Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 178-бабына түсіндірме. Қазақстан Республикасы Президентінің өміріне қол сұғу

1. Қазақстан Республикасы Президентінің мемлекеттік қызметін тоқтату мақсатында не осындай қызметі үшін кек алу мақсатында оның өміріне қол сұғу —

Қазақстан Республикасының азаматтығынан айыра отырып немесе онсыз он бес жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға не өмір бойына бас бостандығынан айыруға жазаланады.

ҚР Президентінің өміріне қол сұғудың қоғамдық қауіптілігі оның елдегі саяси жағдайдың тұрақсыздануына алып келетіндігінде, мемлекеттің конституциялық құрылысының негіздеріне нұқсан келтіретіндігінде және елдің халықаралық жағдайына теріс әсер етуі мүмкін екендігінде.

Мемлекет басшысының өміріне қол сұғу кез келген елдің саяси өмірінде туындайтын қақтығыстарды шешудің аса қоғамдық қауіпті әрі қатыгез нысаны болып табылады, қоғамда мемлекеттің басшысы жүргізіп отырған ішкі және сыртқы саясаттың тұрақтылығы мен нәтижелеріне қатысты сенімсіздік туғызады.

Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі ретінде ҚР мемлекеттік билігінің легитимділігі, оның өмір сүруі мен қызмет етуінің негізі, ҚР Президентінің өз функцияларын кедергісіз жүзеге асыруы, сондай-ақ Президенттің өмірі танылады.

ҚК-нің 3-бабының 30) тармағына сәйкес, аталған қылмыс террористік қылмыстарға жатады.

Қарастырылып отырған әрекетті жасау кезінде жәбірленуші тек ҚР Президенті ғана болуы мүмкін.

ҚР Президентінің мәртебесі мен өкілеттіктері 1995 жылғы 26 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының Президенті туралы» ҚР Конституциялық заңымен айқындалады.

Осы қылмыстың объективтік жағы ҚР Президентінің мемлекеттік қызметін тоқтату мақсатында не осындай қызметі үшін кек алу мақсатында оның өміріне қол сұғудан көрінеді.

Бұл әрекеттер ҚК-нің 177-бабында көзделген ҚР Тұңғыш Президенті – Елбасының өміріне қол сұғуға байланысты әрекеттермен бірдей. Олар ҚК-нің 177-бабына берілген түсіндірмеде егжей-тегжейлі талданған.

ҚР Президентінің өміріне қол сұғудың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Адам өзінің дәл ҚР Президентінің өміріне қол сұғып жатқанын сезінеді, қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала біледі және осы зардаптардың туындауын тілейді.

Талданып отырған қылмыс құрамының субъективтік жағының міндетті белгілері — арнайы мақсат, яғни ҚР Президентінің мемлекеттік қызметін тоқтату немесе жәбірленушінің аталған қызметі үшін кек алу ниеті.

Қылмысты ҚК-нің 178-бабы бойынша саралау үшін субъективтік жақтың аталған белгілерінің кем дегенде біреуінің болуы жеткілікті. Егер ҚР Президентінің өміріне қол сұғу заңда көрсетілген мақсатсыз немесе өзге де себептер бойынша жасалса, онда әрекет ҚК-нің 99-бабы бойынша саралануға тиіс.

ҚР Президентінің мемлекеттік қызметін тоқтату мақсатының бар-жоғын анықтау үшін ҚР Президентінің өкілеттіктерін қарастыру қажет. Олар ҚР Президентінің құқықтық мәртебесімен айқындалады және ҚР Конституциясының 44–45-баптарында, сондай-ақ «Қазақстан Республикасының Президенті туралы» ҚР Конституциялық заңында нақты регламенттелген.

ҚР Конституциясының 40-бабына сәйкес, ҚР Президенті — мемлекеттің басшысы, мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын және Қазақстанды ел ішінде және халықаралық қатынастарда білдіретін оның ең жоғары лауазымды тұлғасы (1-тармақ).

Республика Президенті — халық пен мемлекеттік билік бірлігінің, Конституцияның мызғымастығының, адам және азамат құқықтары мен бостандықтарының нышаны әрі кепілі (40-баптың 2-тармағы).

Республика Президенті мемлекеттік биліктің барлық тармақтарының келісіп жұмыс істеуін және билік органдарының халық алдындағы жауапкершілігін қамтамасыз етеді (40-баптың 3-тармағы).

ҚР Конституциясының 44-бабына сәйкес, ҚР Президенті:

Қазақстан халқына елдегі жағдай мен Республиканың ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттары туралы жыл сайынғы Жолдауын арнайды;

Республика Парламентінің және оның Палаталарының кезекті және кезектен тыс сайлауын тағайындайды; Парламенттің бірінші сессиясын шақырады және оның депутаттарының Қазақстан халқына антын қабылдайды; Парламенттің кезектен тыс сессиясын шақырады; Парламент Сенаты ұсынған заңға бір ай ішінде қол қояды, заңды жария етеді не заңды немесе оның жекелеген баптарын қайта талқылау және дауыс беру үшін қайтарады;

Парламент Мәжілісінде өкілдік ететін саяси партиялар фракцияларымен консультациялардан кейін Республика Премьер-Министрінің кандидатурасын келісім беру үшін Мәжілістің қарауына енгізеді; Парламент Мәжілісінің келісімімен Республика Премьер-Министрін қызметке тағайындайды; Республика Премьер-Министрін қызметінен босатады; Премьер-Министрдің ұсынуы бойынша Үкіметтің құрылымын айқындайды; Парламент Мәжілісімен консультациялардан кейін енгізілген Премьер-Министрдің ұсынуы бойынша Үкімет мүшелерін қызметке тағайындайды; сыртқы істер, қорғаныс, ішкі істер министрлерін дербес тағайындайды; Үкімет мүшелерін қызметтерінен босатады; Үкімет мүшелерінің антын қабылдайды; аса маңызды мәселелер бойынша қажет болған кезде Үкімет отырыстарына төрағалық етеді; облыстар, республикалық маңызы бар қалалар және астана әкімдерінің актілерінің күшін толық немесе ішінара жояды не тоқтата тұрады;

Парламент Сенатының келісімімен ҚР Ұлттық Банкінің Төрағасын, Бас Прокурорды және Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Төрағасын қызметке тағайындайды; оларды қызметтерінен босатады;

Республика Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдарды құрады, таратады және қайта ұйымдастырады, олардың басшыларын қызметке тағайындайды және қызметтерінен босатады;

Республиканың дипломатиялық өкілдіктерінің басшыларын тағайындайды және кері шақырып алады;

Орталық сайлау комиссиясының Төрағасы мен екі мүшесін, Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі Есеп комитетінің Төрағасы мен екі мүшесін бес жыл мерзімге қызметке тағайындайды;

республикалық референдум өткізу туралы шешім қабылдайды;

адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, ұлттық қауіпсіздікті, мемлекеттің егемендігі мен тұтастығын қамтамасыз ету мүддесінде күшіне енген заңның немесе өзге де құқықтық актінің Республика Конституциясына сәйкестігін қарау туралы, ҚР Конституциясының 91-бабының 3-тармағында көзделген жағдайда қорытынды беру туралы Конституциялық Кеңеске өтініш жолдайды;

Республиканың халықаралық шарттары бойынша келіссөздер жүргізеді және оларға қол қояды; ратификациялық грамоталарға қол қояды; өзіне тіркелген шет мемлекеттердің дипломатиялық және өзге де өкілдерінің сенім грамоталары мен кері шақырып алу грамоталарын қабылдайды;

Республика Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас Қолбасшысы болып табылады, Қарулы Күштердің жоғары қолбасшылығын қызметке тағайындайды және қызметтен босатады;

Республиканың мемлекеттік наградаларымен марапаттайды, құрметті, жоғары әскери және өзге де атақтарды, сыныптық шендерді, дипломатиялық дәрежелерді, біліктілік сыныптарын береді;

Республика азаматтығы, саяси баспана беру мәселелерін шешеді;

азаматтарға кешірім жасауды жүзеге асырады;

демократиялық институттарға, Республиканың тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығына, саяси тұрақтылығына, азаматтарының қауіпсіздігіне елеулі және тікелей қатер төнген әрі мемлекеттік конституциялық органдардың қалыпты жұмыс істеуі бұзылған жағдайда, Республика Премьер-Министрімен және Парламент Палаталарының төрағаларымен ресми консультациялар өткізгеннен кейін, аталған мән-жайлардан туындайтын шараларды, оның ішінде Қазақстанның бүкіл аумағында және оның жекелеген жерлерінде төтенше жағдай енгізуді, Республиканың Қарулы Күштерін қолдануды қабылдайды, бұл туралы Парламентке дереу хабарлайды;

Республикаға қарсы агрессия жасалған немесе оның қауіпсіздігіне тікелей сыртқы қатер төнген жағдайда Республиканың бүкіл аумағында немесе оның жекелеген жерлерінде әскери жағдай енгізеді, ішінара немесе жалпы жұмылдыру жариялайды және бұл туралы Парламентке дереу хабарлайды;

өзіне бағынысты Мемлекеттік күзет қызметін қалыптастырады;

ҚР Мемлекеттік хатшысын қызметке тағайындайды және қызметтен босатады, оның мәртебесі мен өкілеттіктерін айқындайды; Республика Президентінің Әкімшілігін құрады;

Қауіпсіздік Кеңесін және өзге де консультативтік-кеңесші органдарды, сондай-ақ Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Жоғары Сот Кеңесін құрады;

Республика Конституциясы мен заңдарына сәйкес басқа да өкілеттіктерді жүзеге асырады.

Осындай өкілеттіктер ҚР «Қазақстан Республикасының Президенті туралы» Конституциялық заңының 19-бабында да көзделген.

ҚР Конституциясының 45-бабының 1-тармағына сәйкес, ҚР Президенті Конституция мен заңдардың негізінде және оларды орындау үшін Республиканың бүкіл аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады.

ҚР Конституциясының 61-бабының 2-тармағында Республика Президентінің заң жобаларын қараудың басымдығын айқындауға құқығы бар екендігі бекітілген, бұл тиісті заң жобаларының екі ай ішінде бірінші кезектегі тәртіппен қабылдануға тиіс екенін білдіреді.

«Қазақстан Республикасының Президенті туралы» ҚР Конституциялық заңының 7–18-баптарында ҚР Президентінің мынадай өкілеттіктері көзделген:

сыртқы саясат саласындағы өкілеттіктер (7-бап);

мемлекеттің қорғаныс қабілеті мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы өкілеттіктер (8-бап);

Парламентке қатысты өкілеттіктер (9-бап);

Үкіметке қатысты өкілеттіктер (10-бап);

Конституциялық Кеңеске қатысты өкілеттіктер (11-бап);

соттар мен судьяларға қатысты өкілеттіктер (12-бап);

прокуратура органдарына қатысты өкілеттіктер (13-бап);

Орталық сайлау комиссиясына қатысты өкілеттіктер (14-бап);

Ұлттық Банкке қатысты өкілеттіктер (15-бап);

Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі Есеп комитетіне қатысты өкілеттіктер (16-бап);

әкімдерге қатысты өкілеттіктер (17-бап);

өзіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдарға қатысты өкілеттіктер (17-1-бап);

республикалық референдумға қатысты өкілеттіктер (18-бап).

ҚР Конституциясының 42-бабының 3-тармағына сәйкес, ҚР Президентінің өкілеттіктері Республика жаңадан сайланған Президентінің қызметіне кіріскен кезінен бастап, сондай-ақ Президент мерзімінен бұрын қызметінен босатылған немесе қызметінен шеттетілген жағдайда не ол қайтыс болған жағдайда тоқтатылады.

Қылмыстың субъектісі — 14 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

ҚР Президентінің өміріне қол сұғу ҚР Тұңғыш Президенті – Елбасының өміріне қол сұғудан тек субъектісі бойынша ғана емес, сонымен қатар қарастырылып отырған қылмыстарды жасау мақсатымен де ерекшеленеді. Атап айтқанда, ҚР Тұңғыш Президенті – Елбасының өміріне қол сұғу кезінде кінәлі адам қылмысты оның заңды қызметіне кедергі келтіру мақсатында не осындай қызметі үшін кек алу мақсатында жасайды. Ал ҚР Президентінің өміріне қол сұғу оның мемлекеттік қызметін тоқтату мақсатында не осындай қызметі үшін кек алу мақсатында жүзеге асырылады.

ҚК-нің 178-бабында көзделген әрекет аса ауыр қылмыстар санатына жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилұлы Борчашвилидің 2021 жылғы түсіндірмесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заңы Кодекс Нормативтік Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсіндірме Реттемелік құжат Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар