Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 177-бабы. Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының өміріне қол сұғушылық туралы түсініктеме
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының заңды қызметіне кедергі келтіру мақсатында не осындай қызметі үшін кек алу ниетімен оның өміріне қол сұғушылық жасау —
он бес жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға не азаматтығынан айыра отырып немесе онсыз өмір бойына бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Қоғамдық қауіптілігі қарастырылып отырған қылмыстың нәтижесінде елдегі саяси жағдайдың тұрақсыздануымен, саяси саладағы қайшылықтардың шиеленісуімен, мемлекеттің беделіне нұқсан келтірумен, қоғамда тұрақтылыққа деген сенімсіздіктің туындауымен айқындалады.
Осы қылмысты жасау кезінде Қазақстан Республикасының Конституциясымен, 1995 жылғы 26 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының Президенті туралы» Конституциялық заңымен, 2000 жылғы 20 шілдедегі «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңымен кепілдік берілген Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының саяси-құқықтық мәртебесі, артықшылықтары мен кепілдіктері бұзылады.
Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі ретінде Қазақстан Республикасы мемлекеттік билігінің өмір сүруі мен жұмыс істеуінің негізі ретіндегі оның заңдылығы, Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының өз функцияларын кедергісіз жүзеге асыруы, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының өмірі танылады.
Қоғамдық қауіптілігі мен саяси маңыздылығын ескере отырып, бұл әрекет ҚК-нің 3-бабының 30) тармағына сәйкес террористік қылмыстарға жатқызылады.
Жәбірленуші деп тек Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы танылады.
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының құқықтық мәртебесін талдау кезінде Қазақстанның президенттік басқару нысанындағы мемлекет екенін негізге алу қажет.
«Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы туралы» Қазақстан Республикасы Конституциялық заңының 2-бабына сәйкес, Қазақстан мемлекеттілігінің негізін қалаған және егемен Қазақстанның демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде дамуына елеулі үлес қосқан Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Елбасы болып табылады. 2017 жылға дейін бұл құрметті атау мемлекеттік тілдегі мәтінде ғана осылай аталған, ал орыс тіліндегі нұсқасында «Ұлт көшбасшысы» деген сөз тіркесі қолданылған. Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 15 маусымдағы Конституциялық заңымен «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Ұлт көшбасшысы туралы» Конституциялық заңға енгізілген өзгерістерге сәйкес, Заңның тақырыбы мен мәтініндегі «Ұлт көшбасшысы» деген сөздер «Елбасы» деген сөзбен ауыстырылды.
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентіне — Елбасына өзінің тарихи миссиясына орай өмір бойы мынадай құқықтар тиесілі:
- Қазақстан халқына, мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдарға мемлекеттік құрылыстың, елдің ішкі және сыртқы саясаты мен қауіпсіздігінің аса маңызды мәселелері бойынша бастамалармен жүгіну; бұл бастамалар тиісті мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдардың міндетті түрде қарауына жатады;
- Қазақстан Республикасы Парламентінің және оның Палаталарының алдында, ел үшін маңызды мәселелерді талқылау кезінде Республика Үкіметінің отырыстарында сөз сөйлеу; Қазақстан халқы Ассамблеясын басқару (2011 жылғы 28 сәуірден бастап Н.Ә. Назарбаев Қазақстан халқы Ассамблеясының төрағасы өкілеттігінен бас тартып, оларды Қазақстан Республикасының қазіргі Президентіне бергенін атап өткен жөн); Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесін басқару; Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесінің құрамына кіру.
Мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттары бойынша әзірленетін бастамалар Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасымен келісіледі.
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының заңды қызметіне кедергі келтіруге, оны жария түрде қорлауға немесе оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне өзге де қол сұғуға, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының бейнелерін қорлауға жол берілмейді және заң бойынша қудаланады.
Объективтік жағы бұл қылмыстың Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының заңды қызметіне кедергі келтіру мақсатында не осындай қызметі үшін кек алу ниетімен оның өміріне қол сұғу арқылы көрініс табады.
Қарастырылып отырған әрекеттің объективтік жағы екі құрамдас бөліктен сипатталуы мүмкін:
- Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасына қол сұғушылық қастандық жасау ретінде;
- Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасына қол сұғушылық оны өлтіру ретінде.
«Қол сұғушылық» термині «қандай да бір нәрсені заңсыз жасауға әрекеттену (қол сұғу дегеніміз — қандай да бір нәрсені жасауға әрекеттену)» деп айқындалады.
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының өміріне қол сұғушылық Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының өмірін қиюға бағытталған тек белсенді әрекеттер түрінде жасалатын іс-әрекетті білдіреді.
Адам өлтіруді жасау тәсілдері саралауға әсер етпейді, алайда объективтік жақтың кейбір факультативтік белгілері (тәсілі, жағдайы, орны) болған кезде кінәлі адамның жауаптылығы қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша туындауы мүмкін. Мысалы, митинг, демонстрация кезінде жарылыс жасау арқылы Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының өміріне қол сұғу. Бұл жағдайда әрекетті Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының өміріне қол сұғушылық (ҚК-нің 177-бабы) және терроризм актісі (ҚК-нің 255-бабы) ретінде саралау қажет.
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының өміріне қол сұғу кезінде заңсыз дайындалған қаруды, сондай-ақ заңсыз сатып алынған немесе заңсыз айналымда сақталған қаруды, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларды пайдалану әрекеттерді қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша, яғни Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының өміріне қол сұғушылық (ҚК-нің 177-бабы) және қаруды, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларды заңсыз сатып алу, беру, өткізу, сақтау, тасымалдау немесе алып жүру (ҚК-нің 287-бабы), сондай-ақ қаруды заңсыз жасау (ҚК-нің 288-бабы) ретінде саралауға әкеп соғады.
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының өміріне қол сұғушылық жасау кезінде оның нақты қайтыс болуы осы қылмыс құрамының белгілерімен қамтылады және ҚК-нің 99-бабында көзделген адам өлтіру үшін қосымша саралауды талап етпейді. Сол сияқты денсаулыққа зиян келтіру де осы қылмыс құрамымен қамтылады және ҚК-нің Ерекше бөлімінің нормалары бойынша қосымша саралауды қажет етпейді.
Осы қылмыс құрамын құрастыру кезінде заң шығарушы кінәлі адамның әрекеттерінің айрықша қауіптілігін ескере отырып, қылмыстың аяқталу сәтін оқталу сатысына ауыстырған. Әрекет өлімнің туындағанына немесе туындамағанына қарамастан, өмірге қол сұғушылық жасалған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.
Субъективтік жағы Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының өміріне қол сұғушылық тікелей қасақаналықпен сипатталады. Адам өзінің Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының өміріне қол сұғып жатқанын сезінеді, өлім түріндегі қоғамдық қауіпті салдардың туындау мүмкіндігін алдын ала біледі және Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының қайтыс болуын қалайды.
Талдау жасалып отырған қылмыс құрамының субъективтік жағының міндетті белгілері арнайы мақсат — Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының заңды қызметіне кедергі келтіру немесе уәж — жәбірленушіден аталған қызметі үшін кек алу болып табылады.
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының өміріне қол сұғушылық заңда көрсетілген мақсатсыз немесе өзге де уәждер бойынша жасалған жағдайда, әрекет ҚК-нің 99-бабы бойынша саралануға тиіс.
Кінәлі адам Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасын емес, қателесіп басқа адамды өлтірген жағдайларда, жауаптылық қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша — Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының өміріне қол сұғушылық (ҚК-нің 177-бабы) және басқа адамды өлтіру (ҚК-нің 99-бабы) ретінде туындайды.
Заңды қызметке кедергі келтіру әртүрлі тосқауылдар жасау дегенді білдіреді. Атап айтқанда, кінәлі адамның Елбасыға оның өкілеттіктерін жүзеге асыру кезінде қандай да бір ықпал етуі сияқты әрекеттері Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының заңды қызметіне кедергі келтіру ретінде бағалануы мүмкін.
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының қызметі оның ерекше құқықтық мәртебесінен туындайды және Қазақстан Республикасының Конституциясында, сондай-ақ «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы туралы» Конституциялық заңда нақты регламенттелген.
Осылайша, Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының заңды қызметіне және оның мәртебесін іске асыруына кедергі келтіру осы бап бойынша жауаптылыққа әкеп соғады.
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы қызметінің заңдылығы оның заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілердің талаптарына сәйкес келуін, сондай-ақ оның өкілеттіктеріне сәйкес жүзеге асырылуын білдіреді.
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының өміріне оның қызметіне байланысты емес, жеке сипаттағы уәждер бойынша қол сұғушылық жеке адамға қарсы қылмыстар туралы ҚК баптары бойынша сараланады.
ҚК-нің 177-бабы бойынша жауаптылық Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының қызметі үшін одан кек алу мақсатында оның өміріне қол сұғушылық жасалған жағдайда да туындауы мүмкін. Мұндай жағдайда да қылмыстық мінез-құлықтың Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының мемлекеттік қызметімен байланысын анықтау маңызды.
Кек алу мемлекеттің жүргізіп отырған саясатына және жасалып жатқан әрекеттерге немесе әрекетсіздікке наразылықты не келіспеушілікті білдіреді (мысалы, жәбірленушінің кінәлі адамның немесе оның жақындарының мүддесі үшін белгілі бір әрекеттерді орындаудан бас тартуы).
Қылмыстың субъектісі — он төрт жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеменің авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстандық заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Регламент Хаттама Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
