Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 135-бабы. Кәмелетке толмағандар саудасы туралы түсініктеме

1. Кәмелетке толмаған адамды сатып алу-сату немесе оған қатысты өзге де мәмілелер жасау, сол сияқты оны қанау не пайдалану мақсатында азғырып-көндіру, тасымалдау, беру, жасыру, алу, сондай-ақ қанау мақсатында өзге де әрекеттер жасау – мүлкі тәркіленіп, бес жылдан тоғыз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Дәл сол іс-әрекеттер:

1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша;

2) бірнеше рет;

3) өмір мен денсаулыққа қауіпті күш қолдану немесе оны қолдану қатерін төндіру арқылы;

4) қаруды немесе қару ретінде пайдаланылатын заттарды қолдану арқылы;

5) екі немесе одан да көп адамға қатысты;

6) жәбірленушінің ағзаларын немесе тіндерін транспланттау немесе өзге де пайдалану мақсатында алып қою мақсатында;

7) алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы;

8) адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып;

9) кәмелетке толмаған адамды қылмыстар немесе өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту мақсатында;

10) жәбірленушінің материалдық немесе өзге де тәуелділігін пайдалана отырып;

11) кінәліге көрінеу жүкті күйде екені белгілі кәмелетке толмаған әйелге қатысты;

12) кінәліге көрінеу психикасының бұзылуынан зардап шегетіні немесе дәрменсіз күйде екені белгілі кәмелетке толмаған адамға қатысты;

13) жәбірленушінің жеке басын куәландыратын құжаттарын алып қою, жасыру немесе жою арқылы жасалса, – мүлкі тәркіленіп, тоғыз жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, Қазақстан Республикасынан тысқары жерге әкету, Қазақстан Республикасына әкелу немесе кәмелетке толмаған адамды бір шет мемлекеттен екінші шет мемлекетке Қазақстан Республикасының аумағы арқылы алып өту мақсатында жасалған іс-әрекеттер, сол сияқты осындай әрекеттерді жасау мақсатында кәмелетке толмаған адамды Қазақстан Республикасынан тысқары жерге әкету, Қазақстан Республикасына әкелу немесе оны бір шет мемлекеттен екінші шет мемлекетке Қазақстан Республикасының аумағы арқылы алып өту – мүлкі тәркіленіп, он жылдан он бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

4. Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер, егер олар:

1) қылмыстық топ жасаған;

2) жәбірленушінің абайсызда өлуіне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан болса, – мүлкі тәркіленіп, он екі жылдан он сегіз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Түсіндіріліп отырған бапта көзделген қылмыстың қоғамдық қауіптілігі осындай әрекеттің нәтижесінде кәмелетке толмаған адамдардың «затқа», «тауарға» айналуында болып табылады. Мұның өзі адамзаттық құндылықтарды аяққа таптайтын, терең цинизмге негізделген құбылыс болып саналады. Сонымен қатар ата-аналар мен кәмелетке толмағандар арасында объективті түрде қалыптасқан туыстық байланыстардың үзілуі нәтижесінде кәмелетке толмаған адамның қалыпты адамгершілік, дене және ақыл-ой дамуы бұзылады.

Осы әрекеттің жасалуы нәтижесінде кәмелетке толмағандардың әлі қалыптасып үлгермеген психикасына әсер етіледі.

Кәмелетке толмағандарды шетелге заңсыз әкету жағдайларының көбеюі елеулі алаңдаушылық туғызады, өйткені Қазақстан өзінің генофондының едәуір бөлігінен айырылуда, отандас әйелдеріміз жақын және алыс шетелдерге сатылуда, ал жасөспірімдер материалдық сыйақы алу мақсатында ұрлануда.

Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі кәмелетке толмаған адамның жеке бас бостандығы болып табылады. Қосымша объект ретінде кәмелетке толмаған адамның өмірі мен денсаулығы, ата-аналарының немесе жақын туыстарының осы жасөспірімді тәрбиелеуге байланысты мүдделері көрініс табуы мүмкін.

Объективтік жағы кәмелетке толмаған адамды сатып алу-сату немесе оған қатысты өзге де мәмілелер жасау, сол сияқты оны қанау не пайдалану мақсатында азғырып-көндіру, тасымалдау, беру, жасыру, алу, сондай-ақ қанау мақсатында өзге де әрекеттер жасаудан көрінеді.

Сатып алу-сату нысанындағы сауда деп бір тараптың белгілі бір ақыға кәмелетке толмаған адамды уақытша немесе тұрақты иеленуіне алатын, ал екінші тараптың оны сататын мәмілесін түсіну қажет. ҚР Азаматтық кодексінің 406-бабының 1-тармағына сәйкес, сатып алу-сату шарты бойынша бір тарап (сатушы) тауарды екінші тараптың (сатып алушының) меншігіне беруге міндеттенеді, ал сатып алушы осы тауарды қабылдап алуға және ол үшін белгілі бір ақша сомасын, яғни бағаны төлеуге міндеттенеді.

Өзге мәмілелер міндетті белгі – ақылы болуын көздейді, яғни кәмелетке толмаған адамды бір тұлғаның екінші тұлғаға пайдакүнемдік немесе өзге де қоғамға жат мақсатпен беруін білдіреді. Бұл ретте ақы ретінде тек ақша ғана емес, кәмелетке толмаған адамды беру немесе иеленіп алу нысанындағы кез келген азаматтық-құқықтық мәмілелер де болуы мүмкін. Мысалы, оны басқа кәмелетке толмаған адамға айырбастау, қандай да бір затқа айырбастау, сыйға тарту, кепілге беру, қарызды «өтеу» есебіне беру және т.б. Мәселен, кәмелетке толмаған адамды материалдық сипаттағы қызметтің орнына алу, оны ата-аналарының немесе заңды өкілдерінің не туыстарының бөтен адамдарға сыйға тартуы, аталған адамдардың кәмелетке толмағандарды өзара айырбастауы, оларды кепіл ретінде пайдалануы, қандай да бір қанау мақсатында немесе заңсыз жолмен ақша табу үшін – қайыршылықпен, жезөкшелікпен, еркек жыныстылар арасындағы жыныстық қатынаспен және т.б. айналысуға уақытша беру.

Адамды сатып алу-сату немесе оған қатысты өзге де мәмілелер жасауды адамды басқа тұлғаларға берген сәттен бастап аяқталған қылмыс деп есептеу қажет. Бұл ретте адамды сату немесе өзге мәмілелер жасау үшін сыйақы алатын уақыттың маңызы жоқ. Егер адам жәбірленушіні сатып алу-сату немесе оған қатысты өзге мәмілелер жасаумен қатар, оны пайдакүнемдік мақсатта жезөкшелікпен айналысуға тарту немесе жеңгетайлық жасау, не осы жәбірленушіні өзге нысандарда қанау мақсатынсыз (мысалы, еңбекке, қайыршылыққа және т.б. мәжбүрлеу) жезөкшелікпен айналысу үшін притондар ұйымдастыру, ұстау әрекеттерін де жасаса, сот дәлелденген деп таныған әрбір әрекет тиісті баптар бойынша қылмыстардың жиынтығы ретінде дербес саралануға жатады: мәміле жасағаны үшін – ҚР ҚК-нің 135-бабы бойынша, жезөкшелікпен айналысуға тартқаны үшін – ҚР ҚК-нің 134, 308-баптары бойынша, пайдакүнемдік мақсатта жеңгетайлық жасағаны немесе притон ұйымдастырып, ұстағаны үшін – ҚР ҚК-нің 309-бабы бойынша.

ҚР ҚК-нің 3-бабының 1) тармақшасына сәйкес, адамды қанау деп мыналар түсініледі:

кінәлінің мәжбүрлі еңбекті, яғни адамнан күш қолдану немесе оны қолдану қатерін төндіру арқылы талап етілетін, осы адам өз қызметін ерікті түрде ұсынбаған кез келген жұмысты немесе қызметті пайдалануы, Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жағдайларды қоспағанда;

кінәлінің басқа адамның жезөкшелікпен айналысуын немесе көрсететін өзге де қызметтерін алынған кірістерді иемдену мақсатында пайдалануы, сондай-ақ кінәлінің мұндай мақсатты көздемей-ақ адамды сексуалдық сипаттағы қызметтер көрсетуге мәжбүрлеуі;

адамды қайыршылықпен айналысуға, яғни басқа адамдардан ақша және (немесе) өзге де мүлікті сұрап алумен байланысты қоғамға жат әрекет жасауға мәжбүрлеу;

кінәлінің өзіне және (немесе) басқа адамға жұмыстарды және (немесе) қызметтерді орындаудан бас тартуға өзіне байланысты емес себептермен мүмкіндігі жоқ адамға қатысты меншік иесінің өкілеттіктерін жүзеге асыруына байланысты өзге де әрекеттер.

«Азғырып-көндіру деп, – Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2012 жылғы 29 желтоқсандағы „Адам саудасы үшін жауаптылықты белгілейтін заңнаманы қолдану практикасы туралы“ нормативтік қаулысының 5-тармағында айтылғандай, – жәбірленушінің қандай да бір жұмыстарды немесе қызметті, оның ішінде құқыққа қайшы қызметті орындауға келісіміне қол жеткізуді түсіну қажет, егер бұл оның қанау мақсатымен байланысты болса. Азғырып-көндіру тәсілдері әртүрлі болуы мүмкін: сыйақы төлеуге уәде беру, жұмыс ұсыну, алдау, үгіттеу, бопсалау, қорқыту, қоқан-лоқы жасау және басқалар.

Адам саудасы кезіндегі азғырып-көндіруді аяқталу сәті бойынша жезөкшелікпен айналысуға тартудан ажырату қажет: азғырып-көндіру азғырылып отырған адамның оны қанауға келісім берген сәтінен бастап аяқталған деп есептеледі, ал жезөкшелікпен айналысуға тарту оны аталған қызмет түрімен айналысуға көндіру мүмкін болғанына немесе болмағанына қарамастан, жезөкшелікпен айналысуға тартуға бағытталған сипатталған әрекеттер тәсілдерінің бірін жасаған сәттен бастап аяқталған деп есептеледі.

Егер адамды азғырып-көндіру кезіндегі тұлғаның пиғылы тек оны жезөкшелікпен айналысуға тартуға бағытталған болса, жасалған әрекет ҚР ҚК-нің 308 немесе 134-баптарының тиісті нормалары бойынша қылмыстық-құқықтық бағалауға жатады, өйткені сексуалдық қанау мақсатында азғырып-көндіру және жезөкшелікпен айналысуға тарту үшін қылмыстық жауаптылықты көздейтін қылмыстық заң нормалары ҚР ҚК-нің 12-бабының үшінші бөлігінде көзделген бәсекелестік жағдайында болады. Жезөкшелікпен айналысуға тарту және пайдакүнемдік мақсатта жеңгетайлық жасау қанаудың бір түрінің көрінісі болып табылады және ҚР ҚК-нің 135-бабына қатысты арнайы нормалар болып саналады».

Тасымалдау деп кәмелетке толмаған адамды шетелге әкету жағдайларын қоспағанда, оны бір елді мекеннен екінші елді мекенге (бір ауданның, бір облыстың шегінде немесе жалпы Қазақстан аумағында) тасымалдауды түсіну қажет, өйткені мұндай жағдайларда кінәлінің әрекеттері ҚР ҚК-нің 135-бабының 3-бөлігінің белгілеріне жатады. Бұл ретте көлік түрінің, уақыттың және адамды тасымалдау тәсілінің әрекетті саралау үшін маңызы жоқ. Тасымалдау тасымалданатын адамды біреудің ертіп жүруімен жеткізумен ғана шектелмейді, сонымен қатар жәбірленуші өз бетінше жететін жерге дейін оған жол жүру құжаттарын сатып алуды да қамтуы мүмкін. Тасымалдау оны жүзеге асыру басталған сәттен бастап аяқталған деп есептеледі.

Беру деп кінәлі адамның кәмелетке толмаған адамды оны қанау мақсатында белгілі бір уақытқа ақылы немесе ақысыз нысанда беру жөніндегі әрекеттері түсініледі.

Жасыру қанау мақсатында жүзеге асырылатын, кәмелетке толмаған адамды алдын ала уәде берілмеген түрде жасырумен сипатталатын белсенді әрекеттерден көрінеді. Бұған оған баспана, жүріп-тұру құралдарын беру, жалған құжаттармен қамтамасыз ету, сыртқы келбетін өзгертуге көмектесу және т.б. жағдайлар жатады. Бұл ретте кәмелетке толмаған адамды алдын ала уәде етілген түрде жасыру қылмысқа көмектесушілік нысанындағы сыбайлас қатысу ретінде қарастырылады (ҚР ҚК-нің 28-бабының 5-бөлігі және 135-бабының 1-бөлігі).

Алу – бұл сатып алу-сатудан өзге мәміле бойынша адамды қанау нысанасы ретінде иеленіп алу.

Қанау мақсатында жасалатын өзге де әрекеттер деп материалдық пайда алу мақсатында азғырылып-көндірілген адамның зияткерлік немесе дене еңбегін пайдалануды түсіну қажет.

Кәмелетке толмаған жәбірленушіні сексуалдық сипаттағы әрекеттер жасауға мәжбүрлеп пайдалану (азғындық әрекеттер, порнографиялық суреттер, бейнеклиптер жасау) ҚР ҚК-нің 135-бабының диспозициясымен қамтылады және ҚР ҚК-нің 134 немесе 308-баптары бойынша қосымша саралауды талап етпейді.

Жезөкшелікпен айналысуға тарту және пайдакүнемдік мақсатта жеңгетайлық жасау кәмелетке толмағандар саудасы кезіндегі сексуалдық қанау әрекеттеріне қатысты арнайы нормалар болып табылатындықтан, ҚР ҚК-нің 135-бабы бойынша қосымша саралаусыз, тиісінше ҚР ҚК-нің 134, 308 немесе 309-баптары бойынша саралануға жатады.

Жәбірленушілер деп ҚР ҚК-нің 135-бабында көрсетілген әрекеттердің кем дегенде біреуі тікелей жасалған адамдарды тану қажет. Егер осы әрекеттер жасалған адамға келтірілген зиянның себептерін анықтау қажет болса, соттар арнайы білімі бар адамдарды тартуға құқылы.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Адам саудасы үшін жауаптылықты белгілейтін заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 11-тармағының төртінші абзацына сәйкес: «Жәбірленушілер адам саудасына байланысты жасаған жағдайда, заңсыз көші-қон, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын қасақана заңсыз кесіп өту, елден шығарып жіберу туралы шешімді орындамау, елде болу қағидаларын бұзу, жалған құжаттарды пайдалану, еңбек қызметін заңсыз жүзеге асыру үшін жауаптылыққа тартылмайды».

Мойындау керек, бұл жерде Жоғарғы Сот өзі көтерген мәселелерге нақты түсініктеме бермеген.

Біріншіден, Жоғарғы Соттың пікірінше, жәбірленушілер «заңсыз көші-қон» үшін жауаптылыққа тартылмайды. Алайда ҚР ҚК-нің 394-бабына сәйкес қылмыстық жауаптылық заңсыз көші-қон үшін емес, заңсыз көші-қонды ұйымдастырғаны үшін туындайды, ал бұл екі түрлі ұғым. Екіншіден, Жоғарғы Соттың пікірінше, жәбірленушілер елден шығарып жіберу туралы шешімді орындамағаны үшін жауаптылыққа тартылмайды. Осы орайда Жоғарғы Сотқа 2019 жылғы 21 қаңтардағы ҚР Заңымен елден шығарып жіберу туралы шешімді орындамағаны үшін қылмыстық жауаптылықты көздейтін ҚР ҚК-нің 393-бабының қылмыссыздандырылғанын, яғни Қылмыстық кодекстен алып тасталғанын хабарлағым келеді. Үшіншіден, жәбірленушілердің Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын қасақана заңсыз кесіп өткені үшін жауаптылыққа тартылмайтындығы жөніндегі ҚР Жоғарғы Сотының ұстанымымен келісу қажет, алайда қандай жағдайларда олардың ҚР ҚК-нің 392-бабы бойынша жауаптылыққа тартылуы мүмкін екендігіне жауап берілмеген. Сот-тергеу практикасында туындауы мүмкін басқа да өте маңызды мәселелерге жауап жоқ. Өкінішке қарай, Жоғарғы Сот заңнаманың жаңартылуына қарай өзгерістер мен толықтыруларды әрдайым енгізе бермейді.

Қылмыс құрамы құрылымы бойынша формальды болып табылады. Кәмелетке толмаған адамды сатып алу-сату немесе оған қатысты өзге де мәмілелер жасауды кәмелетке толмаған адамды басқа тұлғаларға берген сәттен бастап аяқталған қылмыс деп есептеу қажет. Бұл ретте кәмелетке толмаған адамды сату немесе өзге мәмілелер жасау үшін сыйақы алатын уақыттың маңызы жоқ. Азғырып-көндіру азғырылып отырған адамның оны қанауға келісім берген сәтінен бастап аяқталған деп есептеледі. Тасымалдау оны жүзеге асыру басталған сәттен бастап аяқталған деп есептеледі. Беру мен алуды тиісінше беру және қанау мақсатында алу сәтінен бастап аяқталған деп есептеу қажет. Кейіннен қанау мақсатында жасыруды кәмелетке толмаған адамды құқық қорғау органдарынан, туыстарынан және басқа адамдардан жасырған сәттен бастап, сондай-ақ жәбірленушіні анықтауды қиындататын құжаттарын, сыртқы келбетін өзгерткен және сол сияқты әрекеттер жасалған сәттен бастап аяқталған қылмыс деп есептеу қажет.

Кәмелетке толмаған адамды сатып алу-сатудың немесе оған қатысты өзге мәмілелер жасаудың субъективтік жағы тек тікелей қасақаналықпен сипатталады, яғни кінәлі кәмелетке толмаған адам «нысанасы» болып табылатын азаматтық-құқықтық мәмілені жасап отырғанын сезінеді, өзінің әрекеттері нәтижесінде (мысалы, сатушы тарапынан – кәмелетке толмаған адамды беру, сатып алушы тарапынан – сатушыға келісілген соманы беру) мәміленің жүзеге асатынын алдын ала біледі және сатып алу-сату немесе өзге мәміленің жасалуын қалайды. ҚР ҚК-нің 135-бабының 1-бөлігі бойынша саралау үшін мұндай мәмілелерді жасау мақсатының маңызы жоқ. Жәбірленушіге қатысты сатып алу-сату және өзге мәмілелер жасағаны үшін ҚР ҚК-нің 135-бабы бойынша саралау кезінде қанаудың арнайы мақсатының болуы талап етілмейді, өйткені адам мәміленің нысанасы бола алмайды және мұндай мәмілелер жасалған сәтінен бастап жарамсыз деп танылады. Кәмелетке толмаған адамды қанау мақсаты жәбірленушіні азғырып-көндіру, тасымалдау, жасыру, сондай-ақ ҚР ҚК-нің 135-бабында көзделген өзге де әрекеттер кезінде міндетті белгі болып табылады. Ниет альтруистік сипатта да болуы мүмкін, яғни осындай тәсілмен ата-аналарының, қамқоршыларының және т.б. тарапынан тиісті көңіл бөлінбейтін, қолайсыз отбасында тұратын кәмелетке толмаған адамды құтқаруға ұмтылуды білдіреді. Ниет қылмысты саралауға әсер етпегенімен, оны анықтау жазаны даралау үшін қажет.

Қылмыстың субъектісі сатушы да, кәмелетке толмаған адамды сатып алушы да болуы мүмкін. Кәмелетке толмаған адамға қатысты сатушы ретінде оның ата-аналары, қамқоршылары, қорғаншылары және басқа да адамдар, мысалы, кәмелетке толмаған адам заңды негіздерде олардың қарауында болатын жақын туыстары танылады. Бұдан басқа, оларға асырап алушы ата-аналар (асырап алушылар) да жатуы мүмкін. Сатып алушы болып кәмелетке толмаған адамның ата-аналарын қоспағанда, кез келген адам бола алады.

Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде қылмыстың саралаушы белгілері ретінде мыналар көзделген:

1. адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша;
2. бірнеше рет;

өмір мен денсаулыққа қауіпті күш қолдану немесе оны қолдану қатерін төндіру арқылы;

қаруды немесе қару ретінде пайдаланылатын заттарды қолдану арқылы;

екі немесе одан да көп адамға қатысты;

жәбірленушінің ағзаларын немесе тіндерін транспланттау немесе өзге де пайдалану мақсатында алып қою мақсатында;

алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы;

өзінің қызмет бабын пайдалану арқылы;

кәмелетке толмаған адамды қылмыстар немесе өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту мақсатында;

жәбірленушінің материалдық немесе өзге де тәуелділігін пайдалана отырып;

кінәліге көрінеу жүкті күйде екені белгілі кәмелетке толмаған әйелге қатысты;

кінәліге көрінеу психикалық бұзылудан зардап шегетіні немесе дәрменсіз күйде екені белгілі кәмелетке толмаған адамға қатысты;

жәбірленушінің жеке басын куәландыратын құжаттарын алып қою, жасыру немесе жою арқылы.

Кәмелетке толмағандар саудасы, егер кәмелетке толмаған адамға қатысты мәмілені жүзеге асыруға алдын ала осындай мәмілені бірлесіп жасау туралы уағдаласқан екі немесе одан да көп адам қатысса, адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша жасалған болып танылады (ҚР ҚК-нің 135-бабы 2-бөлігінің 1) тармағы).

ҚР ҚК-нің 12-бабына сәйкес, кәмелетке толмаған адамды сатып алу-сату немесе оған қатысты өзге мәмілелер жасаудың кәмелетке толмаған адамды беру немесе оны иеленіп алу нысанындағы бірнеше рет жасалуы бір тұлғаның ҚР ҚК-нің 135-бабында немесе осы баптың бөліктерінің бірінде көзделген екі немесе одан да көп әрекет жасағаны анықталған жағдайда орын алады. Бұл ретте екінші қылмысты (кәмелетке толмаған адам саудасын) жасауға бағытталған қасақаналық әрбір жолы жаңадан қалыптасады (ҚР ҚК-нің 135-бабы 2-бөлігінің 2) тармағы).

Егер кәмелетке толмағандар саудасы кезінде кінәлі адам өмірі мен денсаулығына қауіпті күш қолданса немесе оны қолдану қатерін төндірсе, онда бұл әрекет өмір мен денсаулыққа қауіпті күш қолдану немесе оны қолдану қатерін төндіру арқылы жасалған болып танылады (ҚР ҚК-нің 135-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы). Яғни кәмелетке толмаған адамды сатып алу-сату немесе оған қатысты өзге мәмілелер жасау барысында кінәлі жәбірленушінің өмірі мен денсаулығына қауіпті дене күшін қолданады немесе осындай күш қолданатынын айтып қорқытады. Басқаша айтқанда, сауда жасау кезінде кінәлінің әрекеттері кәмелетке толмаған адамның өмірі мен денсаулығына нақты қауіп төндіреді (тыныс алуын тоқтату, өмірлік маңызды ағзаларына соққы жасау және т.б.). Кәмелетке толмаған адамның денсаулығына зиян келтірілген жағдайларда кінәлінің әрекеттері тек ҚР ҚК-нің 135-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша саралануға тиіс, денсаулыққа зиян келтіргені үшін қосымша саралау талап етілмейді, өйткені бұл «өмір мен денсаулыққа қауіпті күш қолдану» ұғымымен қамтылады. «Өмір мен денсаулыққа қауіпті күш қолдану» ұғымының сипаттамасын ҚР ҚК-нің 106-бабына берілген түсініктемеден қараңыз. Қарастырылып отырған қылмысты жасау барысында адам өлтірілген жағдайларда кінәлінің әрекеті қылмыстар жиынтығы бойынша ҚР ҚК-нің 135-бабы 2-бөлігінің 3) тармағымен және ҚР ҚК-нің 99-бабымен сараланады.

Кәмелетке толмағандар саудасы психикалық күш қолдану арқылы, сондай-ақ өмір мен денсаулыққа қауіпті күш қолдану қатерін төндіру арқылы жасалған жағдайда да ҚР ҚК-нің 135-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша саралауға әкеп соғады.

Кәмелетке толмаған адамды сатып алу-сату немесе оған қатысты өзге мәмілелерді қаруды немесе қару ретінде пайдаланылатын заттарды қолдану арқылы жасау ҚР ҚК-нің 135-бабы 2-бөлігінің 4) тармағы бойынша саралануға тиіс.

Қолдану деп адам өмірі мен денсаулығына зиян келтіру үшін қаруды өзінің мақсаты бойынша нақты пайдалануды немесе қару ретінде қолданылатын заттарды пайдалануды түсіну қажет. Осы саралаушы белгінің неғұрлым толық сипаттамасын ҚР ҚК-нің 125-бабы 2-бөлігінің 4) тармағына берілген түсініктемеден қараңыз.

1998 жылғы 30 желтоқсандағы «Жекелеген қару түрлерінің айналымына мемлекеттік бақылау жасау туралы» ҚР Заңына сәйкес, қару деп тірі немесе өзге нысананы зақымдауға, сондай-ақ сигнал беруге конструкциялық тұрғыдан арналған құрылғылар мен заттар түсініледі. Осы тармақтағы қару деп атыс қаруын да, суық қаруды да түсіну қажет. Атыс қаруы деп ұңғы арнасынан оқтың, снарядтың, гранатаның шығарылуы дәрілік немесе өзге де заряд энергиясының әсерінен жүзеге асатын қару түсініледі. Суық қару деп нысананы тікелей зақымдайтын құралы адамның бұлшық ет күшінің көмегімен іске қосылатын қару түсініледі. Қару ретінде пайдаланылатын өзге заттарға адам денсаулығына зиян келтіруге болатын кез келген заттар (айыр, балта және т.б.) жатуы мүмкін.

Екі және одан да көп кәмелетке толмаған адамға қатысты сауда жасау бұл әрекеттен кем дегенде екі кәмелетке толмаған адамның жәбірленуші болған жағдайларда орын алады (ҚР ҚК-нің 135-бабы 2-бөлігінің 5) тармағы). Бұл саралаушы белгі кінәлінің бастапқыда екі немесе одан да көп кәмелетке толмаған адамға қатысты мәмілелер жасауға бағытталған қасақаналығы болған жағдайда ғана қолданылады.

Егер кінәлінің қасақаналығы екі немесе одан да көп адамға қатысты мәміле жасауды қамтымаса және әрбір қылмыс дербес жасалған болса, кінәлінің әрекеттерін ҚР ҚК-нің 135-бабы 2-бөлігінің 2) тармағы бойынша «бірнеше рет» белгісімен жасалған кәмелетке толмағандар саудасы ретінде саралау қажет.

Аяқталған қылмыс жасаған, оған дайындалған және оған оқталған адамның әрекеттері қылмыстар жиынтығын құрайды.

Кәмелетке толмағандар саудасының сараланған құрамын транспланттау немесе өзге де пайдалану мақсатында ағзаларын немесе тіндерін алып қою мақсатында жасалған әрекет құрайды (ҚР ҚК-нің 135-бабы 2-бөлігінің 6) тармағы). ҚР «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексінің 1-бабы 1-тармағының 259) тармақшасына сәйкес, транспланттау – бұл тіндерді және (немесе) ағзаларды (ағзалардың бөліктерін) организмнің басқа жеріне немесе басқа организмге көшіру, қондыру.

Транспланттау – бұл адам организмінің ауруға шалдыққан бөлігін сол немесе басқа организмнен алынған сау бөлігімен алмастыру жүзеге асырылатын медициналық операция. Мұндай операциялар бастапқы кезден-ақ оларды медициналық практикаға енгізу құқығымен байланысты. Транспланттаудың құқықтық мәселелері көп қырлы ғана емес, сонымен қатар оның түрлеріне қарай сараланады. Қылмыстық құқық үшін трансплантат донорының тұлғасы маңызды мәнге ие. Мұндай донор жануар немесе адам болуы мүмкін.

Кәмелетке толмаған адамның ағзаларын немесе тіндерін транспланттау мақсатында алып қою мақсаты қылмыс жасау кезінде тікелей осы мақсатты басшылыққа алған мәмілеге қатысушыға ғана тағылуы мүмкін.

Қазіргі уақытта тірі донорлардан ағзалар мен тіндерді алып қоюдың заңдылығын анықтау мәселесі күрделі болып қалып отыр. Ақталған кәсіби тәуекел ағзалар мен тіндерді тірі донорлардан алып қою тек қоғамдық пайдалы мақсатқа – пациенттің өмірін сақтап қалуға бағытталған жағдайда ғана мүмкін болады (ҚР ҚК-нің 36-бабы). Тәуекел медициналық қызметкер донордың өмірі мен денсаулығына зиян келтірудің алдын алу үшін қазіргі заманғы медициналық білім мен тәжірибеге сүйене отырып, мүмкін болатын және жеткілікті шараларды қабылдаған жағдайда ғана негізді деп танылады. Бұл ретте міндетті шарт реципиенттің жазбаша келісімі болып табылады.

Кәмелетке толмаған адам саудасы фактісін анықтау қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін жеткілікті. Егер кәмелетке толмаған адамның ағзалары немесе тіндері трансплантталған болса, кінәлі адам ҚР ҚК-нің 135-бабы 2-бөлігінің 7) тармағы және «Адам ағзаларын немесе тіндерін алып қоюға мәжбүрлеу немесе заңсыз алып қою» деп аталатын ҚР ҚК-нің 116-бабы 2-бөлігінің 2) тармағы бойынша, сондай-ақ денсаулыққа келтірілген зиян үшін жауаптылықты көздейтін тиісті бап бойынша жауаптылыққа тартылуға тиіс.

Кәмелетке толмаған адамды сатып алу-сату немесе оған қатысты өзге мәмілелерді алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы жасаған жағдайда, жауаптылық ҚР ҚК-нің 135-бабы 2-бөлігінің 7) тармағы бойынша туындайды. ҚР ҚК-нің 135-бабы 2-бөлігінің 7) тармағы бойынша адамды жауаптылыққа тартудың қажетті шарты алдау немесе сенімді теріс пайдалану фактісін анықтау болып табылады. Бұл ретте алдау көрінеу жалған фактілер туралы қасақана мәлімдеме жасау немесе істің мән-жайлары бойынша кәмелетке толмаған адамға хабарлануға тиіс фактілерді жасыру арқылы көрініс табуы мүмкін. Сенімді теріс пайдалану кезінде кінәлі кәмелетке толмаған адамды заңсыз иеленіп алу үшін арнайы өкілеттіктерін немесе оның өзімен арасында қалыптасқан жеке сенімді қарым-қатынастарын пайдаланады не жәбірленушіні жаңылыстырады.

Кәмелетке толмағандар саудасын адамның өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасауы (ҚР ҚК-нің 135-бабы 2-бөлігінің 8) тармағы) деп бап диспозициясында көрсетілген мәмілелерді кінәлінің атқарып отырған лауазымына байланысты жасауды және дәл осы лауазымның ойластырылған қылмысты жүзеге асыруды едәуір жеңілдетуін түсіну қажет. Кінәлі адамның мемлекеттік немесе мемлекеттік емес ұйымдарда жұмыс істейтіні маңызды емес. Лауазымды адамның кәмелетке толмаған адамды саудалауы осы қылмыстың саралаушы белгісі болып табылады және ҚР ҚК-нің 361-бабы бойынша қосымша саралауды талап етпейді. Осы саралаушы белгінің неғұрлым толық түсіндірмесін ҚР ҚК-нің 128-бабы 2-бөлігінің 9) тармағына қатысты түсініктемеден қараңыз.

Кәмелетке толмағандарға қатысты сатып алу-сату немесе өзге мәмілелерді оларды қылмыстар немесе өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту мақсатында жасау (ҚР ҚК-нің 135-бабы 2-бөлігінің 9) тармағы) заң шығарушы тарапынан сараланған құрам ретінде қарастырылады, өйткені кінәлі көздеген мақсат әрекеттің қоғамдық қауіптілік дәрежесін едәуір арттырады. Себебі кінәлі кәмелетке толмаған адамның санасында қылмыстық және өзге де қоғамға жат қызметпен айналысуға деген ниетті қалыптастыруға ұмтылады. Кәмелетке толмағандарды қылмыстық құқық бұзушылықтар немесе өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту ұғымы ҚР ҚК-нің 132 және 133-баптарына берілген түсініктемеде келтірілген.

Кәмелетке толмаған адамға қатысты сатып алу-сату немесе өзге мәмілелерді жәбірленушінің материалдық немесе өзге де тәуелділігін пайдалана отырып жасаған жағдайда, кінәлі адамның әрекеттері ҚР ҚК-нің 135-бабы 2-бөлігінің 10) тармағында көзделген қылмыс белгілеріне жатады. Бұл ретте кінәлінің әрекеттері тек кінәлі адамның өзіне материалдық немесе өзге де түрде тәуелді адамды сатуға әкеп соғатын белгілі бір әрекеттерді жасаймын деп қорқытуы немесе оларды заңсыз жасауы жағдайында ғана орын алады. Жәбірленушінің кінәліге материалдық тәуелділігі оның толық немесе ішінара асырауында болуына, кінәлінің тұрғын үйінде тұруына немесе жәбірленушінің материалдық жағдайының жақсаруы не нашарлауы оған байланысты болуына және т.б. байланысты болуы мүмкін. Материалдық тәуелділік жағдайын борышкер мен кредитор, мұрагер мен мұра қалдырушы арасындағы қатынастар да құрауы мүмкін. Өзге тәуелділік деп жәбірленушінің кінәліге қатысты кез келген материалдық емес тәуелділігін түсіну қажет (мысалы, отбасылық қатынастар, бағынышты адамның басшыға, оқушының мұғалімге тәуелділігі).

Кәмелетке толмаған адамды сатып алу-сату немесе оған қатысты өзге мәмілелер жасау, сол сияқты оны қанау не пайдалану мақсатында азғырып-көндіру, тасымалдау, беру, жасыру, алу және өзге де әрекеттерді кінәліге көрінеу жүкті күйде екені белгілі кәмелетке толмаған әйелге қатысты жасау (ҚР ҚК-нің 135-бабы 2-бөлігінің 11) тармағы) кінәлі адамның қасақаналығымен жүктілік фактісі қамтылған жағдайда орын алады.

Дәл сол әрекеттерді кінәліге көрінеу психикалық бұзылудан зардап шегетіні белгілі кәмелетке толмаған адамға қатысты немесе жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдалана отырып жасау ҚР ҚК-нің 135-бабы 2-бөлігінің 12) тармағын білдіреді. Бұл ретте ол өзінің (дене немесе психикалық) жай-күйіне байланысты өзіне қатысты жасалып жатқан әрекеттердің сипатын түсінбейді немесе зорлық көрсетушіге қарсылық білдіруге қабілетсіз болады.

Дене дәрменсіздігі деп кәмелетке толмаған адамның ауру, қан жоғалту, шаршау және т.б. салдарынан туындаған дене әлсіздігіне байланысты қарсылық көрсету мүмкіндігінен айырылған жағдайы танылады, яғни қандай да бір дене кемшіліктерінің салдарынан туындаған күйі.

Психикалық дәрменсіздік кәмелетке толмаған адам өзіне қатысты не жасалып жатқанын түсінбейтін ерекше психикалық жағдаймен байланысты. Мұндай жағдайларға ұйқы, есінен тану, қатты есірткілік немесе алкогольдік масаң күй, ақыл-есінің кемдігі немесе ауруға байланысты не ес-түссіз күй жатады.

Дәл сол әрекеттерді жәбірленушінің жеке басын куәландыратын құжаттарын алып қою, жасыру немесе жою арқылы жасау (ҚР ҚК-нің 135-бабы 2-бөлігінің 13) тармағы) кінәлі адамның жәбірленушінің 18 жасқа толмағанын анық білгенін білдіреді.

Құжаттарды алып қою жәбірленушіні оның жарамды құжаттарынан заңсыз айыруды, ал оларды жасыру заңсыз ұстап қалуды, сақтауды білдіреді. Жәбірленушінің жеке басын куәландыратын құжаттарды жою оларды құжаттар бойынша адамды сәйкестендіру мүмкін болмайтындай дәрежеде нақты жоюды білдіреді. Жеке басын куәландыратын құжатты алып қою, жасыру немесе жою кәмелетке толмаған жәбірленушіні тәуелді жағдайға түсіреді және сол арқылы оған қатысты мәмілелер жасауды, оны тасымалдауды, шетелде ұстауды және т.б. жеңілдетеді. Кінәлінің бұл әрекеттері кәмелетке толмаған адам саудасының сараланған құрамымен қамтылады және құжаттарды заңсыз алып қою, құжаттарды, мөртабандарды, мөрлерді ұрлау, жою, бүлдіру немесе жасыру үшін қылмыстық жауаптылықты көздейтін ҚР ҚК-нің 384-бабы бойынша қосымша саралауды талап етпейді.

Кәмелетке толмағандар саудасының Қазақстан Республикасына заңсыз әкелумен немесе одан заңсыз әкетумен ұштасуы (ҚР ҚК-нің 135-бабының 3-бөлігі) заң шығарушы тарапынан кәмелетке толмаған адамға қатысты оның тек туыстық байланыстарының ғана емес, сонымен бірге Республикамен байланысының да үзілуіне әкеп соғатын әрекеттер жасалуымен байланысты қарастырылады.

Жоғарғы Сот өзінің 2012 жылғы 29 желтоқсандағы нормативтік қаулысының 17-тармағында ҚР ҚК-нің 128-бабының 3-бөлігін және 135-бабын ғана келтірумен шектелген, алайда мұнда бірқатар проблемалық мәселелер бар (осы мәселе бойынша менің ҚР ҚК-нің 128-бабының 3-бөлігіне қатысты түсініктемелерімді қараңыз).

ҚР ҚК-нің 135-бабының 4-бөлігі бойынша ерекше саралаушы белгілері бар қылмыстарға түсіндіріліп отырған баптың 1, 2 және 3-бөліктерінде көзделген, егер олар:

қылмыстық топ жасаған;

жәбірленушінің абайсызда өлуіне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан іс-әрекеттер жатады.

Қылмыстық топ ұйымдасқан топтың, қылмыстық ұйымның, қылмыстық қоғамдастықтың, трансұлттық ұйымдасқан топтың, трансұлттық қылмыстық ұйымның, трансұлттық қылмыстық қоғамдастықтың, террористік топтың, экстремистік топтың, банданың, заңсыз әскерилендірілген құраманың болуын көздейді. Олар кәмелетке толмағандарға қатысты қарастырылып отырған әрекетті жасау үшін алдын ала біріккен болуы тиіс.

Қылмыстық статистика деректері мен заң баспасөзіндегі материалдар қазіргі уақытта мұндай жағдайлардың көбейіп келе жатқанын және қылмыскерлердің оларды барған сайын неғұрлым айлакер тәсілдермен жасайтынын растайды. Қылмыстық топ туралы қосымша ақпаратты ҚР ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 15) және 7) тармақтарына берілген түсініктемеден қараңыз.

Кәмелетке толмағандар саудасының жәбірленушінің абайсызда өлуіне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соғуы қылмыстың кінәнің екі нысанымен жасалуын білдіреді. ҚР ҚК-нің 135-бабында көрсетілген, кәмелетке толмаған адамның абайсызда өлуіне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан әрекеттер қосымша саралауды талап етпейді.

Өзге де ауыр зардаптарға психикалық бұзылу және басқа да ауыр аурулар жатуы мүмкін. Егер кәмелетке толмаған жәбірленушіні қанау барысында оған қатысты өзге де қасақана қылмыстар (мысалы, адам өлтіру, зорлау, АИТВ, венерологиялық ауруларды жұқтыру, абортты заңсыз жасау және т.б.) жасалса, онда жасалған әрекет қылмыстар жиынтығы бойынша саралануға тиіс.

Кәмелетке толмаған адамды қанау мақсатында ұрлау және заңсыз бас бостандығынан айыру, сондай-ақ кейіннен кәмелетке толмағандар саудасына байланысты жасалған қылмыстық әрекеттер ҚР ҚК-нің 125-бабы 3-бөлігінің 2) тармағы немесе ҚР ҚК-нің 126-бабы 3-бөлігінің 2) тармағы және ҚР ҚК-нің 135-бабының тиісті бөліктері бойынша қылмыстар жиынтығы ретінде саралануға тиіс.

ҚР ҚК-нің 135-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.

ҚР ҚК-нің 135-бабының 3 және 4-бөліктерінде көзделген әрекеттер аса ауыр қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме. Авторы – Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Төрелік істер Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Жолдаулар