Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 128-бабына түсініктеме. Адам саудасы

1. Адамды сатып алу-сату немесе оған қатысты өзге де мәмілелер жасау, сол сияқты оны пайдалану не пайдалану мақсатында азғырып-көндіру, тасымалдау, беру, жасыру, алу, сондай-ақ пайдалану мақсатында өзге де әрекеттер жасау –

мүлкі тәркіленіп, төрт жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Дәл сол әрекеттер:

1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;

2) бірнеше рет;

3) өмір мен денсаулыққа қауіпті күш қолдану арқылы немесе оны қолдану қатерін төндіру арқылы;

4) қару немесе қару ретінде пайдаланылатын заттарды қолдану арқылы;

5) кінәлі адамға көрінеу жүкті әйелге қатысты;

6) екі немесе одан да көп адамға қатысты;

7) жәбірленушінің ағзаларын немесе тіндерін трансплантациялау немесе өзге де пайдалану мақсатында алып қою мақсатында;

8) алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы;

9) адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып;

10) жәбірленушінің материалдық немесе өзге де тәуелділігін пайдалана отырып;

11) кінәлі адамға көрінеу психикалық ауытқуы бар немесе дәрменсіз жағдайда жүрген адамға қатысты;

12) жәбірленушінің жеке басын куәландыратын құжаттарын алып қою, жасыру не жою арқылы жасалған болса –

мүлкі тәркіленіп, жеті жылдан тоғыз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерге әкету, Қазақстан Республикасына әкелу немесе бір шет мемлекеттен екінші шет мемлекетке Қазақстан Республикасының аумағы арқылы тасымалдау мақсатында жасалған әрекеттер, сол сияқты осындай әрекеттер жасау мақсатында адамды Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерге әкету, Қазақстан Республикасына әкелу немесе бір шет мемлекеттен екінші шет мемлекетке Қазақстан Республикасының аумағы арқылы тасымалдау –

мүлкі тәркіленіп, тоғыз жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

4. Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген әрекеттер, егер олар:

1) қылмыстық топпен жасалса;

2) абайсызда жәбірленушінің өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соқса, –

мүлкі тәркіленіп, он екі жылдан он бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Қоғамдық қауіптілігі қылмыстың азаматтардың жеке бас бостандығына және Қазақстан Республикасының Конституциясымен кепілдік берілген кәсіп түрін еркін таңдау бостандығына қол сұғуынан көрінеді. Әркімнің қызмет түрі мен кәсіпті еркін таңдау құқығы бар. Қазақстан Республикасы Конституциясының 16-бабының 1-тармағына сәйкес: «Әркімнің жеке бас бостандығына құқығы бар», ал Конституцияның 17-бабына сәйкес: «1. Адамның қадір-қасиетіне қол сұғылмайды. 2. Ешкімді азаптауға, оған зорлық-зомбылық жасауға, басқадай қатыгездік немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтындай жәбір көрсетуге не жазалауға болмайды».

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2012 жылғы 29 желтоқсандағы «Адам саудасы үшін жауаптылықты белгілейтін заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 1-тармағының 2-абзацында адам саудасына байланысты қылмыстық құқық бұзушылықтар деп ҚК-нің 116-бабында, 125-бабы үшінші бөлігінің 2) тармағында, 126-бабы үшінші бөлігінің 2) тармағында, 128, 134, 135, 308, 309-баптарында көзделген құқық бұзушылықтар танылатыны айтылған.

Еңбек бостандығы Қазақстан Республикасы Конституциясының 24-бабының 1-тармағында жарияланған: «Әркімнің еңбек ету бостандығына, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауына құқығы бар». Еңбек бостандығы, сондай-ақ заңда арнайы көзделген жағдайларды қоспағанда, адамды пайдалануға тыйым салуды да білдіреді. Сондықтан Қазақстан Республикасының Конституциясында мәжбүрлі еңбекке тек сот үкімі бойынша не төтенше немесе соғыс жағдайы кезінде ғана жол берілетіні нақтыланған.

Конституцияның 24-бабының 2-тармағында: «Әркімнің қауіпсіздік пен тазалық талаптарына сай еңбек ету жағдайына, еңбегі үшін нендей бір кемсітусіз сыйақы алуына, сондай-ақ жұмыссыздықтан әлеуметтік қорғалуға құқығы бар» деп бекітілген.

Сондай-ақ қарастырылып отырған қылмыстық тыйымның негізінде халықаралық құқық нормалары жатқанын атап өткен жөн. Адам саудасы ұғымы 2000 жылғы 15 қарашадағы Біріккен Ұлттар Ұйымының Трансұлттық ұйымдасқан қылмысқа қарсы конвенциясын толықтыратын Адам саудасының, әсіресе әйелдер мен балалар саудасының алдын алу және жолын кесу және ол үшін жазалау туралы хаттаманың 3-бабында ашып көрсетілген. Оған сәйкес, адам саудасы дегеніміз – пайдалану мақсатында адамдарды күш қолдану немесе күш қолдану қатерін төндіру не мәжбүрлеудің басқа да нысандары, ұрлау, алаяқтық, алдау, билікті немесе жағдайдың осалдығын теріс пайдалану арқылы не басқа адамды бақылайтын адамның келісімін алу үшін төлемдер немесе пайда түрінде пара беру арқылы азғырып-көндіру, тасымалдау, беру, жасыру немесе алу.

Адам саудасына байланысты қылмыстың объектісі адамның бостандығы, оның жеке қауіпсіздігі, құқықтары мен заңды мүдделері, ар-намысы мен қадір-қасиеті, тұрғылықты жерін, қызмет түрі мен кәсібін еркін таңдау құқығы болып табылады.

Қылмыстан жәбірленуші кәмелетке толған адам болуы мүмкін. Жәбірленушінің адам саудасына және одан кейінгі пайдалануға келісімі қылмыстық-құқықтық маңызға ие емес. Мұндай қағида 1949 жылғы 2 желтоқсандағы Адам саудасына және үшінші тұлғалардың жезөкшелікті пайдалануына қарсы күрес туралы конвенцияның 1-бабында, 2000 жылғы 15 қарашадағы Адам саудасының алдын алу және жолын кесу туралы хаттаманың 3-бабында көзделген.

ҚК-нің 128-бабында көзделген қылмыстардың объективтік жағы адамның құқықтары мен бостандықтарына қол сұғудан тұрады және мынадай әрекеттермен көрініс табады: 1) сатып алу-сату; 2) адамға қатысты өзге де мәмілелер жасау; 3) адамды пайдалану; 4) адамдарды азғырып-көндіру; 5) тасымалдау; 6) беру; 7) жасыру; 8) алу, сондай-ақ пайдалану мақсатында өзге де әрекеттер жасау.

Түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігі бойынша әрекетті саралау үшін диспозицияда көрсетілген әрекеттердің кем дегенде біреуінің жасалғанын анықтау жеткілікті.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Адам саудасы үшін жауаптылықты белгілейтін заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 3-тармағына сәйкес, сатып алу-сату деп бір тарап (сатушы) адамды белгілі бір сыйақы үшін екінші тарапқа (сатып алушыға) беретін құқыққа қайшы, ақылы мәмілені түсіну керек. Бұл ретте сатып алушы ретінде «тірі тауарды» тікелей пайдалануды көздеген адам да, оны қайта сату және одан мүліктік пайда табу мақсатында сатып алатын адам да болуы мүмкін.

ҚК-нің 128-бабы бойынша қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғатын өзге де мәмілелерге сыйға тарту (адамды басқа адамға өтеусіз беру), айырбас (адамды қандай да бір затқа айырбастау), алмастыру (бір адамды екінші адамға ауыстыру), жалға беру (адамды ақыға уақытша иеленуге және пайдалануға беру, мұраға қалдыру), тараптар арасында жасалған мәміле бойынша міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету ретінде адамды қалдыру, адамды төлем құралы ретінде пайдалану, қандай да бір мүліктік емес сипаттағы пайда алу мақсатында адамды беру және басқалар жатады.

Адамды сатып алу-сату немесе оған қатысты пайдалану мақсатында өзге де мәмілелер жасау адамды басқа адамдарға берген сәттен бастап аяқталған қылмыс болып есептеледі. Бұл ретте адамды сатқаны немесе өзге де мәмілелер жасағаны үшін сыйақы алу уақытының маңызы жоқ.

Егер адамды сатып алу-сатумен немесе жәбірленушіге қатысты басқа мәмілелер жасаумен қатар, сол жәбірленушіні басқа нысандарда (мысалы, еңбекке, қайыршылыққа және т.б. мәжбүрлеу) пайдалануды көздемей, оны жезөкшелікпен айналысуға тарту немесе пайдакүнемдік мақсатта онымен сөз байласу не жезөкшелікпен айналысу үшін притондарды ұйымдастыру және ұстау әрекеттері жасалса, сот дәлелденген деп таныған әрбір әрекет тиісті баптардың жиынтығы бойынша дербес саралануға жатады: мәміле жасағаны үшін – ҚК-нің 128, 135-баптары бойынша, жезөкшелікпен айналысуға тартқаны үшін – ҚК-нің 134, 308-баптары бойынша, пайдакүнемдік мақсатта жеңгетайлық жасағаны немесе притон ұйымдастырғаны және ұстағаны үшін – ҚК-нің 309-бабы бойынша.

Азғырып-көндіру деп жәбірленушінің қандай да бір жұмысты немесе қызметті, оның ішінде құқыққа қайшы қызметті орындауға келісіміне қол жеткізуді, егер бұл оны пайдалану мақсатымен байланысты болса, түсіну керек. Азғырып-көндіру тәсілдері әртүрлі болуы мүмкін: сыйақы уәде ету, жұмыс ұсыну, алдау, үгіттеу, бопсалау, қорқыту, қоқан-лоқы көрсету және басқалар. Ол «тірі тауар» болуға ашық ұсыныс жасау сипатында да болуы мүмкін.

Адам саудасындағы азғырып-көндіруді жезөкшелікпен айналысуға тартудан аяқталу сәті бойынша ажырату қажет: азғырып-көндіру азғырылып-көндірілетін адамның оны пайдалану мақсатында қызмет атқаруға келісімін алған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі, ал жезөкшелікпен айналысуға тарту жезөкшелікпен айналысуға тартуға бағытталған сипатталған тәсілдердің бірін жасаған сәттен бастап, оны аталған қызмет түріне көндіре алған-алмағанына қарамастан, аяқталған болып есептеледі.

Егер адамды азғырып-көндіру кезіндегі тұлғаның қылмыстық пиғылы тек жезөкшелікпен айналысуға тартуға бағытталса, жасалған әрекет ҚК-нің 308 немесе 134-бабы бойынша қылмыстық-құқықтық бағалануға жатады, өйткені сексуалдық пайдалану және жезөкшелікпен айналысуға тарту мақсатында азғырып-көндіру үшін жауаптылық көздейтін қылмыстық заң нормалары ҚК-нің 12-бабының 3-бөлігінде көзделген бәсекелестік жағдайында болады. Жезөкшелікпен айналысуға тарту және пайдакүнемдік мақсатта жеңгетайлық жасау пайдаланудың нысандарының бір түрін білдіреді және ҚК-нің 128, 135-баптарына қатысты арнайы нормалар болып табылады.

Адамды тасымалдау деп оны пайдалану мақсатында бір жерден екінші жерге, оның ішінде бір елді мекеннің шегінде ауыстыру жөніндегі қасақана әрекеттер түсініледі. Бұл ретте адамды тасымалдау кезінде пайдаланылатын көлік түрінің, уақыттың және тәсілдің әрекетті саралау үшін маңызы жоқ. Тасымалдау тасымалданатын адамды біреудің ертіп жүруімен жеткізумен ғана емес, сондай-ақ жәбірленуші өз бетінше жететін жерге дейін оған жол жүру құжаттарын сатып алумен де көрініс табуы мүмкін. Тасымалдау оны жүзеге асыру басталған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Беру деп жәбірленушіні оны пайдалану үшін басқа адамға тікелей беруді түсіну керек. Беру адамға қатысты сыйға тарту, айырбастау, кепіл ретінде пайдалану, қарызды өтеу орнына уақытша пайдалануға қарызға беру және т.б. сияқты мәмілелер жасаудың нәтижесі болуы мүмкін. Берудің дербес әрекет ретіндегі аяқталу сәті адамды сатып алу бойынша ықтимал қарсы әрекеттердің жасалу және аяқталу фактісіне байланысты емес.

Адамды өздері немесе басқа адамдар пайдалануы мақсатында берген және алған адамдардың әрекеттері ҚК-нің 128-бабының тиісті бөлігі бойынша, ал кәмелетке толмаған адамға қатысты ҚК-нің 133-бабының тиісті бөлігі бойынша, сондай-ақ адамдар тобының алдын ала сөз байласуы белгісі бойынша саралануға жатады.

Адамды кейіннен пайдалану мақсатында жасыру деп жәбірленушіні тасымалдау, беру, сатып алу-сату, оны пайдалану мақсатында басқа мәмілелер жасау үшін қолайлы сәт туғанға дейін құқық қорғау органдарынан, туыстарынан және басқа адамдардан жасыруды, жәбірленушіні кейіннен пайдалану үшін оның анықталуын болдырмауды түсіну керек (мысалы, арнайы үй-жайларда жасыру, белгілі бір аумақтан шығуына жол бермеу, дәрілік заттар арқылы оның физикалық немесе психикалық белсенділігін басу). Жасыру жәбірленушіні физикалық тұрғыдан жасырумен ғана емес, сондай-ақ оны анықтауды қиындататын өзге де әрекеттермен (құжаттарын, сыртқы келбетін өзгерту және т.б.) көрініс табуы мүмкін.

Өзінің объективтік белгілері бойынша жәбірленушіні жасыру оның бостандығын заңсыз шектеуден тұруы мүмкін, мұндай жағдайда жасалған әрекетті ҚК-нің 125 немесе 126-баптарымен жиынтық бойынша саралау талап етілмейді.

ҚК-нің 128, 135-баптарына қатысты «адамды пайдалану» ұғымын анықтау кезінде ҚК-нің 3-бабының 1) тармағын басшылыққа алу қажет.

2000 жылғы 15 қарашада Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы қабылдаған, Қазақстан Республикасының 2008 жылғы 4 маусымдағы № 37-IV Заңымен ратификацияланған Біріккен Ұлттар Ұйымының Трансұлттық ұйымдасқан қылмысқа қарсы конвенциясын толықтыратын Адам саудасының, әсіресе әйелдер мен балалар саудасының алдын алу және жолын кесу және ол үшін жазалау туралы хаттаманың талаптарына сәйкес, мәжбүрлі еңбекпен немесе қызмет көрсетумен пайдалану мыналарды білдіреді: а) жәбірленушіні өз еркімен және қалауымен орындамайтын жұмысты орындауға мәжбүрлеу; b) жәбірленуші орындауға міндетті емес жұмысты орындауға мәжбүр болатын жағдай жасау; c) қарызды өтеу мақсатында адамды кіріптарлық жағдайында ұстау; d) жұмысты немесе қызмет көрсетуді алдау, мәжбүрлеу, зорлық-зомбылық немесе зорлық-зомбылық қолдану қатерін төндіру арқылы алу.

Сексуалдық пайдалану деп адамды жезөкшелікпен айналысуға немесе сексуалдық сипаттағы басқа да әрекеттерге мәжбүрлеуді түсіну керек. Сексуалдық пайдаланудың нысандарына кез келген сексуалдық қызметке көндіру немесе мәжбүрлеу, жезөкшелік мақсатында пайдалану, порнографияда пайдалану, мәжбүрлі неке, мәжбүрлі некелік бірге тұру, мәжбүрлі жүктілік және т.б. жатады.

ҚК-нің 128-бабында көзделген пайдалану әртүрлі нысандарда болады (сексуалдық пайдалану, мәжбүрлі еңбек, қайыршылық және т.б.). Қылмыстық кодексте адамды еңбекпен пайдалану немесе қайыршылыққа мәжбүрлеу сияқты нысандары жеке арнайы норма ретінде бөлінбеген. Сондықтан жәбірленушіні сатып алу-сату немесе оған қатысты өзге де мәмілелер жасау және одан кейін жәбірленушіні тек жезөкшелікпен айналысуға тарту және одан түскен кірісті иемдену арқылы ғана емес, сонымен қатар пайдаланудың басқа да нысандарында (мәжбүрлі еңбек және т.б.) пайдалану жағдайларында мұндай әрекеттер кінәлі адамның бірыңғай мақсатқа – жәбірленушіні пайдалануға қол жеткізуге бағытталған ортақ ниетпен біріктірілген әрекеттерді жасағанын білдіреді және ҚК-нің 308, 134-баптары бойынша қосымша саралаусыз ҚК-нің 128 немесе 135-баптарында көзделген бір қылмыс ретінде сараланады.

Егер ҚК-нің 128-бабының 2-бөлігінде көрсетілген ықпал ету құралдарының кез келгені пайдаланылған болса, жәбірленушінің жоспарланған пайдалануға келісімі ескерілмейді.

Жәбірленушіні сексуалдық сипаттағы әрекеттерді жасауға мәжбүрлеп пайдалану (азғындық әрекеттер, порнографиялық фотосуреттер, бейнеклиптер жасау) ҚК-нің 128, 135-баптарының диспозициясымен қамтылады және ҚК-нің 134 немесе 308-бабы бойынша қосымша саралауды талап етпейді.

Адамды алу дегеніміз оны беру, сыйға тарту, айырбастау, қарызға беру нәтижесінде иемденуге байланысты әрекеттерді білдіреді. Адамды алу қарызды өтеу есебінен немесе қарызға, сыйға тарту немесе адамды басқа кіріптар адамға не материалдық құндылықтарға айырбастау нәтижесінде жүзеге асырылуы мүмкін. Алу ақылы немесе ақысыз, белгілі бір мерзімге немесе мәңгілікке, белгілі бір шарттарды орындау арқылы немесе оларсыз және т.б. жүзеге асырылуы мүмкін. Адамды алу деп қандай да бір мәміле жасау нәтижесінде оны қабылдауды түсіну керек.

Адамды пайдалану мақсатында өзге де әрекеттер жасау деп ҚК-нің 128-бабының диспозициясында көрсетілмеген, адамды пайдалану мақсатындағы кез келген әрекеттерді түсіну керек. Мұндай әрекеттерге, мысалы, баланы еңбекпен пайдалану мақсатында асырап алу, мәмілелер жасау үшін клиенттер іздестіру, телекоммуникация желілерін пайдалана отырып, сатып алу-сату және басқа мәмілелер бойынша сауда-саттық ұйымдастыру жатқызылуы мүмкін. ҚК-нің 128-бабының диспозициясында көрсетілген әрекеттер тізбесі толық болып табылады. Сондықтан адамды пайдалануды көздейтін, нәтижесінде жәбірленуші кіріптар жағдайға түсетін, оны жүріп-тұру бостандығынан айыратын және оған қатысты мәмілелер жасауға мүмкіндік беретін адамды сауда мақсатында ұрлау немесе сол мақсатта заңсыз бас бостандығынан айыру сияқты өзге де қоғамдық қауіпті әрекеттер ҚК-нің тиісті баптары бойынша дербес сараланады.

Адам саудасына байланысты қылмыстық құқық бұзушылықтардан айырмашылығы, ҚК-нің 152, 153, 156, 395-баптарында көзделген әрекеттер үшін қылмыстық жауаптылық жұмыс беруші мен қызметкер арасында еңбек қатынастары болған және адамды пайдалану мақсаты болмаған кезде туындайды.

Қылмыс құрамы құрылымы бойынша формальды болып табылады. Адамды сатып алу-сату немесе оны пайдалану мақсатында оған қатысты өзге де мәмілелер жасау адамды басқа адамдарға берген сәттен бастап аяқталған болып есептеледі. Бұл ретте адамды сатқаны немесе өзге де мәмілелер жасағаны үшін сыйақы алу уақытының маңызы жоқ. Тасымалдау оны жүзеге асыру басталған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі. Азғырып-көндіру азғырылып-көндірілетін адамның оны пайдалану мақсатында қызмет атқаруға келісімін алған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі. Беру және алу тиісінше беру және алу сәтінен бастап аяқталған болып есептеледі. Пайдалану мақсатындағы жасыру жәбірленушіні құқық қорғау органдарынан, туыстарынан және басқа адамдардан жасырған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Адамды сатып алу-сату немесе оған қатысты өзге де мәмілелер жасау кезіндегі субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады, сондықтан ҚК-нің 128-бабының 1-бөлігі бойынша әрекетті саралау үшін мұндай мәмілелер жасаудың мақсатының маңызы жоқ.

Адамды азғырып-көндіру, тасымалдау, беру, жасыру кезінде қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады, ал қылмыстың мақсаты адамды пайдалану болып табылады.

Қылмыстық әрекеттің мақсатын анықтау кезінде адамды пайдалану мәжбүрлі еңбекті қолдану және ақы ретінде тек тамақ немесе өзге де бірінші кезектегі қажетті заттарды беру, кіріптар жағдайда ұстау, жезөкшелікпен айналысуға, сексуалдық және өзге де қызметтер көрсетуге мәжбүрлеу арқылы көрініс табатынын негізге алу қажет.

Қылмыстың субъектісі – 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

ҚК-нің 128-бабының 2-бөлігінде қамтылған қылмыстың сараланған құрамдары ҚК-нің 128-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекеттерді мынадай жағдайларда жасағаны үшін қылмыстық жауаптылықты белгілейді: 1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен; 2) бірнеше рет; 3) өмір мен денсаулыққа қауіпті күш қолдану арқылы немесе оны қолдану қатерін төндіру арқылы; 4) қару немесе қару ретінде пайдаланылатын заттарды қолдану арқылы; 5) кінәлі адамға көрінеу жүкті әйелге қатысты; 6) екі немесе одан да көп адамға қатысты; 7) жәбірленушінің ағзаларын немесе тіндерін трансплантациялау немесе өзге де пайдалану мақсатында алып қою мақсатында; 8) алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы; 9) адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып; 10) жәбірленушінің материалдық немесе өзге де тәуелділігін пайдалана отырып; 11) кінәлі адамға көрінеу психикалық ауытқуы бар немесе дәрменсіз жағдайда жүрген адамға қатысты; 12) жәбірленушінің жеке басын куәландыратын құжаттарын алып қою, жасыру не жою арқылы.

Көрсетілген сараланған құрамдардың белгілері ҚК-нің 99, 125, 126, 127-баптарына түсініктемелерде ашып көрсетілген.

Аталған белгілердің кейбіріне ғана түсініктеме берейік. Екі немесе одан да көп адамға қатысты адам саудасы (ҚК-нің 128-бабы 2-бөлігінің 6) тармағы) бір мезгілде немесе бірыңғай ниетпен уақыт аралығын сақтай отырып жасалуы мүмкін. Кінәлінің әрекеттерін қылмыстардың бірнеше рет жасалуы немесе әрекеттің екі немесе одан да көп адамға қатысты жасалуы белгілері бойынша саралау кезінде оның ниетінің бағыттылығын, нақты әрекеттердің сипатын, қылмыстар арасындағы уақыт аралығын және қылмыс жасалған өзге де мән-жайларды негізге алу қажет.

Бірыңғай ниетпен қамтылмаған, әртүрлі уақытта бірнеше жәбірленушіге қатысты жасалған әрекеттер ҚК-нің 128-бабы 2-бөлігінің 2) тармағы бойынша саралауға жатпайды. Кінәлі адамның бірыңғай ниетпен екі немесе одан да көп адамға қатысты жасаған әрекеттері ҚК-нің 128-бабы 2-бөлігінің 6) тармағы бойынша саралануға жатады.

Адам саудасына байланысты аяқталған қылмыс жасаған адамның әрекеттері, оған дайындалуы және оған оқталуы қылмыстар жиынтығын құрайды.

Адам саудасын бірнеше рет жасалу белгісі бойынша саралау кезінде ҚК-нің 12-бабының ережелерін ескеру қажет. Оған сәйкес, қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалуы деп ҚК Ерекше бөлігінің бір бабында немесе бабының бір бөлігінде көзделген екі немесе одан да көп әрекетті жасау танылады. Осыған байланысты ересек адамға және кәмелетке толмаған адамға қатысты жасалған қылмыстар бірнеше рет жасалу белгісін құрамайды және ҚК-нің 128 және 135-баптарының жиынтығы бойынша саралануға жатады.

Бірыңғай ниетпен екі жәбірленушіге қатысты жасалған адам саудасы, олардың біреуі кәмелетке толмаған, ал екіншісі ересек адам болған жағдайда, ҚК-нің 128-бабы 2-бөлігінің 6) тармағы және ҚК-нің 135-бабының тиісті бөлігі бойынша саралануға жатады.

ҚК-нің 128-бабы 2-бөлігінің 3) және 4) тармақтары және ҚК-нің 135-бабы 2-бөлігінің 3) және 4) тармақтары бойынша әрекетті саралау кезінде Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 шілдедегі «Ұрлық туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 21 және 23-тармақтарында қамтылған түсіндірмелерді, ал ҚК-нің 128-бабы 2-бөлігінің 5) тармағы және ҚК-нің 135-бабы 2-бөлігінің 11) тармағы бойынша саралау кезінде Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысының 9-тармағында келтірілген түсіндірмелерді басшылыққа алу қажет.

Кінәлінің әрекеттерін ҚК-нің 128-бабы 2-бөлігінің 7) тармағы бойынша саралау үшін адам саудасының жәбірленушінің ағзаларын немесе тіндерін трансплантациялау немесе өзге де пайдалану үшін алып қою мақсатында жасалғанын анықтау қажет. Бұл ретте адамның ағзалары мен тіндерінің іс жүзінде алынғаны және пайдаланылғаны маңызды емес.

Тірі адамның ағзалары мен тіндерін алып қоюға мәжбүрлеуге немесе оларды заңсыз алып қоюға байланысты әрекеттер ҚК-нің 128-бабында көзделген әрекет белгілері болмаған жағдайда қылмыстық заңның арнайы нормасы – ҚК-нің 116-бабының тиісті бөлігі бойынша дербес саралануға жатады.

Адамның ағзалары мен тіндерін пайдалану мақсатында жасалған кісі өлтіру әрекеті адамның ағзалары мен тіндерінің іс жүзінде алынғанына және пайдаланылғанына қарамастан, ҚК-нің 128-бабы 2-бөлігінің 7) тармағы және ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 12) тармағы бойынша қылмыстар жиынтығымен саралануға жатады.

ҚК-нің 128-бабы 2-бөлігінің 8) тармағы бойынша жауаптылық жәбірленушіні алдау немесе оның сенімін теріс пайдалану жағдайларында туындайды. Нәтижесінде жәбірленуші кінәлі адамның оны сату, оған қатысты өзге де мәмілелер жасау және оны пайдалануға бағытталған әрекеттер жасау ниеті бар екенін болжамай, кіріптар жағдайға тап болады.

Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінің 9) тармағы бойынша адам саудасын кінәлі адамның өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасағаны тек арнайы субъектінің әрекеттеріне ғана тағылуы мүмкін.

Қылмыс жасау кезінде өзінің қызмет бабын пайдаланатын адамдарға мыналар жатқызылуы тиіс: а) мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдар; б) лауазымды адамдар; в) лауазымды адамдар қатарына жатпайтын мемлекеттік қызметшілер мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарының қызметшілері; г) коммерциялық немесе өзге де ұйымдарда басқарушылық функцияларды орындайтын адамдар. Бұл ретте адам саудасын жасау үшін өзінің қызмет бабын пайдалану деп адамның өзінің қызметтік өкілеттіктерін қасақана пайдалануын ғана емес, сонымен қатар атқаратын лауазымының маңыздылығы мен беделіне сүйене отырып, өзіне бағынышты адамға адамды азғырып-көндіруге, тасымалдауға, жасыруға немесе оған қатысты мәміле жасауға бағытталған белгілі бір әрекеттерді жасау үшін ықпал етуін де түсіну керек. Қылмыс субъектілері мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдар, лауазымды адамдар немесе коммерциялық не өзге де ұйымдарда басқарушылық функцияларды орындайтын адамдар болған жағдайда, адам саудасының сараланған құрамы мен ҚК-нің 361, 250-баптарында көрсетілген қылмыстар арасындағы туындайтын бәсекелестік ҚК-нің 128-бабының пайдасына шешілуі тиіс.

Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінің 10) тармағы бойынша кінәлі адамға материалдық немесе өзге де тәуелділікте болған жәбірленушіге қатысты жасалған әрекеттер сараланады.

Жәбірленушінің материалдық тәуелділігі оның кінәлі адамның толық немесе ішінара асырауында болуымен, кінәлі адамға тиесілі тұрғын үй-жайда тұруымен көрініс табуы мүмкін. Өзге де тәуелділік деп жәбірленушінің кінәлі адамға кез келген материалдық емес тәуелділігін түсіну қажет (мысалы, отбасылық қатынастар, бағынышты адамның басшыға, оқушының мұғалімге тәуелділігі).

Кінәлі адамға көрінеу психикалық ауытқуы бар немесе дәрменсіз жағдайда жүрген адамға қатысты жасалған адам саудасы (ҚК-нің 128-бабы 2-бөлігінің 11) тармағы) жәбірленушінің қылмыстың зардап шеккен адамы ретіндегі негізгі ерекшеліктерімен сипатталады. Кінәлі адам жәбірленушінің психикалық ауытқуы бар екенін анық біледі. Дәрменсіз жағдай ұғымын ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 3) тармағына берілген түсініктемеден қараңыз.

ҚК-нің 128-бабы 2-бөлігінің 12) тармағы бойынша кінәлі адам жәбірленушіні пайдалану мақсатында оның жеке басын куәландыратын құжаттарын қасақана алып қойған, жасырған немесе жойған, сол арқылы жәбірленушінің кінәлі адамға тәуелді болуына жағдай жасаған әрекеттер сараланады.

Жеке басын куәландыратын құжаттарды алып қою, жасыру немесе жою жәбірленушіні тәуелді жағдайға қояды және сол арқылы оған қатысты мәмілелер жасауды, оны тасымалдауды, шетелде ұстап отыруды және т.б. жеңілдетеді. Жеке басын куәландыратын құжатты алып қою (жасырын немесе ашық, күш қолдану арқылы немесе күш қолданбай), не оны жәбірленушіден алдау арқылы тартып алу – кінәлі адамның бұл әрекеттері адам саудасының сараланған құрамымен қамтылады және ҚК-нің 384-бабы бойынша қосымша саралауды талап етпейді.

Құжаттарды жасыру оларды жәбірленушінің құжатты пайдалануына мүмкіндік бермейтіндей етіп кінәлі адамның немесе үшінші тұлғалардың жасыруын, ұстап қалуын және сақтауын білдіреді. Жеке басын куәландыратын құжатты жою оны жарамсыз күйге келтіруді білдіреді (мысалы, өртеу). Осы саралаушы белгінің қосымша сипаттамасын ҚК-нің 125-бабы 2-бөлігінің 9) тармағына берілген түсініктемеден қараңыз.

ҚК-нің 128-бабының 3-бөлігі осы баптың 1 немесе 2-бөліктерінде көзделген әрекеттерді Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерге әкету, Қазақстан Республикасына әкелу немесе бір шет мемлекеттен екінші шет мемлекетке Қазақстан Республикасының аумағы арқылы тасымалдау мақсатында жасағаны үшін, сондай-ақ осындай әрекеттер жасау мақсатында адамды Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерге әкету, Қазақстан Республикасына әкелу немесе бір шет мемлекеттен екінші шет мемлекетке Қазақстан Республикасының аумағы арқылы тасымалдағаны үшін қылмыстық жауаптылықты белгілейді.

Адамдарды Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерге әкету деп Қазақстан Республикасы азаматтарын Қазақстан аумағынан тыс жерге жіберуді түсіну қажет.

Пайдалану мақсатында бір шет мемлекеттен екінші шет мемлекетке Қазақстан Республикасының аумағы арқылы өтетін адамдарды тасымалдау (транзит) деп шетел азаматтарын Қазақстан Республикасының аумағы арқылы бір мемлекеттен екінші мемлекетке ауыстыруды түсіну қажет.

Адам саудасының құрбандарының және кінәлі адамдардың өздерінің шекараны заңсыз кесіп өту фактілеріне дұрыс құқықтық баға беру қажет.

2000 жылғы 15 қарашадағы Біріккен Ұлттар Ұйымының Трансұлттық ұйымдасқан қылмысқа қарсы конвенциясын толықтыратын Адам саудасының, әсіресе әйелдер мен балалар саудасының алдын алу және жолын кесу және ол үшін жазалау туралы хаттаманың 7-бабына сәйкес, адам саудасының құрбаны орналасқан мемлекеттің аумағында осы құрбандарға ізгілік таныту және жанашырлық білдіру тұрғысынан олардың осы мемлекеттің аумағында уақытша немесе тұрақты негізде қалуына мүмкіндік беретін шаралар қабылдау мүмкіндігі қарастырылады.

Адам саудасының құрбандары, егер ҚК-нің 23, 32, 33, 34, 36, 37-баптарында көзделген негіздер болған жағдайда, адам саудасының объектілері ретінде болған кезеңде немесе соның нәтижесінде жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтары үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды. Мысалы, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын заңсыз кесіп өткені үшін (ҚК-нің 392-бабы).

Егер адам саудасының құрбаны адам саудасына және Қазақстан Республикасының аумағынан заңсыз шығуға немесе Қазақстан Республикасының аумағына заңсыз кіруге ерікті түрде келісім берген болса, мәжбүрлеуге ұшырамаған және аса қажеттілік жағдайында әрекет етпеген жағдайда, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын заңсыз кесіп өткені үшін ҚК-нің 392-бабы бойынша қылмыстық жауаптылық жоққа шығарылмайды.

Егер жәбірленушіні Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы арқылы өткізумен айналысатын адам өзі Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын заңсыз кесіп өткен болса, оған жеткілікті негіздер болған жағдайда оның әрекеттері ҚК-нің 392-бабы бойынша да саралануы қажет.

Адам саудасының құрбандарын ауыстыру заңсыз көші-қонды ұйымдастырумен (ҚК-нің 394-бабы) байланысты болуы мүмкін. Қазақстан Республикасының аумағына шетел азаматтары немесе азаматтығы жоқ адамдар болып табылатын адам саудасының құрбандарын кіргізуді немесе Қазақстан Республикасының аумағы арқылы транзиттік өтуді ұйымдастыратын адам осы тұлғалардың құқықтық жағдайы туралы білмеген жағдайларда, ол ҚК-нің 394-бабы бойынша жауаптылыққа тартылады. Егер бұл адам аталған тұлғалардың құқықтық жағдайын білген, бірақ оларды физикалық тұрғыдан тасымалдауға қатыспаған болса, ол жәбірленушілерді Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы өткізу арқылы адам саудасына көмектескені үшін жауаптылыққа тартылады.

Адам саудасын заңсыз көші-қонды ұйымдастырудан (ҚК-нің 394-бабы) ажырату қажет.

Мигранттарды заңсыз әкелудің мақсаты адамдарды немесе жекелеген адамды мүліктік сипаттағы сыйақы үшін заңсыз ауыстыру болып табылады, ал адам саудасының мақсаты – адамды пайдалану. Адам саудасы міндетті түрде мемлекеттік шекараны кесіп өтумен байланысты болмайды. Ол бір мемлекеттің шегінде де жүзеге асырылуы мүмкін. Басқа адамдарды мемлекеттік шекара арқылы заңсыз өткізуді жүзеге асыратын адам мен ауыстырылатын жеке тұлға арасындағы мәміле мақсатқа қол жеткізілген кезде тоқтатылады. Ал адам саудасы сауда құрбанының жеке бас бостандығынан айырылуымен, оның бағындырылуымен байланысты. Мұндай мәміле, әдетте, алдауға немесе жаңылыстыруға негізделеді және жәбірленуші межелі жерге келген кезде тоқтамайды, керісінше сол жерде адамды пайдалану басталады.

Егер адамды әкелу, әкету немесе транзит кезінде Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын кесіп өту өткізу пункттері арқылы белгіленген тәртіпті бұзбай және жалған құжаттарды пайдаланбай немесе үшінші тұлғалардың жарамды құжаттарын алдап пайдаланбай жүзеге асырылса, көрсетілген әрекеттер ҚК-нің 392-бабы бойынша қосымша саралауды талап етпейді.

ҚК-нің 128-бабының 4-бөлігі осы баптың 1, 2 немесе 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер мынадай жағдайларда жасалғаны үшін қылмыстық жауаптылықты белгілейді:

қылмыстық топпен жасалса (ҚК-нің 125-бабы 3-бөлігінің 1) тармағына берілген түсініктемені қараңыз);

абайсызда жәбірленушінің өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соқса.

Жәбірленушінің абайсызда өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан адам саудасы кінәнің екі нысаны бар қылмыс жасауды көздейді. Жәбірленушінің абайсызда өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан ҚК-нің 128-бабында көрсетілген әрекеттер қосымша саралауды талап етпейді.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Адам саудасы үшін жауаптылықты белгілейтін заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 19-тармағының 2-абзацына сәйкес, өзге де ауыр зардаптар деп психикалық ауытқулар мен басқа да ауыр аурулар танылуы мүмкін. Егер жәбірленушіні пайдалану барысында оған қатысты өзге де қасақана қылмыстар жасалса (мысалы, кісі өлтіру, зорлау, АИТВ, венерологиялық ауруларды жұқтыру, абортты заңсыз жасау және т.б.), онда жасалған әрекет қылмыстар жиынтығы бойынша саралануға жатады. Жәбірленушіні пайдалану мақсатында ұрлау немесе заңсыз бас бостандығынан айыру және одан кейін адам саудасына байланысты қылмыстық әрекеттер жасау ҚК-нің 125-бабы 3-бөлігінің 2) тармағы немесе ҚК-нің 126-бабы 3-бөлігінің 2) тармағы және ҚК-нің 128-бабының тиісті бөліктері бойынша қылмыстар жиынтығымен саралануға жатады.

Жәбірленушіні алдау арқылы пайдалану мақсатында ұрлау, одан кейін басып алу және кеңістікте күшпен ауыстыру элементтерінсіз тасымалдау адамды пайдалану мақсатында азғырып-көндіру және тасымалдау болып табылады. Жалпы алғанда, жасалған әрекет ҚК-нің 128-бабының тиісті бөлігі бойынша ғана саралануға тиіс және ҚК-нің 125-бабы 3-бөлігінің 2) тармағында көзделген қылмыстық-құқықтық норманы қолдануды талап етпейді (Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысының 20-тармағы).

ҚК-нің 128-бабының 1, 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 128-бабының 4-бөлігінде көзделген әрекет аса ауыр қылмысқа жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы – Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі және Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ішкі істер қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заң қызметі Заң консультациясы Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар