Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 183-бабы. Бұқаралық ақпарат құралдарында экстремистік материалдарды жариялауға рұқсат беру туралы түсініктеме

Ұлттық, рулық, нәсілдік, әлеуметтік және діни араздықты қоздыруға бағытталған, сословиелік артықшылықты, соғысты насихаттайтын, билікті күшпен басып алуға, билікті күшпен ұстап тұруға, мемлекеттің қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге немесе конституциялық құрылысты күшпен өзгертуге, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумақтық тұтастығын бұзуға шақыратын мәліметтер мен материалдарды баспасөзде және басқа да бұқаралық ақпарат құралдарында жариялауға рұқсат беру —

екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не елу тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан екі жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз.

Осы қылмыстық теріс қылықтың қоғамдық қауіптілігі мемлекеттің қолданыстағы саяси жүйесіне төнетін қатерде болып табылады. Экстремистік материалдарды жариялауға рұқсат беру діни, ұлттық және өзге де араздықты қоздыруға ықпал етеді әрі ірі әлеуметтік қақтығыстарға себеп болуы мүмкін.

Қылмыстық теріс қылықтың объектісі Қазақстан Республикасының конституциялық құрылысының негіздері болып табылады.

Қылмыстық теріс қылықтың нысанасы ұлттық, рулық, нәсілдік, әлеуметтік және діни араздықты қоздыруға бағытталған, сословиелік артықшылықты, соғысты насихаттайтын, билікті күшпен басып алуға, билікті күшпен ұстап тұруға, мемлекеттің қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге немесе конституциялық құрылысты күшпен өзгертуге, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумақтық тұтастығын бұзуға шақыратын мәліметтер мен материалдар болып табылады.

Қазақстан Республикасының «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» Заңы 2-бабының 3-тармағына сәйкес мемлекеттік құпияларды немесе заңмен қорғалатын өзге де құпияны құрайтын мәліметтерді жария етуге, экстремизмді немесе терроризмді насихаттауға және ақтауға, оларды өткізу кезеңінде антитеррорлық операциялардың техникалық тәсілдері мен тактикасын ашатын ақпаратты таратуға, есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтары мен прекурсорларын, сондай-ақ қатыгездік, зорлық-зомбылық пен порнографияны насихаттауға тыйым салынады. Бұқаралық ақпарат құралдарын қылмыстық және әкімшілік құқық бұзушылықтар жасау мақсатында пайдалануға тыйым салынады (Заңның 2-бабының 4-тармағы).

Әрекеттің объективтік жағын ұлттық, рулық, нәсілдік, әлеуметтік, діни араздықты қоздыруға бағытталған, сословиелік артықшылықты, соғысты насихаттайтын, билікті күшпен басып алуға және күшпен ұстап тұруға, мемлекеттің қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге немесе конституциялық құрылысты күшпен өзгертуге, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумақтық тұтастығын бұзуға шақыратын мәліметтер мен материалдарды баспасөзде және басқа да бұқаралық ақпарат құралдарында жариялауға рұқсат беру құрайды.

Жариялау дегеніміз — адамдардың кең ауқымының оларға ашық қол жеткізуін қамтамасыз ету мақсатында бұқаралық ақпарат құралдарында материалдарды орналастыру.

Бұқаралық ақпарат құралы (БАҚ) — мерзімді баспасөз басылымы, теле-, радиоарна, киноқұжаттама, аудиовизуалды жазба және бұқаралық ақпаратты мерзімді немесе үздіксіз жария түрде таратудың өзге де нысаны, оның ішінде интернет-ресурстар (Қазақстан Республикасының «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» Заңының 1-бабының 4-тармағы).

Экстремистік материалдарды (әдеби шығармаларды, парақшаларды, бейнефильмдерді және т. б.) адамдардың кең ауқымы арасында тарату олардың бойында қолданыстағы конституциялық құрылысты теріс қабылдауды және осы құрылысқа қарсы әрекет етуге деген батылдықты қалыптастыруға, басқа ұлттың, нәсілдің, діни конфессияның, отбасылық тұрмыс салтының, мәдениеттің өкілдеріне қатысты кемсітушілік, өшпенділік немесе жеккөрушілік идеялары мен көзқарастарын таратуға бағытталған.

Қазақстан Республикасы Конституциясының 14-бабында барлығының заң мен сот алдында теңдігі бекітілген және шығу тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне немесе кез келген өзге де мән-жайларға байланысты қандай да бір кемсітуге тыйым салынған.

Қылмыстық теріс қылық құрамы осы нысанда экстремистік материалдарды жариялауға рұқсат беруге бағытталған әрекеттер жасалған сәттен бастап, олардың нәтижелеріне қарамастан, аяқталған болып есептеледі.

Қылмыстық теріс қылықтың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Адам экстремистік материалдарды жариялауға рұқсат берудің қоғамдық қауіптілігін сезінеді және қалаған салдарлардың туындауы мақсатында аталған әрекеттерді жасауға ұмтылады.

Қылмыстық теріс қылықтың мақсаты — қоғамда араздықты қоздыру, соғысты, мемлекеттің қауіпсіздігіне нұқсан келтіруді немесе конституциялық құрылысты өзгертуді, сондай-ақ Қазақстанның аумақтық тұтастығын бұзуды насихаттау.

Осы әрекеттің себептері саралауға әсер етпейді және идеялық теріске шығарудан бастап Қазақстан Республикасының қолданыстағы конституциялық құрылысына деген тікелей өшпенділікке дейін әртүрлі болуы мүмкін.

Субъектісі — арнайы субъект, өйткені адам бұқаралық ақпарат құралдарында жариялауға рұқсат беру өкілеттіктеріне ие болуы тиіс. Мұндай адамдарға редактор, бас редактор, бұқаралық ақпарат құралының меншік иесі жатады.

Бас редактор (редактор) — бұқаралық ақпарат құралының редакциясын басқаратын және оны шығаруға, таратуға, эфирге шығаруға тиісті өкілеттіктері бар жеке тұлға.

Меншік иесі — бұқаралық ақпарат құралын иелену, пайдалану және оған билік ету құқығын жүзеге асыратын жеке немесе заңды тұлға не жеке және (немесе) заңды тұлғалардың бірлестігі.

Қылмыстық кодекстің 183-бабында көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилұлы Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар