындалуына немесе жасалуына қатысқан қылмыстар үшін ҚК-нің Ерекше бөлігінің тиісті баптары бойынша саралануға тиіс.

Қылмыстық топ жасаған қылмыстарға қатысқан адам, егер ол қылмыстық топ жасаған қылмысқа сыбайлас қатысушы болып табылатынын сезінген жағдайда, ҚК-нің 262-бабының 2-бөлігі бойынша жауаптылыққа тартылады. Егер адам қылмыстық құрылымның бар екенін білмесе, ол тек өзі қатысқан қылмыс үшін ғана жауаптылықта болады.

Қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыстарды саралау кезінде ҚК-нің 13-бабының 1-бөлігінің талаптарын қатаң сақтау қажет. Аталған нормаға сәйкес қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы болған кезде, егер жасалған іс-әрекеттердің белгілері неғұрлым қатаң жаза көздейтін ҚК-нің бір бабының немесе бабы бөлігінің нормасымен қамтылмаса, адам әрбір жасалған қылмыстық құқық бұзушылық үшін ҚК-нің тиісті бабы немесе бабының бөлігі бойынша қылмыстық жауаптылықта болады.

ҚК-нің 262-бабының 3-бөлігі аталған әрекеттерді адамның өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасағаны үшін жоғары жауаптылықты көздейді, яғни бұл мемлекеттік (мысалы, ішкі істер органдарының қызметкері, әскери қызметші), сондай-ақ мемлекеттік емес ұйымдарда немесе мекемелерде (мысалы, жеке күзет қызметтерінің, түрлі қаржылық немесе коммерциялық құрылымдардың қауіпсіздік қызметтерінің қызметкері және т.б.) қызмет атқаратын адам болуы мүмкін.

Әртүрлі дәрежедегі және деңгейдегі лауазымды адамдар өздерінің қызметтік жағдайын пайдаланып, әшкерелену қаупінсіз мұндай әрекеттермен айналысуы мүмкін, өйткені атқаратын лауазымының арқасында олар қылмыстық қызметтің іздерін жасыруға, қылмыстық кірістерді заңдастыруға және т.б. үлкен мүмкіндіктерге ие болады. Бұл олардың жасаған әрекеттерінің қоғамдық қауіптілік дәрежесін едәуір арттырады, заң шығарушы мұны ескерген.

ҚК-нің 262-бабына берілген ескертпенің негізінде қылмыстық топқа қатысуын өз еркімен тоқтатқан және қылмыстық топ жасаған немесе жасап жатқан қылмыстарды ашуға немесе олардың жолын кесуге белсенді түрде жәрдемдескен адам, егер оның әрекеттерінде өзге қылмыстың құрамы болмаса, қылмыстық жауаптылықтан босатылады.

ҚК-нің 262-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 262-бабының 3-бөлігінде көзделген іс-әрекет аса ауыр қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы – Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Послания