Кәсіпкерлер мен тұтынушылардың құқықтарын қорғау
🔷 I. ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
ҚР Азаматтық кодексінің 10-бабы мыналарды айқындайды:
· кәсіпкерлік қызмет ұғымын;· оның еркіндігінің кепілдіктерін;· бизнесті мемлекеттік қорғау нысандарын;· тұтынушылардың негізгі құқықтарын.
Бұл бап мемлекеттің екіжақты құқықтық саясатын көрсетеді:
· бір жағынан — жеке бастаманы қолдау;· екінші жағынан — қоғам мен тұтынушылар мүддесі үшін реттеу.
🔹 II. КӘСІПКЕРЛІК ҰҒЫМЫ (1-т.)
🔸 Қызмет келесі белгілерге ие болуы тиіс:
· дербес — субъект өз еркімен әрекет етеді;· бастамашыл — іскерлік белсенділікті білдіреді;· тәуекелді — кәсіпкер мүліктік жауапкершілік көтереді;· мақсаты — таза табыс табу.
🔸 Меншік нысандары:
· жеке меншік (ҚР АК 192-бабы негізінде);· мемлекеттік меншік (шаруашылық жүргізу құқығындағы кәсіпорындар арқылы — ҚР АК 202-бабы,немесе жедел басқару құқығындағы — ҚР АК 203-бабы).
📌 Мысал: Жеке кәсіпкер кафе ашады — өз бастамасымен, өз тәуекелімен және өз мүлкі есебінен әрекет етеді.
🔹 III. МЕМЛЕКЕТТІҢ КӘСІПКЕРЛЕРГЕ БЕРЕТІН КЕПІЛДІКТЕРІ (2-т.)
🔸 Бұл кепілдіктер ҚР Конституциясының 26-бабына негізделеді, онда:
· экономикалық қызмет еркіндігі;· жеке меншіктің қорғалуы бекітілген.
🔹 Сондай-ақ кәсіпкерлікті қолдау келесі құралдар арқылы жүзеге асырылады:
· ҚР Кәсіпкерлік кодексі (ҚР КК) — арнайы құқықтық акт;· «Бизнестің жол картасы» және басқа да мемлекеттік бағдарламалар.
🔹 IV. КӘСІПКЕРЛЕР ҚҰҚЫҚТАРЫН ҚОРҒАУ ТӘСІЛДЕРІ (3-т.)
📌 1–7-тармақшаларға түсіндірме:
| № | Механизм | Түсіндірме |
|---|---|---|
| 1 | 📃 Рұқсаттар мен хабарламалардан босатылу | Тек «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» заңда тікелей көзделген жағдайларда ғана. |
| 2 | 🏢 Тіркеудің оңайлатылған тәртібі | Бір тіркеуші органда тіркеу (мысалы, eGov немесе ХҚКО арқылы). |
| 3 | 🕵️ Тексерулерді шектеу | ҚР КК 143-бабын қараңыз — жоспарлы және жоспардан тыс тексерулер тек заңда белгіленген негіздер бойынша. |
| 4 | ⚖️ Қызметті тек сот шешімімен тоқтату | Мысалы, салық органының өтініші бойынша тарату — тек сот арқылы. |
| 5 | 🚫 Тыйым салынған қызмет түрлерінің тізбесі | ҚР Үкіметінің 2015 жылғы №1302 қаулысын қараңыз. |
| 6 | 💸 Мемлекеттік органдардың заңсыз араласқаны үшін жауапкершілігі | Мысалы, лицензия беруден заңсыз бас тарту салдарынан келтірілген залалды өтеу (ҚР АК 9, 956-баптары). |
| 6-1 | 🤝 Мемлекеттік органдардың шарттарды мәжбүрлеп таңуына тыйым салу | Мемлекеттік органдардың функцияларын алмастыру мен экономикаға заңсыз араласуды болдырмайды. |
| 7 | 🔍 Өзге де қорғау құралдары | Әкімшілік шағымдану, медиация, халықаралық арбитраж және т.б. |
🔹 V. РҰҚСАТ БЕРУ ЖӘНЕ ХАБАРЛАУ ТӘРТІБІ (4-т.)
🔸 ҚР «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Заңымен реттеледі:
· рұқсат беру режимі — қауіптілігі жоғары қызмет түрлері үшін(мысалы, фармацевтика, қару айналымы);· хабарламалық режим — қауіптілігі төмен қызметтер үшін(кафе, тігін шеберханасын ашу және т.б.).
🔸 Негізгі өлшемдер:
· өмір мен денсаулықты қорғау;· қоршаған ортаны қорғау;· ұлттық қауіпсіздік пен қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету.
📌 Мысал: Білім беру қызметін жүзеге асыру үшін лицензия қажет,ал шаштараз ашу үшін хабарлама жеткілікті.
🔹 VI. КОММЕРЦИЯЛЫҚ ҚҰПИЯ (5-т.)
🔸 Қорғалады:
· ҚР АК 126-бабымен;· ҚР Кәсіпкерлік кодексінің 22-бабымен;· «Жеке кәсіпкерлік туралы» заңмен;· ҚР Қылмыстық кодексімен(ҚР ҚК 200-бабы — коммерциялық, банктік және өзге де құпияларды заңсыз алу және жария ету).
🔸 Құрамына кіреді:
· технологиялық үдерістер;· клиенттер туралы мәліметтер;· бағалар, жоспарлар, маркетингтік стратегиялар.
🔸 Құпияға жатпайды:
· мемлекеттік тізілімдердегі деректер;· лицензиялар;· мемлекеттік статистика және т.б.
📌 Мысал: Турфирманың клиенттер базасы — коммерциялық құпия, оны бәсекелестерге беруге болмайды.
🔹 VII. ТҰТЫНУШЫЛАРДЫҢ ҚҰҚЫҚТАРЫ (6-т. және баптың соңы)
🔸 Сондай-ақ ҚР «Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» Заңымен реттеледі.
| Құқық | Сипаттамасы |
|---|---|
| ✅ Шартты еркін жасау | Тауарды, қызметті және сатушыны таңдау құқығы. |
| ✅ Сапа мен қауіпсіздік | Өнімге қойылатын талаптар — Техникалық регламенттер, ЗоЗПП 8-бабы. |
| ✅ Ақпарат алу | Құрамы, жарамдылық мерзімі және басқа мәліметтер — ЗоЗПП 16-бабы. |
| ✅ Бірігу құқығы | Тұтынушылар қауымдастықтарына қатысу — ЗоЗПП 39-бабы. |
📌 Мысал: Тұтынушы сапасыз тауардан 14 күн ішінде бас тартып, ақшасын қайтарып алуға құқылы (ЗоЗПП 9-бабы).
🔷 VIII. САБАҚТАС ЖӘНЕ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ НОРМАЛАР
| Дереккөз | Норма | Байланысы |
|---|---|---|
| ҚР Конституциясы | 6, 26-баптар | Меншік пен кәсіпкерлікті қорғау |
| ҚР Кәсіпкерлік кодексі | 143–149-баптар | Тексерулер, мемлекеттік органдардың жауапкершілігі |
| «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Заң | тұтастай | Рұқсат алу рәсімдерін айқындайды |
| ҚР ЗоЗПП | 8–41-баптар | Тұтынушылардың құқықтары |
| БҰҰ-ның тұтынушылардың құқықтарын қорғау декларациясы (1985 ж.) | Тұтынушыларды қорғаудың жалпы стандарттары | |
| ДСҰ-ның ТБТ жөніндегі келісімі | Өнім қауіпсіздігіне қойылатын талаптар | |
| Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт | 17, 19-баптар | Ақпаратты және кәсіпкерлік құқықтарды қорғау |
🔷 IX. ҚОРЫТЫНДЫ
ҚР Азаматтық кодексінің 10-бабы нарық еркіндігі мен тұтынушылардың құқықтары арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етеді. Ол:
· жеке бастаманы және кәсіпкерліктің дамуын ынталандырады;· мемлекеттік органдардың заңсыз араласуынан қорғауға кепілдік береді;· тұтынушыларды әлсіз тарап ретінде қорғайды.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
