Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 132-бабы. Кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тарту туралы түсініктеме
1. Он сегіз жасқа толған адамның кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тартуы —
үш жылдан алты жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
2. Дәл сол әрекетті ата-анасының, педагогтің не Қазақстан Республикасының заңымен кәмелетке толмаған адамды тәрбиелеу жөніндегі міндеттер жүктелген өзге де адамның жасауы немесе телекоммуникация желілерін, оның ішінде Интернет желісін пайдалану арқылы жасауы —
төрт жылдан сегіз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыруға жазаланады.
3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, күш қолдану арқылы немесе оны қолдану қатерін төндірумен жасалған әрекеттер —
төрт жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыруға жазаланады.
4. Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген, кәмелетке толмаған адамды ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасауға тартумен байланысты әрекеттер —
бес жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыруға жазаланады.
5. Осы баптың бірінші, екінші, үшінші немесе төртінші бөліктерінде көзделген, кәмелетке толмаған адамды қылмыстық топтың қылмыстық қызметіне тартумен байланысты әрекеттер —
он жылдан он бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан өмір бойына айыруға жазаланады.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 27-бабының 1-тармағында: «Неке мен отбасы, ана мен әке және бала мемлекеттің қорғауында болады» деп көзделген. Аталған Конституция бабының 2-тармағында балаларға қамқорлық жасау және оларды тәрбиелеу ата-ананың табиғи құқығы әрі міндеті екендігі атап көрсетілген, ал Конституцияның 27-бабының 3-тармағында: «Кәмелетке толған еңбекке қабілетті балалар еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасауға міндетті» делінген. Осы конституциялық қағидатты ережелер отбасы мен кәмелетке толмағандардың мүдделерін қылмыстық-құқықтық қорғаудың негізіне алынды.
Қазақстан Республикасы Конституциясымен кепілдік берілген баланың негізгі құқықтары мен заңды мүдделерін іске асыру мақсатында, балаларды қоғамдағы толыққанды өмірге дайындаудың басымдығы, олардың қоғамдық маңызы бар және шығармашылық белсенділігін дамыту, жоғары адамгершілік қасиеттерге, отансүйгіштік пен азаматтыққа тәрбиелеу, әлемдік өркениеттің қоғамдық құндылықтары негізінде ұлттық сана-сезімін қалыптастыру қағидаттарын негізге ала отырып, Қазақстан Республикасының 2002 жылғы 8 тамыздағы «Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары туралы» Заңы қабылданды. Аталған Заңның 1-бабының 2) тармақшасына сәйкес, бала — он сегіз жасқа (кәмелетке) толмаған адам.
Заңның 6-бабының 1-тармағына сәйкес, балалардың мүддесі үшін мемлекеттік саясаттың мақсаттары мыналар болып табылады: 1) балалардың құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз ету, олардың кемсітушілігіне жол бермеу; 2) балалардың құқықтары мен заңды мүдделерінің негізгі кепілдіктерін нығайту, сондай-ақ олар бұзылған жағдайларда құқықтарын қалпына келтіру; 3) баланың құқықтарына кепілдіктер берудің құқықтық негіздерін қалыптастыру, баланың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау жөніндегі тиісті органдар мен ұйымдарды құру; 4) балалардың дене, зияткерлік, рухани және адамгершілік дамуына, оларды отансүйгіштікке, азаматтыққа және бейбітшілікке тәрбиелеуге, сондай-ақ баланың жеке басының қоғам, мемлекет халықтарының дәстүрлері, ұлттық және әлемдік мәдениеттің жетістіктері мүддесінде қалыптасуына жәрдемдесу; 5) кәмелетке толмаған адамның құқықтық санасы мен құқықтық мәдениетін қалыптастыру жөніндегі мақсатты жұмысты қамтамасыз ету; 6) балаларды олардың денсаулығы мен дамуына зиян келтіретін ақпараттан қорғауды қамтамасыз ету.
Заңның 10-бабының 2-тармағына сәйкес мемлекет баланың жеке басына қол сұғылмаушылығын қамтамасыз етеді, оны дене және (немесе) психикалық зорлық-зомбылықтан, қатыгез, дөрекі немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынастан, сексуалдық сипаттағы әрекеттерден, қылмыстық қызметке және қоғамға жат әрекеттер жасауға тартудан, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Конституциясында бекітілген адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын шектейтін өзге де қызмет түрлерінен қорғауды жүзеге асырады.
Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі кәмелетке толмағандардың тәрбиесіне зиян келтірумен қатар, өзге адамдардың ықпалына барынша бейім жасөспірімдерді қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тартудан көрінеді.
Кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тартудың объектісі кәмелетке толмағандардың қалыпты адамгершілік, ақыл-ой және дене дамуы болып табылады.
Кәмелетке толмағандарды қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тартудың объективтік жағы тартушының әрекеттеріне сипаттама беру арқылы ашылады. Бұл ретте осы бап бойынша жауаптылық қылмыстық теріс қылықтар жасауға да, қылмыстар жасауға да тартқаны үшін туындайтынын ескеру қажет.
«Тарту» ұғымы орыс тілінің сөздігінде «бір нәрсеге қатысуға итермелеу, тарту» дегенді білдіреді. Кәмелетке толмағандарды қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тартудың кез келген түрі — ересек адам мен кәмелетке толмаған адамның арасындағы қарым-қатынас процесі. Тартушының әрекеттері жасөспірімнің табиғи, қалыпты дамуы мен өмір сүруін бұзуға үздіксіз бағытталады, өйткені тілек пен ұмтылысты оятудың өзі жеке адамның қалыптасқан жай-күйі мен мәртебесінің өзгеруін білдіреді.
Кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тарту деп кәмелетке толмаған адамда бір немесе бірнеше қылмыстық теріс қылықты не қылмыс жасауға қатысуға деген тілек пен ұмтылысты оятуға бағытталған әрекеттерді түсіну қажет. Тарту уәде беруді, иландыруды (белгілі бір пайда алу мүмкіндігі туралы), қорқытуды (ұрып-соғу, масқаралайтын мәліметтерді жария ету қатері), сатып алуды (материалдық сыйақы беру), алдауды (жалған ақпарат беру), кек алу сезімін қоздыруды (дене күшін қолдануға итермелеу), қызғанышты немесе басқа да төмен ниеттерді қоздыруды (беделді орынға ие болуға ұмтылу), қылмыстық құқық бұзушылық жасауды ұсынуды, ұрланған мүлікті сатып алуға немесе өткізуге уәде беруді, қылмыстық құқық бұзушылық жасау немесе оның іздерін жасыру орны мен тәсілдері туралы кеңес беруді және т.б. қамтиды.
Уәде беру деп адамның болашақта кәмелетке толмаған адам үшін қолайлы әрекеттерді орындауына байланысты әртүрлі сипаттағы уәделерді түсіну қажет. Мысалы, кәмелетке толмаған адамға ақша немесе өзге де мүлік беру (оның ішінде қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін ақы ретінде), қылмыстық құқық бұзушылық жасағаннан кейін оны жасырып қалуға уәде беру, оқуға түсуіне көмектесу және т.б.
Алдау кәмелетке толмаған адамға көрінеу жалған мәліметтерді хабарлаудан тұрады, бұл оның қылмыстық құқық бұзушылық жасау туралы шешім қабылдауына себеп болады. Мысалы, кәмелетке толмаған адамды жасына байланысты жасаған әрекеті үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылмайтынына сендіру.
Қорқыту деп кәмелетке толмаған адам қылмыстық құқық бұзушылық жасаудан бас тартқан жағдайда оның өзіне немесе жақындарына қатысты әртүрлі қолайсыз салдардың туындайтыны туралы ескертуді түсіну қажет. Қорқыту мүлікті жою немесе бүлдіру, масқаралайтын мәліметтерді жария ету және т.б. түрінде болуы мүмкін.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2002 жылғы 11 сәуірдегі «Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары және оларды қылмыстық құқық бұзушылықтар мен өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту жөніндегі істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 24-тармағында берілген түсіндірмеге сәйкес, кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тарту деп тартушының кәмелетке толмаған адамда қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға қатысуға деген тілек (ниет, ұмтылыс) пен дайындықты қалыптастыруға бағытталған мақсатты әрекеттерін түсіну қажет. Бұл ретте ересек адамның әрекеттері белсенді сипатта болуы және психикалық немесе дене күшін қолданумен (ұрып-соғу, үгіттеу, қорқыту және үрейлендіру, сатып алу, кек алу, қызғаныш және басқа да төмен ниеттерді қоздыру, жазасыз қалатынына сендіру, қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасау немесе олардың іздерін жасыру орны мен тәсілі туралы кеңес беру, жасалған әрекеттер үшін ақы төлеуге немесе ұрланған мүлікті өткізуге жәрдемдесуге уәде беру және басқа да әрекеттермен) қатар жүруі мүмкін. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдары мен соттар ересек адамның кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылықтар немесе өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту мақсатында қандай нақты әрекеттер жасағанын көрсетуге міндетті. Ересек адамның кәмелетке толмаған адамға психикалық немесе дене күшін қолданбай, қылмыстық құқық бұзушылық жасауды жай ғана ұсынуы кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тарту ретінде бағаланбайды.
Кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылық жасауға тартқан және оны жасауға өзі де қатысқан ересек адамның әрекеттері жасөспіріммен сыбайласып жасалған нақты қылмыстық құқық бұзушылық үшін жауаптылықты көздейтін ҚК баптары бойынша да, оны қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тартқаны үшін де қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша саралануға жатады. Бұл ретте қылмыстық жауаптылық басталатын жасқа толмаған адаммен бірлесіп жасалған қылмыстық құқық бұзушылық адамдар тобы жасаған құқық бұзушылық ретінде сараланбайды. Мұндай жағдайларда ҚК-нің 28-бабының 2-бөлігіне сәйкес, кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылық жасауға тартқан ересек адам қылмыстық құқық бұзушылықтың орындаушысы деп танылады.
Егер кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылық жасауға қасақана тартудың кем дегенде бір фактісі болса, ҚК-нің 132-бабында көзделген қылмыс құрамы орын алады. Қарастырылып отырған қылмыс құрамы өзінің мазмұны бойынша өте ауқымды, өйткені ол тек оған дайындалуды ғана емес, қылмыстық мінез-құлыққа үйретуді де қамтиды.
ҚК-нің 132-бабында көзделген қылмыс құрамының болуы үшін кәмелетке толмаған адамның ересек адам оны қылмыстық құқық бұзушылық жасауға тартқанға дейінгі мінез-құлқының маңызы жоқ. Бұл бірқатар мән-жайларға байланысты. Біріншіден, ересек ұйымдастырушы немесе айдап салушы кәмелетке толмаған адамның бұрынғы қоғамға жат тәжірибесі туралы әрдайым нақты ақпаратқа ие бола бермейді. Екіншіден, ересек адамның қылмыстық әрекеттері кәмелетке толмаған адамның қоғамға жат бағыттылығын күшейтуге, яғни оны қоғамға қарсы өмір салтын ұстануға тартуға бағытталған. Үшіншіден, қылмыстық құқық бұзушылықтар жасау көбінесе кәмелетке толмаған адамның жеке басының жас ерекшеліктеріне, жаңа нәрсені танып-білуге және сезінуге деген ұмтылысына, ал кейде таза балалық ниеттеріне байланысты түсіндіріледі.
ҚК-нің 132-бабында көзделген қылмыс құрамы құрылымы бойынша формальды болып табылады. Қылмыс кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылық жасауға көндіру сәтінен бастап, яғни ересек адамның ықпалымен оның бойында оны жасауға деген қасақана ниет пайда болған кезден бастап аяқталған деп танылады.
Кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тартудың субъективтік жағы ересек адамның әрекеттерінде қасақаналықтың болуын — оның өз әрекеттерінің қоғамға қауіпті сипатын сезінуін және олардың қоғамға қауіпті салдарын алдын ала білуін көздейді.
Жоғарыда аталған Нормативтік қаулының 23-тармағында ҚК-нің 132-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылық тек тікелей қасақаналықпен жасалатыны көрсетілген. Бұл ретте кінәлі адам тартылып отырған тұлғаның кәмелетке толмаған жасын анық білген жағдайда ғана қылмыстық жауаптылық туындайды.
Қылмыс жасаудың себептері әртүрлі болуы мүмкін және жаза тағайындау кезінде ескерілуге тиіс.
Кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тартудың субъектісі — он сегіз жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға (ҚК-нің 132-бабының 1-бөлігі). ҚК-нің 132-бабында саралаушы және аса саралаушы белгілер көзделген.
ҚК-нің 132-бабының 2-бөлігінде кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тартуды ата-анасының, педагогтің не заң бойынша кәмелетке толмаған адамды тәрбиелеу жөніндегі міндеттер жүктелген өзге де адамның жасағаны немесе телекоммуникация желілерін, оның ішінде Интернет желісін пайдалану арқылы жасағаны үшін жауаптылық күшейтілген. Жасөспірімдерді қылмыстық қызметке тартқаны үшін жауаптылыққа тартылатын адамдар тобын кеңейту әбден орынды деп санаймын, өйткені мұндай жағдайларда жасөспірім жастағы адамдардың қалыпты адамгершілік, рухани, дене және жыныстық дамуы мен денсаулығына барынша зиян келтіріледі. Кәмелетке толмаған адамға қамқорлық жасау міндеттері жүктелген өзге адамдар деп, мысалы, интернаттардың тәрбиешілері, спорт командаларының жаттықтырушылары және т.б. түсініледі.
Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінің 70-бабына сәйкес, ата-аналар өз баласының денсаулығына қамқорлық жасауға міндетті. Баланы тәрбиелеп отырған ата-аналар оның дене, психикалық, адамгершілік және рухани дамуы үшін қажетті өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етуге жауапты болады. Ал аталған Кодекстің 72-бабына сәйкес, ата-аналар ата-ана құқықтарын жүзеге асыру кезінде баланың дене және психикалық денсаулығына, оның адамгершілік дамуына зиян келтіруге құқылы емес. Баланы тәрбиелеу тәсілдері баланы менсінбеуді, қатыгез, дөрекі, адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынасты, қорлауды немесе пайдалануды болдырмауға тиіс.
Ата-аналар балаға қатыгездікпен қараған, оның ішінде оған дене немесе психикалық зорлық-зомбылық көрсеткен, оның жыныстық қолсұғылмаушылығына қастандық жасаған, не ата-аналар өз баласының өміріне немесе денсаулығына қарсы қасақана қылмыстық құқық бұзушылық жасаған жағдайларда олар ата-ана құқықтарынан айырылады (Кодекстің 75-бабы) (осы мәселе бойынша Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 29 қарашадағы «Балаларды тәрбиелеуге байланысты дауларды шешу кезінде соттардың заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулысын да қараңыз).
Баланы асырап алушылар да баланы тәрбиелеуге, оның денсаулығына, дене, психикалық, адамгершілік және рухани дамуына қамқорлық жасауға міндетті (Кодекстің 86-бабы). «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекстің 106-бабында көрсетілген жағдайларда бала асырап алудың күші жойылады (осы мәселе бойынша Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2016 жылғы 31 наурыздағы «Соттардың бала асырап алу (қыз бала асырап алу) туралы заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысын және Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 29 қарашадағы «Балаларды тәрбиелеуге байланысты дауларды шешу кезінде соттардың заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулысын да қараңыз).
ҚК-нің 132-бабының 3-бөлігінде ерекше саралаушы белгі — күш қолдану немесе оны қолдану қатерін төндіру арқылы кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тарту көзделген. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2002 жылғы 11 сәуірдегі жоғарыда келтірілген Нормативтік қаулысының түсіндірмелеріне сәйкес, ҚК-нің 132-бабының 3-бөлігінде көзделген кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылықтар немесе өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту кезіндегі күш қолдану деп ұрып-соғуды, дене ауырсынуын келтіруге байланысты өзге де күш қолдану әрекеттерін, кәмелетке толмаған адамның денсаулығына жеңіл немесе ауырлығы орташа зиян келтіруді түсіну қажет.
Егер кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тарту оның денсаулығына ауыр зиян келтірумен немесе қылмыстық құқық бұзушылықтың дербес құрамын құрайтын басқа да әрекеттермен ұштасса, Жоғарғы Соттың пікірінше, жасалған әрекет қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша саралануға тиіс (Нормативтік қаулының 26-тармағы).
Мен мұндай Жоғарғы Сот түсіндірмесін қате және қолданыстағы қылмыстық заңнамаға сәйкес келмейді деп санаймын. Кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тарту дене күшін қолданумен (ҚК-нің 132-бабының 3-бөлігі) қатар жүруі мүмкін. Мұндай жағдайларда ҚК-нің 132-бабының түсіндіріліп отырған бабының 3-бөлігінің мағынасындағы күш қолдану денсаулыққа ауыр зиян келтіруді де қамтиды, сондықтан ҚК-нің 106-бабы бойынша қосымша саралау талап етілмейді. ҚК-нің 132-бабының 3-бөлігінің мағынасындағы күш қолдану ауырлататын мән-жайлар кезінде жасалған азаптауды да (ҚК-нің 110-бабының 2-бөлігі) қамтиды.
Егер күш қолдану ауырлататын мән-жайлар кезінде жасалған зорлау немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері (ҚК-нің 120, 121-баптары) түрінде жасалса, әрекет қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша саралануға тиіс.
Психикалық зорлық-зомбылық деп кәмелетке толмаған адам қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысудан бас тартқан жағдайда оның денсаулығына дереу зиян келтіру қатерін төндіруді түсіну қажет.
Бұрын атап өтілгендей, Жоғарғы Соттың түсіндірмесіне сәйкес, ҚК-нің 132-бабының 1-бөлігіндегі тарту ұғымы ұрып-соғу мен қорқытуды да қамтиды. Жоғарғы Сот осы белгілерді кәмелетке толмаған адамды қылмыстық қызметке тарту кезінде күш қолдану ұғымын ашу барысында да пайдаланады, ал бұл әрекет ҚК-нің 132-бабының 3-бөлігінде ерекше саралаушы белгі ретінде көзделген. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының мұндай екіұшты ұстанымы қарастырылып отырған қылмысты саралау кезінде қиындықтар туғызады және сөзсіз туғызатын болады. Жоғарғы Соттың осы олқылығын пайдалана отырып, құқық қолдану органдары бір жағдайларда «ұрып-соғу» мен «қорқытуды» ҚК-нің 132-бабының 1-бөлігі бойынша, ал басқа жағдайларда осы баптың 3-бөлігі бойынша саралайтын болады. Менің берік сенімім бойынша, кәмелетке толмағандарды қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тарту кезінде ұрып-соғуды ҚК-нің 132-бабының 3-бөлігінде көзделген күш қолдану ретінде қарастыру қажет. Оның үстіне, қылмыстың сипатын және ұрып-соғу немесе өзге де күш қолдану әрекеттерінің кәмелетке толмағандарға қатысты жасалатынын ұмытпау керек.
ҚК-нің 132-бабының I бөлігінде күш қолданбайтын дене және психикалық ықпал ету тәсілдері туралы сөз болады. Жоғарғы Сот кәмелетке толмаған адамның жеке басына қатысты психикалық зорлық-зомбылықтың қылмыс жасау тәсілі ретіндегі қоғамдық қауіптілік дәрежесін жете бағаламайды. Кәмелетке толмаған адамның психикасына жасалған қысымның салдарынан жан күйзелісі, тіпті психикалық жай-күйінің бұзылуы орын алуы мүмкін екенін жоққа шығаруға болмайды. Мұндай салдар кейбір жағдайларда дене жарақаттарынан кем емес, тіпті олардың ауырлығынан да едәуір қауіпті әрі маңызды болуы мүмкін. Айтылғандар Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары және оларды қылмыстық құқық бұзушылықтар мен өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту жөніндегі істер бойынша сот практикасы туралы» Нормативтік қаулысынан «ұрып-соғу» және «қорқыту» ұғымдарын ҚК-нің 132-бабының 1-бөлігіндегі «тарту» ұғымын ашу кезінде алып тастау қажеттігін негіздейді. Осылайша, бұл ұғымдар түсіндіріліп отырған баптың 3-бөлігіндегі «күш қолдану» ұғымын сипаттайтын болады.
Күш қолданбайтын психикалық ықпал ету тәсілдеріне иландыру, сендіру, сатып алу, үрейлендіру, қызғаныш, кек алу сезімдерін қоздыру, жағымсыз жағдайлар туғызуға уәде беру және т.б. жатады. Дене күшін қолданбайтын ықпал ету адамның денесін қағу, мақұлдаған белгі ретінде басын изеу және күш қолдануды жоққа шығаратын басқа да әрекеттер арқылы көрініс табуы мүмкін. Қылмыстық заңнамада мұндай тәсіл ҚК-нің 124-бабында күш қолданбай жасалатын азғындық әрекеттерді көздеу кезінде қолданылған.
ҚК-нің 132-бабының 4-бөлігі ересек адамның кәмелетке толмаған адамды ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасауға тартқаны үшін жауаптылығын реттейді. Ауыр қылмыстар деп ҚК-де көзделген ең жоғары жаза он екі жылдан аспайтын мерзімге бас бостандығынан айыру болып табылатын қасақана әрекеттер танылады (ҚК-нің 11-бабының 4-бөлігі). Аса ауыр қылмыстар деп ҚК-де он екі жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айыру, өмір бойына бас бостандығынан айыру немесе өлім жазасы түріндегі жаза көзделген қасақана әрекеттер танылады (ҚК-нің 11-бабының 5-бөлігі).
ҚК-нің 132-бабының 5-бөлігі кәмелетке толмаған адамды қылмыстық топтың қылмыстық қызметіне тартуға байланысты жауаптылықты реттейді. Қылмыстық топ ұғымы ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 15) тармағына берілген түсініктемеде көрсетілген.
ҚК-нің 132-бабының 1, 2, 3, 4-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.
ҚК-нің 132-бабының 5-бөлігінде көзделген әрекет аса ауыр қылмысқа жатады.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
