Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 182-бабы. Экстремистік топ құру, оған басшылық ету немесе оның қызметіне қатысу туралы түсініктеме

1. Экстремистік топ құру, сол сияқты оған басшылық ету —

мүлкі тәркіленіп, он жылдан он жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Экстремистік топтың қызметіне немесе ол жасайтын қылмыстарға қатысу —

мүлкі тәркіленіп, сегіз жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттерді адамның өзінің қызмет бабын пайдалана отырып не қоғамдық бірлестіктің көшбасшысы жасауы —

мүлкі тәркіленіп, бес жылға дейінгі мерзімге белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыра отырып немесе онсыз, Қазақстан Республикасының азаматтығынан айыра отырып немесе онсыз, он екі жылдан он жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Ескерту. Экстремистік топтың қызметіне қатысуын өз еркімен тоқтатқан адам, егер оның әрекеттерінде өзге қылмыс құрамы болмаса, қылмыстық жауаптылықтан босатылады.

Қылмыстың қоғамдық қауіптілігі оның қолданыстағы конституциялық құрылысқа, қоғамның саяси жүйесіне қауіп төндіретінінде, адамдардың қаза табу, елеулі мүліктік залал келтіру не өзге де қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау қаупін тудыратындығында.

Бұл қылмыстың объектісі қоғамдық қауіпсіздік, мемлекеттің конституциялық негіздерінің мызғымастығы болып табылады. Қосымша объект ретінде адамдардың денсаулығы, меншік, мемлекеттік басқару тәртібі және т.б. болуы мүмкін.

Объективтік жағы экстремистік топ құрудан, сол сияқты оған басшылық етуден, сондай-ақ экстремистік топтың қызметіне немесе ол жасайтын қылмыстарға қатысудан көрінеді.

ҚК-нің 3-бабының 40) тармағына сәйкес, экстремистік топ деп бір немесе бірнеше экстремистік қылмыс жасау мақсатын көздейтін ұйымдасқан топ танылады.

Экстремистік қылмыстарға ҚК-нің 174, 179, 180, 181, 182, 184, 258, 259, 266, 267, 404 (2 және 3-бөліктері) және 405-баптарында көзделген әрекеттер жатады (ҚК-нің 3-бабының 39) тармағы).

Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 18 ақпандағы «Экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы» Заңының 1-бабының 1) тармағына сәйкес, экстремизм дегеніміз — жеке және (немесе) заңды тұлғаның, жеке және (немесе) заңды тұлғалар бірлестігінің белгіленген тәртіппен экстремистік деп танылған ұйымдардың атынан әрекеттерді ұйымдастыруы және (немесе) жасауы; жеке және (немесе) заңды тұлғаның, жеке және (немесе) заңды тұлғалар бірлестігінің мынадай экстремистік мақсаттарды көздейтін әрекеттері:

конституциялық құрылысты күшпен өзгерту, Қазақстан Республикасының егемендігін, аумағының тұтастығын, қол сұғылмаушылығын және бөлінбейтіндігін бұзу, ұлттық қауіпсіздік пен мемлекеттің қорғаныс қабілетін әлсірету, билікті күшпен басып алу немесе билікті күшпен ұстап тұру, заңсыз әскерилендірілген құралымды құру, оған басшылық ету және қатысу, қарулы бүлікті ұйымдастыру және оған қатысу, әлеуметтік, сословиелік алауыздықты қоздыру (саяси экстремизм);

нәсілдік, ұлттық және рулық алауыздықты, оның ішінде зорлық-зомбылықпен немесе зорлық-зомбылыққа шақырумен байланысты алауыздықты қоздыру (ұлттық экстремизм);

діни араздықты немесе алауыздықты, оның ішінде зорлық-зомбылықпен немесе зорлық-зомбылыққа шақырумен байланысты алауыздықты қоздыру, сондай-ақ қауіпсіздікке, өмірге, денсаулыққа, адамгершілікке немесе азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына қатер төндіретін кез келген діни практиканы қолдану (діни экстремизм).

Экстремистік топ құру экстремистік топтың өз міндеттерін орындауға дайын күйде қалыптасуына әкелген кез келген әрекеттерді жасаудан көрінеді. Экстремистік топтың белгілері мыналар болып табылады:

екі және одан да көп жеке тұлғаның болуы;

алдын ала сөз байласудың болуы;

топтың тұрақтылығы;

ұйымдастырушы және (немесе) басшы тұлғаның болуы;

ерекше мақсаттың болуы — экстремистік бағыттағы бір немесе бірнеше қылмыс жасау.

Экстремистік топ құру белгілі бір ұйымдастырушылық жұмысты жүргізуді көздейді: қызмет мақсаттарын айқындау, жоспарлар әзірлеу, сыбайластарды іріктеу және рөлдерді бөлу, оларды барлық қажетті құралдармен қамтамасыз ету.

Экстремистік топ құрғаны үшін қылмыстық жауаптылық бірнеше адамның экстремистік қылмыстар жасау мақсатында бірігуі және экстремистік қылмыстар жасау үшін жағдайлар жасауға бағытталған немесе экстремистік топтың өзінің қылмыстық ниеттерін іске асыруға дайын екендігін куәландыратын қасақана әрекеттерді жүзеге асыруы кезінен бастап туындайды. Бұл ретте экстремистік топ мүшелерінің жоспарланған қылмыстарды жасаған-жасамағаны маңызды емес.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Террористік және экстремистік қылмыстар туралы заңнаманы қолдану жөніндегі сот практикасының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 21-тармағында экстремистік топ құру (ҚК-нің 182-бабының 1-бөлігі) бірнеше адамның топқа бірігуі, яғни топтың нақты құрылуы сәтінен бастап аяқталған қылмыс болып есептелетіні айтылған.

Экстремистік топқа басшылық ету деп топтың қылмыстық қызметін жоспарлауға, материалдық қамтамасыз етуге және ұйымдастыруға, сондай-ақ оның нақты қылмыстар жасауына байланысты шешімдер қабылдауды түсіну қажет.

Жоғарғы Соттың жоғарыда аталған нормативтік қаулысында топқа басшылық ету топтың қызметін қамтамасыз ету мақсатында топқа, сондай-ақ оның жекелеген қатысушыларына қатысты басқару функцияларын жүзеге асырудан тұратыны атап көрсетілген.

Топқа басшылық ету, атап айтқанда, экстремистік қызмет жоспарларын бекітуден, топ ішіндегі қылмыстық міндеттерді бөлуден, жекелеген экстремистік актілерді жасау кезінде топ мүшелеріне басшылық етуден, сондай-ақ белгілі бір мақсаттарға қол жеткізуге бағытталған өзге де әрекеттерді жасаудан (мысалы, материалдық-техникалық қамтамасыз етуді ұйымдастырудан, топ мүшелеріне қатысты қауіпсіздік шараларын қабылдаудан) көрінуі мүмкін.

Экстремистік топ құру және оған басшылық ету оған тікелей қатысу фактісін көздейді, осыған байланысты ұйымдастырушылардың немесе басшылардың әрекеттері тек ҚК-нің 182-бабының 1-бөлігі бойынша саралануға тиіс және ҚК-нің 182-бабының 2-бөлігі бойынша қосымша саралау талап етілмейді. Дәл осындай мәселе банданы ұйымдастырушыға немесе басшысына қатысты да шешіледі.

Мәселен, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Бандитизм және сыбайлас қатысумен жасалған басқа да қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық туралы заңнаманы соттардың қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 15-тармағының 2-абзацында банданы немесе басқа қылмыстық топты ұйымдастырушының не басшысының, банда немесе қылмыстық топ жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтарға тікелей қатысқан әрекеттері ҚК-нің 257, 262, 263, 264, 265, 267, 268-баптарының екінші бөліктері бойынша қосымша саралауға жатпайтыны атап көрсетілген.

Субъективтік жағынан әрекет тікелей қасақаналық түріндегі кінәмен сипатталады. Кінәлі адам өзінің экстремистік топ құру немесе оған басшылық ету, сондай-ақ экстремистік топтың қызметіне немесе ол жасайтын қылмыстарға қатысу жөніндегі әрекеттерінің қоғамдық қауіпті сипатын сезінеді, осындай әрекеттердің нәтижесінде экстремистік топтың жұмыс істейтінін алдын ала біледі және соны қалайды.

Қылмыстық әрекеттің мақсаты мен себептері субъективтік жақтың факультативтік белгілері болып табылады. Себептері әртүрлі болуы мүмкін: пайдакүнемдік, саяси көзқарастар, кек алу және т.б.

Субъект — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігі мынадай әрекеттер үшін жауаптылықты көздейді:

экстремистік топтың қызметіне қатысу;

экстремистік топ жасайтын қылмыстарға қатысу.

Экстремистік топқа қатысу тек олар жасайтын қылмыстарға тікелей қатысуды ғана емес, сонымен қатар экстремистік топ мүшелерінің оны қаржыландыруға, қару-жарақпен, көлікпен қамтамасыз етуге, қылмыс объектілерін іздестіруге және т.б. бағытталған өзге де белсенді әрекеттерді орындауын білдіреді. Экстремистік топқа қатысу белсенді әрі нақты іс-әрекеттермен көрінуі тиіс, алайда ол топ мүшелігінде жай ғана әрекетсіз болумен шектелмеуі керек.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының бұрын келтірілген нормативтік қаулысының 21-тармағына сәйкес, экстремистік топқа қатысқаны үшін ҚК-нің 182-бабының 2-бөлігі бойынша қылмыстық жауаптылық осы топқа қатысушылар оның заңсыздығын және өздерінің оған тиесілі екенін сезініп, экстремистік мақсаттарды іске асыру үшін әрекет еткен жағдайларда туындайды.

Топтың қызметіне қатысу деп топтың құрамына кіруді (мысалы, ант қабылдау, экстремистік қызметпен айналысатын ұйымға мүшелікке өту, топ басшысының тапсырмалары мен нұсқауларын орындау) түсіну қажет. Адамның топқа қатысу түріндегі қылмыстары экстремистік қызметті жүзеге асыруға не экстремистік бағыттағы бір немесе бірнеше қылмысты дайындауға немесе жасауға қатысу ниетімен топтың құрамына кірген сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Экстремистік топ жасайтын қылмыстарға қатысу экстремизмнің дербес нысаны болып табылады. Бұл жағдайда адамдар экстремистік топтың мүшелері болмай-ақ, экстремистік топ жасаған жекелеген қылмыстарға саналы түрде қатысқаны үшін жауаптылықта болады. Экстремизмнің осы нысаны бойынша қылмысты аталған қылмыстарға қатысқан сәттен бастап аяқталған деп есептеу қажет.

Түсіндіріліп отырған баптың 3-бөлігі осы баптың 1 және 2-бөліктерінде көзделген әрекеттерді адамның өзінің қызмет бабын пайдалана отырып немесе қоғамдық бірлестіктің көшбасшысы ретінде жасағаны үшін қылмыстық жауаптылық белгілейді. Аталған белгілер ауырлататын мән-жайлар болып табылады, өйткені мемлекеттік немесе қоғамдық лауазымдарды атқаруының арқасында мұндай адамдар экстремистік топтарды құру, оларға басшылық ету және олардың қызметіне қатысу үшін үлкен мүмкіндіктерге ие болады.

ҚК-нің 3-бабының 21) тармағына сәйкес, қоғамдық бірлестіктің көшбасшысы — қоғамдық бірлестіктің басшысы, сондай-ақ өзінің ықпалы мен беделі арқылы осы қоғамдық бірлестіктің қызметіне жеке-дара басқарушылық ықпал ете алатын қоғамдық бірлестіктің өзге де қатысушысы.

Қазақстан Республикасының 1996 жылғы 31 мамырдағы «Қоғамдық бірлестіктер туралы» Заңының 2-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасында қоғамдық бірлестіктер деп азаматтардың ортақ мақсаттарға жету үшін ерікті негізде құрылған, заңнамаға қайшы келмейтін саяси партиялар, кәсіптік одақтар және басқа да бірлестіктер танылады.

ҚК-нің 182-бабына ескертпеде экстремистік топтың қызметіне қатысуын өз еркімен тоқтатқан адам, оның әрекеттерінде қандай да бір өзге қылмыстың құрамы болмаған жағдайда, қылмыстық жауаптылықтан босатылатыны айтылған.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жоғарыда келтірілген нормативтік қаулысының 28-тармағына сәйкес, қатысуды өз еркімен тоқтату деп адамның қылмыстық қызметті жалғастыру мүмкіндігін сезіне отырып, оны тоқтатуын түсіну қажет. Бұл, мысалы, экстремистік топтың құрамынан шығу, оның басшыларының өкімдерін орындамау, қылмыстық құқық бұзушылықтар жасаудан бас тарту, сондай-ақ экстремистік топтың қызметіне жәрдемдесетін өзге де әрекеттер арқылы көрінуі мүмкін.

ҚК-нің 182-бабының 1 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер аса ауыр қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 182-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилович Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар