Мұрагер деп тану және мұрагерді мұраға құқық туралы куәлікке енгізу
Апелляциялық тәртіппен Ақтөбе қаласы сотының 2024 жылғы 11 наурыздағы П.-ның К.И., К.Р.-ға қатысты мұрагер деп тану, мұрагерді мұраға құқық туралы куәлікке енгізу туралы талап қоюы бойынша шешімі өзгертілді.
Бірінші сатыдағы сот П.-ны К.И., К.Р.-мен тең дәрежеде заң бойынша мұраға құқық туралы куәліктерге мұрагер ретінде енгізу туралы шешім қабылдаған.
Сот алқасы бірінші сатыдағы соттың қорытындыларын қате деп таныды, себебі Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасында мұрагерді бұрын берілген куәлікке енгізу құқықтарды қорғаудың осындай тәсілі ретінде көзделмеген. Талап қоюшы өзге мұрагерлерге берілген мұраға құқық туралы куәлікті даулауға құқылы болған, осыған байланысты сот алқасы сот шешімінің аталған бөлігін жойып, талап қоюдан бас тарту туралы жаңа шешім қабылдады.
Жалпы ережелер
Мұрагерлік істер бойынша дауларды шешу кезінде соттар Нормативтік қаулының 1-тармағының талаптарына сәйкес мұраның ашылған күнінде қолданыста болған заңнаманы басшылыққа алуға тиіс.
Мұрагерлік қатынастарды реттеудің бұрынғы тәртібіне қандай да бір өзгерістер мен толықтырулар енгізетін жаңа заң ол қолданысқа енгізілгеннен кейін туындаған құқықтар мен міндеттерге қолданылады.
Бұған дейінгі жалпылама шолуда 1999 жылғы 1 шілдеден бастап, яғни Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің (Ерекше бөлім) қолданысқа енгізілуімен мұраны қабылдаудың бұрын қолданыста болған тәртібі өзгергені түсіндірілген.
1999 жылғы 1 шілдеге дейін қолданыста болған Қазақ КСР Азаматтық кодексінің 542-бабына сәйкес мұраны алу үшін мұрагер оны қабылдауға тиіс болған.
Мұрагер мұраны іс жүзінде иеленуге немесе басқаруға кіріскен кезде не мұраның ашылған жеріндегі мемлекеттік нотариат кеңсесіне мұраны қабылдау туралы өтініш берген кезде мұраны қабылдаған болып танылған.
Аталған әрекеттер мұра ашылған күннен бастап алты ай ішінде жасалуға тиіс болған.
1999 жылғы 1 шілдеде Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Ерекше бөлім) қолданысқа енгізілуімен мұраны қабылдау ережелері едәуір өзгерді, «мұраны қабылдау презумпциясы» қолданыла бастады, яғни мұрагер мұра ашылған кезден бастап өзіне тиесілі мұраға құқықты иеленді, егер ол кейіннен мұрадан бас тартпаса, мұрагерлік құқығынан айырылмаса және оны мұрагер етіп тағайындау туралы өсиеттік өкімнің жарамсыз деп танылуы салдарынан мұрагерлік құқығын жоғалтпаса.
2007 жылғы 3 ақпаннан бастап мұраны қабылдаудың бұрынғы тәртібі қайта қолданыла бастады (Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексіне (Жалпы және Ерекше бөлімдеріне) өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы 2007 жылғы 12 қаңтардағы Заң).
Жекелеген жағдайларда соттар істі қарау кезінде мұра ашылған күні қолданыста болған заңнаманы басшылыққа алу қажеттігін ескермейді.
Ақтөбе облысы Мұғалжар аудандық сотының 2024 жылғы 16 мамырдағы шешімімен Г.В.В.-ның «Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы Қандыағаш қаласы әкімінің аппараты» ММ-не қатысты мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру және оны мұраны қабылдаған мұрагер деп тану туралы талап қоюы қанағаттандырылған. Апелляциялық тәртіппен іс қаралмаған.
Іс мән-жайларынан мұра қалдырушы Г.В.Н.-ның 2000 жылғы 13 желтоқсанда, яғни мұраны қабылдау презумпциясы қолданылған кезеңде қайтыс болғаны анықталады. Алайда талап қоюшы мұраға құқық туралы куәлік алу үшін Ақтөбе нотариаттық округінің нотариусы К.-ға жүгінген кезде, оған мұраны қабылдау мерзімін өткізіп алуына байланысты бас тартылған.
Мұндай қателіктер жүйелі сипатқа ие, жекелеген нотариустардың заңды білмеуі азаматтардың соттарға негізсіз жүгінуіне әкеп соғады, ал соттар нотариустардың құқыққа қайшы әрекеттерінің жолын кеспей, азаматтардың құқықтарының одан әрі бұзылуына ықпал етеді.
Соттар мұрагерлер шеңбері де мұра ашылған кезде қолданыста болған заңнама бойынша айқындалатынын білуге тиіс. Қазақ КСР Азаматтық кодексі қолданыста болған кезеңде мұрагерлердің тек үш кезегі болған, 1999 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде заң бойынша мұрагерлердің алты кезегі белгіленді, ал 2007 жылғы 3 ақпаннан бастап мұрагерлер шеңбері қайта өзгертілді.
1999 жылғы 1 шілдеден 2007 жылғы 3 ақпанға дейінгі кезеңде Азаматтық кодексте мұрагерлік трансмиссия институты болмаған, ал 2007 жылғы 3 ақпаннан бастап өкілдік ету құқығы бойынша мұрагерлік ережелері өзгертілді.
Осылайша, әртүрлі кезеңдерде бір мәселенің құқықтық реттелуінің әртүрлі болуына байланысты соттар құқық нормаларын мұра ашылған кездегі қолданыстағы заңнамаға сәйкес қолдануға тиіс.
Соттылық
Азаматтық процестік кодекске сәйкес мұрагерлік құқықтық қатынастардан туындайтын азаматтық істердің мынадай соттылығы белгіленген.
АПК-нің 31-бабының 3-бөлігіне сәйкес мұрагерді лайықсыз мұрагер деп тану, мұраны иесіз қалған мұра деп тану, мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру, мұрадан бас тарту мерзімін ұзарту туралы талап қоюлар бойынша істердің айрықша соттылығы белгіленген.
Жоғарыда көрсетілген талап қоюлар бойынша істер мұраның ашылған жері бойынша қаралады.
Бұған дейінгі жалпылама шолуда АПК-нің 31-бабының 3-бөлігі мен Нормативтік қаулының 12-тармағы арасындағы қайшылыққа байланысты мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру туралы талап қоюлар бойынша істердің соттылығы мәселелері түсіндірілген. Нормативтік қаулыға тиісті өзгерістер енгізілгенге дейін соттарға АПК нормаларын басшылыққа алу, яғни мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру немесе мұрадан бас тарту мерзімін ұзарту туралы талап қоюларды мұраның ашылған жеріндегі сотқа беру ұсынылған.
АК-нің 1043-бабына сәйкес мұраның ашылған жері мұра қалдырушының соңғы тұрақты тұрған жері болып табылады, ал егер ол белгісіз болса – мүліктің немесе оның негізгі бөлігінің орналасқан жері болып табылады.
Жетісу облысы Ақсу аудандық сотының 2024 жылғы 23 қазандағы ұйғарымымен А.Т.-ның О.-ға және басқа да тұлғаларға қатысты мұраны қабылдау мерзімін қалпына келтіру туралы талап қоюы істің осы сотқа соттылығына жатпайтындығына байланысты негізсіз қайтарылған. Сот талап қоюды қайтаруға негіз ретінде қайтыс болған А.М.-ның Талдықорған қаласында тіркелгенін көрсеткен.
Жетісу облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2024 жылғы 10 желтоқсандағы ұйғарымымен бірінші сатыдағы соттың ұйғарымы жойылып, талап қою сол сотқа қарауға жіберілген.
Құқық қорғау және арнайы органдардың ақпарат алмасу жүйесінің (ҚҚАОАЖ) мәліметтеріне сәйкес, қайтыс болған А.М. тірі кезінде Ақсу ауданы Жансүгіров ауылында тіркелген. Мұра қалдырушының соңғы тұрған жеріне қатысты осындай ақпаратты полиция органдары да ұсынған. Сонымен қатар А.М.-ның жоғарыда көрсетілген мекенжай бойынша тұрғын үй құрылысы меншік құқығымен тіркелген.
АПК-нің 31-бабының 2-бөлігіне сәйкес мұра қалдырушының кредиторлары мұрагерлерге, өсиетті орындаушыға (мұраны сенімгерлік басқарушыға) қоятын талап қоюлары бойынша істердің айрықша соттылығы белгіленген. Мұндай істер мұралық мүліктің орналасқан жері бойынша, осы баптың бірінші бөлігінде белгіленген, яғни жылжымайтын мүлікке қатысты белгіленген қағидалар бойынша қаралады.
Егер мұралық мүлікке жылжымалы мүлік (банктердегі салымдар, шаруашылық серіктестігінің жарғылық капиталындағы үлес, кооперативтердегі пайлар және т.б.) кіретін болса, кредиторлардың талап қоюларына жалпы соттылық қағидалары қолданылады – талап жауапкердің орналасқан жері бойынша беріледі.
Кәмелетке толмаған балалардың мұрагерлік құқықтарын қорғау туралы даулар АПК-нің 27-бабының 3-бөлігіне сәйкес кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттарда қаралады.
Жекелеген жағдайларда соттар істерді кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған соттарға соттылығы бойынша негізсіз жібереді.
Төменде мәтіннің заңи терминологиясы мен құрылымы сақтала отырып, қазақ тіліне аудармасы берілді.
Қызылорда қалалық сотының 2024 жылғы 2 қазандағы ұйғарымымен И.-ның А.-ға қатысты мұрадан бас тарту туралы өтінішті заңсыз деп тану және мұраға құқық туралы куәлікті жарамсыз деп тану туралы талап қоюы жауапкердің талап қоюшының алдында кәмелетке толмаған балаларды асырауға арналған алимент бойынша берешегі бар деген негізбен Қызылорда облысының кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотына соттылығы бойынша жіберілген.
Апелляциялық алқа бірінші сатыдағы соттың қорытындысымен келіспей, ұйғарымды жойып, істі мәні бойынша қарау үшін сол сотқа жіберді. Апелляциялық алқа аталған талап қоюдың кәмелетке толмағандардың мүддесінде берілмегенін, ал олардың мұра қалдырушының мұрагерлері болып табылмайтынын көрсетті.
Жалпы соттылық қағидалары (жауапкердің орналасқан жері бойынша) мұрагерлік құқықтардан туындайтын барлық өзге де істерге (өсиетті, мұраға құқық туралы куәлікті жарамсыз деп тану туралы, жылжымайтын мүлікке құқық туралы куәліктерді қоспағанда және т.б.) қолданылады.
Солтүстік Қазақстан облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2025 жылғы 13 ақпандағы ұйғарымымен Ғабит Мүсірепов атындағы аудандық соттың 2025 жылғы 16 қаңтардағы «ЖШС-нің С.-ға, Ф.-ға қатысты заң бойынша мұраға құқық туралы куәлікті жарамсыз деп тану туралы талап қоюын қайтару туралы» ұйғарымы жойылды.
Талап қоюды қайтару кезінде бірінші сатыдағы сот талап қоюшының заңды тұлға болып табылатынын, жауапкер С.-ның жеке кәсіпкер (бұдан әрі – ЖК) ретінде тіркелгенін, дау фермер қожалығындағы (бұдан әрі – ФҚ) ортақ үлестік меншікке қатысушылардың үлесіне қатысты туындағанын негізге алған, бұл мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотқа (бұдан әрі – МАЭС) соттылығы жататын корпоративтік даудың бар екенін көрсетеді деп тұжырымдаған.
Сот алқасы аталған қорытындыларды негізсіз деп танып, жауапкер С.-ның ЖШС-нің немесе ФҚ-ның қатысушысы, сондай-ақ аталған ұйымдардың басшысы немесе бұрынғы басшысы болып табылмайтынын көрсетті. Осыған байланысты даудың корпоративтік дау болып табылады деген соттың қорытындысы АПК-нің 27-бабының мазмұнына қайшы келеді. С.-ның ЖК ретіндегі мәртебесінің істің МАЭС соттылығына жатқызылуына маңызы жоқ, себебі ЖШС-нің жүгінуі жауапкер – жеке тұлғаның құқық белгілейтін құжатына дау айтумен байланысты.
АПК-нің 307-бабына сәйкес заңдық маңызы бар фактіні анықтау туралы істер бойынша арыз арыз берушінің тұрғылықты жері бойынша сотқа беріледі, бұған жылжымайтын мүлік объектілерін иеленуді, пайдалануды және (немесе) оған билік етуді растайтын құжаттардың бар екендігі фактісін анықтау туралы арыздар жатпайды, мұндай арыздар жылжымайтын мүліктің орналасқан жері бойынша сотқа беріледі.
Жамбыл облысы Тараз қалалық сотының 2024 жылғы 6 желтоқсандағы шешімімен Л.Т.-ның мұраның ашылған жерінің заңдық фактісін анықтау туралы арызы қанағаттандырылды. 1999 жылғы 24 қазанда қайтыс болған Л.С. қайтыс болғаннан кейін мұраның ашылған жері Тараз қаласы болып белгіленді.
Сотқа жүгінуге 2024 жылғы 11 қазанда нотариус С. шығарған қаулы негіз болған, оған сәйкес арыз берушіге жұбайы қайтыс болғаннан кейін мұраға құқық туралы куәлік беруден бас тартылып, мұраның ашылған жерін анықтау үшін сотқа жүгіну ұсынылған. Бұған мұралық мүліктің (Тараз қаласындағы пәтердің) орналасқан жері бойынша жұбайы тіркеуде тұрмағаны және тіркелген жерінен шығарылғаны себеп болған.
Бұл жағдайда нотариус мұраға құқық туралы куәлік беруден негізсіз бас тартқан, өйткені АК-нің 1043-бабына сәйкес мұраның ашылған жері мұра қалдырушының соңғы тұрған жері болып табылады, ал егер ол белгісіз болса – мүліктің немесе оның негізгі бөлігінің орналасқан жері болып табылады. Осыған сәйкес соттың арызды қанағаттандыруына құқықтық негіздер болмаған.
Алматы қаласында тұратын А. сотқа өзінің әжесі У.-мен туыстық қатынастар фактісін және Ақтөбе облысы Хромтау қаласының аумағында У. қайтыс болғаннан кейін ашылған мұраны қабылдау фактісін анықтау туралы екі фактіні анықтау жөнінде арызбен жүгінген.
Хромтау аудандық сотының 2024 жылғы 2 тамыздағы ұйғарымымен А.-ның арызы АПК-нің 307-бабына сілтеме жасала отырып, істің аталған сотқа соттылығына жатпайтынына байланысты қайтарылған.
Апелляциялық сатыдағы сот АПК-нің 31-бабының ережелеріне сілтеме жасай отырып, бірінші сатыдағы соттың ұйғарымын жойған және мұра қалдырушының жылжымайтын мүлкі бар екенін көрсеткен.
Кейін Хромтау аудандық сотының 2024 жылғы 23 қазандағы ұйғарымымен Арызды қайтарып алуына байланысты АПК-нің 279-бабының 8) тармақшасы негізінде мұраны қабылдау фактісін анықтау туралы талап бөлігінде іс жүргізу қараусыз қалдырылған.
Соттың 2024 жылғы 28 қазандағы шешімімен А.-ның туыстық қатынастар фактісін анықтау туралы арызы қанағаттандырылған.
Ақтөбе облыстық сотының талдауында Аталған істің аумақтық соттылық бойынша Ақтөбе облысында қаралуының заңдылығы туралы мәселе қойылған, өйткені АПК-нің 307-бабына сәйкес заңдық маңызы бар фактіні анықтау туралы істер бойынша арыз арыз берушінің тұрғылықты жері бойынша сотқа беріледі. Ерекшелік – жылжымайтын мүлік объектілерін иеленуді, пайдалануды және (немесе) оған билік етуді растайтын құжаттардың бар екендігі фактісін анықтау туралы арыздар, олар жылжымайтын мүліктің орналасқан жері бойынша беріледі.
Бұл жағдайда апелляциялық сатыдағы соттың ұстанымы дұрыс деп көрінеді, өйткені бастапқы арызды берген кезде АПК-нің 31-бабында белгіленген айрықша соттылық қағидасын ескеру қажет болған (жылжымайтын мүлік түріндегі мұраны қабылдау фактісін анықтау).
Нормативтік-құқықтық база
Осы құқықтық қатынастарды реттейтін және талданып отырған санаттағы істерді қарау кезінде қолданылуға жататын нормативтік құқықтық актілер:
- Қазақстан Республикасының Конституциясы;
- 2002 жылғы 7 қазандағы Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы Кишинев конвенциясы;
- 1993 жылғы 22 қаңтардағы Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы Минск конвенциясы және оған 1997 жылғы 28 наурыздағы Хаттама;
- Қазақ КСР Азаматтық кодексі (бұдан әрі – Қазақ КСР АК);
- Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (бұдан әрі – Қазақстан Республикасының АК, АК);
- Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі (бұдан әрі – АПК);
- Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексі;
- Қазақстан Республикасының «Нотариат туралы» Заңы;
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының (бұдан әрі – ҚР ЖС) 1999 жылғы 29 маусымдағы №5 «Соттардың мұрагерлік туралы заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысы (бұдан әрі – Нормативтік қаулы);
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2022 жылғы 28 маусымдағы №13 «Заңдық маңызы бар фактілерді анықтау туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысы;
- Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2012 жылғы 31 қаңтардағы №31 бұйрығымен бекітілген Нотариустардың нотариаттық іс-әрекеттер жасау қағидалары.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
