Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 133-бабына түсініктеме. Кәмелетке толмаған адамды қоғамға қарсы іс-әрекеттер жасауға тарту
1. Кәмелетке толмаған адамды есеңгірететін заттарды тұтынуға не уытқұмарлыққа, не спирттік ішімдіктерді бірнеше рет тұтынуға, не қаңғыбастықпен немесе қайыршылықпен айналысуға тарту —
төрт мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір мың сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
2. Осы әрекетті ата-анасының, педагогтің не Қазақстан Республикасының заңымен кәмелетке толмаған адамды тәрбиелеу жөніндегі міндеттер жүктелген өзге де адамның жасауы —
бес мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір мың екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не алты жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып жазаланады.
3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттерді бірнеше рет не күш қолданып немесе оны қолдану қатерін төндіріп жасау —
үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыра отырып жазаланады.
Қарастырылып отырған қылмыстың қоғамға қауіптілігі кәмелетке толмаған адамның адамгершілік қасиеттерінің бұзылуымен, оның бойында қоғамға жат, құқыққа қайшы өмір салтына деген әдеттің қалыптасуымен сипатталады, ал бұл кейіннен қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға негіз болуы мүмкін. Сонымен қатар, есірткі немесе есеңгірететін заттарды тұтыну денсаулықтың ауыр бұзылуына әкеп соғады, ал кейбір жағдайларда өліммен аяқталады.
Кәмелетке толмаған адамды қоғамға қарсы іс-әрекеттер жасауға тартудың объектісі кәмелетке толмаған адамның қалыпты адамгершілік және дене бітімінің дамуы болып табылады, ал қосымша объектісі ретінде кәмелетке толмаған адамның денсаулығы танылады.
Объективтік жағы жасалған әрекеттің сипаты бойынша ҚК-нің 132-бабында көзделген қылмыстың объективтік жағына ұқсас, бұған кәмелетке толмаған адам тартылатын қызмет түрі кірмейді. Бұл жерде қылмыстық құқық бұзушылық туралы емес, мынадай нысандарда көрініс табатын қоғамға жат мінез-құлықтың әртүрлі түрлері туралы сөз болып отыр: 1) есеңгірететін заттарды тұтыну немесе уытқұмарлық, 2) спирттік ішімдіктерді бірнеше рет тұтыну, 3) қаңғыбастықпен айналысу, 4) қайыршылықпен айналысу.
«Тарту» ұғымы ҚК-нің 132-бабында көзделген қылмысты талдау кезінде қарастырылған. Есеңгірететін заттарды тұтынуға немесе уытқұмарлыққа тарту кәмелетке толмаған адамда есеңгірететін заттарды немесе улы құралдарды тұтынуға деген ықылас туғызуға бағытталған әрекеттер жасауды білдіреді. Есеңгірететін заттарды тұтыну өзінің қоғамдық қауіптілік дәрежесі бойынша кәмелетке толмаған адамды есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын тұтынуға көндіруге (ҚК-нің 299-бабы 3-бөлігінің 1) тармағы) едәуір жақын. Тарту да, көндіру де бір реттік сипатта болуы мүмкін. Есірткі құралдарын тұтынуға көндіру деп басқа адамдарда оларды тұтынуға деген ықылас оятуға бағытталған кез келген қасақана әрекеттерді (үгіттеу, ұсыныс жасау, кеңес беру және т.б.) түсіну қажет. ҚК-нің 133-бабына қатысты есеңгірететін заттарға есірткі немесе психотроптық заттарға жатпайтын, бірақ есеңгірету әсерін тудыруы мүмкін заттарды жатқызу керек. Есеңгірететін заттардың ағзаға тигізетін бұзушы әсерінің дәрежесі есірткі, психотроптық заттар мен олардың аналогтарының әсерінен кем емес. Медициналық деректер бойынша, улы құралдарды бір рет немесе ара-тұра иіскеудің өзі көбінесе ақыл-есінің кемдігіне және аурудың басқа да түрлеріне әкеп соғады.
Есеңгірететін заттарға мыналар жатады: клофелин — кез келген пайыздық мөлшердегі алкоголь қоспасы, димедролдың алкогольмен қоспасы, барбитурат-алкоголь қоспасы, хлороформ, эфир, толуол, хлорэтил, азоттың шала тотығы; құрамында тропан тобының алкалоидтары бар өсімдіктердің спирттік экстрактілері.
Кәмелетке толмаған адамды спирттік ішімдіктерді бірнеше рет тұтынуға тартудың қауіптілігі алкогольдің әлі толық қалыптаспаған, өсіп келе жатқан жасөспірім ағзасына уытты әсер етуімен байланысты. Кәмелетке толмағандарда алкоголизм ересектерге қарағанда әлдеқайда жылдам қалыптасады және, әдетте, ауыр нысандарға ие болады. Алкоголь жасөспірімнің мінез-құлқына кері әсер етеді, көбінесе қылмыс жасауға ықпал етеді. Кәмелетке толмаған адамды спирттік ішімдіктерді тұтынуға тартқаны үшін қылмыстық жауаптылық кінәлі адам белгілі бір уақыт аралығында бір жылдың шегінде осы әрекеттерді екі немесе одан да көп рет жасаған жағдайда туындайды.
Кәмелетке толмаған адаммен спирттік ішімдікті бір рет ішу комментаторлық бапта көзделген қылмыс ретінде қарастырылмайды.
Кәмелетке толмаған адамды қаңғыбастықпен айналысуға тарту деп оны әртүрлі тәсілдермен бір елді мекеннен екінші елді мекенге немесе бір қаланың (ауданның) шегінде және т.б. кезіп жүруге не еңбек етпей табылған табыстар есебінен өмір сүруге қасақана көндіру түсініледі. Қаңғыбастық маскүнемдікпен, жезөкшелікпен, бұзақылықпен, ұрлықпен тығыз байланысты.
ҚК-нің 133-бабында көзделген қылмыс құрамын құрайтын қоғамға қарсы іс-әрекеттердің келесі түрі — қайыршылықпен айналысуға тарту. Қайыршылық паразиттік өмір салтын жүргізу үшін қаражат алудың белгілі бір көзін болжайды. Қайыр сұрау тәсілдері әртүрлі болуы мүмкін. Қайыршылық бөгде адамдардан ақша, азық-түлік, киім-кешек және басқа да материалдық құндылықтар түрінде садақа (қайыр) сұраудан көрініс табады.
Құрылымы бойынша қарастырылып отырған қылмыс құрамы формальды болып табылады. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары туралы істер және оларды қылмыстық құқық бұзушылықтар мен өзге де қоғамға қарсы әрекеттер жасауға тарту жөніндегі сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 25-тармағына сәйкес, кәмелетке толмаған адамды қоғамға қарсы іс-әрекеттер жасауға тарту ересек адамның ықпалымен оның осындай әрекеттерді жасауға ниеті пайда болған кезден бастап аяқталған болып есептеледі.
Кәмелетке толмаған адамды қоғамға қарсы іс-әрекеттер жасауға тартудың субъективтік жағы кәмелетке толған адамның әрекеттеріндегі тікелей қасақаналықпен сипатталады — яғни оның өз әрекеттерінің қоғамдық қауіпті сипатын сезінуі, олардың қоғамдық қауіпті салдарын алдын ала білуі және осы салдардың туындауын қалауы. Жоғарыда аталған Нормативтік қаулының 23-тармағында Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты ҚК-нің 133-бабында көзделген қоғамға қарсы іс-әрекеттер жасауға кәмелетке толмаған адамды тарту тек тікелей қасақаналықпен жасалатынын атап көрсетеді. Бұл ретте қылмыстық жауаптылық кінәлі адамның тартылатын адамның кәмелетке толмаған жасқа толмағанын анық білгені және оны тартудың нақты белгілері болған жағдайда ғана туындайды.
Ересек адамдардың заңда көрсетілген әрекеттерді жасау кезінде басшылыққа алатын себептері көбінесе пайдакүнемдік сипатта болады, паразиттік немесе өзге де төмен ниеттерден туындайды. Ниет пен мақсат осы қылмыстың міндетті белгілері болып табылмайды, алайда оларды анықтау жасалған қылмыстың қауіптілік дәрежесін дұрыс белгілеуге мүмкіндік береді.
Егер адам объективті түрде ықпал еткен, бірақ кәмелетке толмаған адамды ҚК-нің 133-бабында көрсетілген қоғамға қарсы қызметке тарту ниеті болмаған болса, оның әрекеттерінен түсініктеме беріліп отырған бапта көзделген қылмыс құрамын іздеуге болмайды. Сондай-ақ адам тартылатын тұлғаның кәмелетке толмағанын сезінбеген жағдайларда да қылмыс құрамы болмайды.
ҚК-нің 133-бабында көзделген қылмыстың субъектісі — 18 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
ҚК-нің 133-бабының 2-бөлігінде осы қылмысты ата-анасының, педагогтің не заң бойынша кәмелетке толмаған адамды тәрбиелеу жөніндегі міндеттер жүктелген өзге де адамның жасауы түріндегі саралаушы белгі көзделген. Мазмұны бойынша ол ҚК-нің 132-бабының 2-бөлігінде қамтылған осыған ұқсас белгімен сәйкес келеді. Қылмыстың осы сараланған құрамының субъектісі арнайы субъект болып табылады.
ҚК-нің 133-бабының 3-бөлігінде екі аса саралаушы белгі көзделген: кәмелетке толмаған адамды қоғамға қарсы іс-әрекеттер жасауға бірнеше рет не күш қолданып немесе оны қолдану қатерін төндіріп тарту.
Кәмелетке толмаған адамды қоғамға қарсы іс-әрекеттерге бірнеше рет тарту деп түсініктеме беріліп отырған баптың 1 немесе 2-бөліктерінде көрсетілген әрекеттерді бір кәмелетке толмаған адамға қатысты екі немесе одан да көп рет жасауды не заңда көрсетілген әрекеттерді екі немесе одан да көп кәмелетке толмаған адамға қатысты жасауды түсіну қажет. Қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалуы ұғымы мен белгілері туралы ҚК-нің 12-бабына берілген түсініктемені қараңыз.
Кәмелетке толмаған адамды қоғамға қарсы іс-әрекеттер жасауға тарту дене күшін қолданумен қатар жүруі мүмкін (ҚК-нің 133-бабының 3-бөлігі). Дене күшін қолдану ұрып-соғу, дене ауруын келтіруге байланысты өзге де күш қолдану әрекеттері, кәмелетке толмаған адамның денсаулығына қасақана жеңіл немесе орташа ауырлықтағы зиян келтіру түрінде көрініс табуы мүмкін. Егер жәбірленушінің денсаулығына қасақана ауыр зиян келтірілсе (106-бап) не күш қолдану ауырлататын мән-жайлар кезінде азаптау түрінде жасалса (ҚК-нің 110-бабының 2-бөлігі), немесе зорлау не сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері түрінде жасалса (ҚК-нің 120, 121-баптары), кәмелетке толмаған адамды қоғамға қарсы іс-әрекеттер жасауға тарту ҚК-нің көрсетілген баптарымен жиынтық бойынша сараланады.
ҚК-нің 133-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.
ҚК-нің 133-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилұлы Борчашвилиден.
Конституция Заңы Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
