Әйелге қатысты азаптау

1. Қылмыс құрамының жалпы сипаттамасы

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 110-бабында азаптағаны үшін, яғни ауыр немесе орташа ауырлықтағы денсаулыққа зиян келтіруге әкеп соқпаған жағдайда, жәбірленушіні азаптау мақсатында ерекше қатыгездікпен, қорлаумен жасалған күш қолдану әрекеттері арқылы физикалық немесе психикалық азап келтіргені үшін қылмыстық жауаптылық көзделген.

110-баптың қолданыстағы редакциясының 1-бөлігінде түзеу жұмыстары түрінде 1 000 АЕК-ке дейінгі мөлшерде, 600 сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тарту не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделген.

110-баптың 2-бөлігінде, атап айтқанда, мынадай жағдайларда жасалған азаптау үшін сараланған қылмыс құрамы көзделген:

1. кәмелетке толмағаны анық белгілі адамға не дәрменсіз күйдегі немесе кінәлі адамға материалдық не өзге де тәуелділікте болған адамға, сондай-ақ ұрланған немесе кепілге алынған адамға қатысты;
2. екі немесе одан да көп адамға қатысты;
3. кінәлі адамға жүктілігі анық белгілі әйелге қатысты;
4. жалданып;
5. әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік, діни өшпенділік немесе араздық уәжі бойынша.

ҚК-нің 110-бабының 2-бөлігінде төрт жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделген. («Закон и Право»)

Осылайша, қарастырылып отырған сараланған қылмыс құрамының заң тұрғысынан дұрыс атауы — «кінәлі адамға жүктілігі анық белгілі әйелге қатысты азаптау».

Жәбірленушінің әйел болуының өзі ҚК-нің 110-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша сараланған қылмыс құрамын құрамайды. Егер жәбірленуші әйел жүкті болмаса, оны тек әйел болғаны үшін осы тармақ бойынша саралау мүмкін емес.

Сонымен бірге әйелге қатысты ҚК-нің 110-бабы 2-бөлігінің өзге де саралаушы белгілері қолданылуы мүмкін. Мысалы:

• әйел дәрменсіз күйде болған;
• әйел кінәлі адамға материалдық немесе өзге де тәуелділікте болған;
• екі немесе одан да көп жәбірленуші азаптауға ұшыраған;
• қылмыс жалданып жасалған;
• қылмыс әлеуметтік, ұлттық, нәсілдік немесе діни өшпенділік не араздық уәжі бойынша жасалған.

Сондықтан қылмысты саралау кезінде жәбірленушінің жынысын ғана емес, күш қолданудың барлық нақты мән-жайларын анықтау қажет.

2. Қылмыстың тікелей объектісі

Негізгі тікелей объект — қылмыстық заңмен қорғалатын және мыналарды қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастардың жиынтығы:

• адамның физикалық қолсұғылмаушылығы;
• психикалық қолсұғылмаушылығы;
• денсаулығы;
• жеке басының қадір-қасиеті;
• қатыгез қарым-қатынастан қорғалу құқығы;
• адамның азаптаудан және қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынастан қорғалу құқығы.

Нақты жағдайға байланысты қосымша объект ретінде мыналар болуы мүмкін:

• отбасы қауіпсіздігі;
• ана болу қауіпсіздігі;
• жүкті әйелдің денсаулығы;
• күш қолдану әрекеттерінің нақты салдары ретінде ұрықтың денсаулығы;
• отбасылық қатынастардың қалыпты жүзеге асырылуы;
• әйелдің жеке бас бостандығы мен қауіпсіздігіне құқығы.

Бұл ретте ҚК-нің 110-бабы бойынша саралау үшін кінәлі адам мен жәбірленушінің арасында отбасылық қатынастардың болуы міндетті емес.

Кінәлі адам:

• жұбайы;
• бұрынғы жұбайы;
• бірге тұратын адамы;
• туысы;
• жұмыс берушісі;
• танысы;
• көршісі;
• өзге де жеке тұлға болуы мүмкін.

Егер тараптардың арасында отбасылық-тұрмыстық қатынастар болса, тұрмыстық зорлық-зомбылықтың профилактикасы жөніндегі арнайы тетіктер де қатар қолданылады.

Тұрмыстық зорлық-зомбылықтың профилактикасы туралы заңнамада физикалық, психологиялық, сексуалдық және экономикалық зорлық-зомбылық, сондай-ақ жеке профилактикалық шаралардың кешені көзделген. («Закон и Право»)

3. Азаптаудың объективтік жағы

Объективтік жағы мынадай элементтерден тұрады:

1. күш қолдану әрекеттері;
2. физикалық және/немесе психикалық азап келтіру;
3. ерекше қатыгездік немесе қорлау;
4. әрекеттің жәбірленушіге азап келтіруге бағытталуы;
5. ҚК-нің 110-бабы 1-бөлігінің аясында ауыр немесе орташа ауырлықтағы денсаулыққа зиян келтіру түріндегі салдардың болмауы.

Әсіресе 2024 жылғы өзгерістерден кейін ҚК-нің 110-бабында көзделген қылмыс құрамын анықтау үшін ұрып-соғуды жүйелі түрде жасағанын ғана дәлелдеу талап етілмейтіні маңызды.

2007 жылғы 11 мамырдағы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының № 1 нормативтік қаулысы 2024 жылы толықтырылған түсіндірмесіне сәйкес, қылмыстың міндетті белгілеріне ерекше қатыгездікпен, қорлаумен жасалған, физикалық және психикалық азап келтіретін әрі жәбірленушіні азаптау мақсатын көздейтін қасақана күш қолдану әрекеттері жатады.

Азаптау ұзақ уақыт бойы жалғасатын және қайталанатын әрекеттерден де, өзге де күш қолдану әрекеттерінен де көрініс табуы мүмкін. Оларға ұрып-соғу, денсаулыққа жеңіл зиян келтіру, тістеу, шаншу, шаш жұлу, жануарды айдап салу, тамақтан, судан, жылудан айыру және осыған ұқсас басқа да әрекеттер жатады.

Бұл ретте ұрып-соғу және денсаулыққа жеңіл зиян келтіру азаптау құрамымен қамтылады әрі ҚК-нің 108-1 немесе 109-1-баптары бойынша қосымша саралауды талап етпейді. («Әділет»)

Бұл мәселе құқық қолдану практикасы үшін принципті маңызға ие.

Мысалы, «ұрып-соғудың әрбір эпизодын ҚК-нің 109-1-бабы бойынша жеке саралау қажет» деген тәсіл қате болып табылады.

Егер ұрып-соғудың жәбірленушіге азап келтіруге бағытталған бірыңғай қасақана әрекеттің элементі екені және ҚК-нің 110-бабында көзделген өзге де белгілердің бар екені анықталса, мұндай әрекеттер азаптау құрамымен қамтылуы мүмкін.

4. Физикалық азап

Физикалық азап мынадай әрекеттерден көрінуі мүмкін:

• ұзақ уақыт бойы ауырсыну келтіру;
• бірнеше рет соққы жасау;
• көптеген дене жарақаттарын келтіру;
• байлап қою;
• тұншықтыру;
• шымшу;
• тістеу;
• шаш жұлу;
• дененің сезімтал бөліктеріне әсер ету;
• әртүрлі заттармен ауырсыну келтіру;
• тамақтан айыру;
• судан айыру;
• жылыну мүмкіндігінен айыру;
• ұзаққа созылатын немесе қарқынды азап келтіретін өзге де әрекеттер.

ҚК-нің 110-бабы бойынша қылмыс құрамын анықтау үшін елеулі дене жарақатының болуы міндетті емес.

Керісінше, егер күш қолдану ауыр немесе орташа ауырлықтағы денсаулыққа зиян келтіруге әкеп соққаны анықталса, денсаулыққа зиян келтіру туралы тиісті баптар бойынша саралау мәселесін тексеру қажет.

Бұл ҚК-нің 110-бабы 1-бөлігінің құрылымымен тікелей байланысты, өйткені онда ауыр немесе орташа ауырлықтағы денсаулыққа зиян келтіру жағдайлары қамтылмайды.

5. Психикалық азап

ҚК-нің 110-бабының ерекшелігі — физикалық азап оның жалғыз ықтимал нысаны болып табылмайды.

Заңда психикалық азап келтіру де көзделген.

Сондықтан дәлелдемелік маңызы болуы мүмкін әрекеттерге мыналар жатады:

• қорқыту;
• үрейлендіру;
• жүйелі түрде қорлау;
• мәжбүрлеу;
• психологиялық қысым көрсету;
• мазақ ету және қорлау;
• тұрақты қорқыныш жағдайын қалыптастыруға бағытталған әрекеттер;
• балаларға зиян келтіру туралы қорқытулар;
• өлтіремін деп қорқыту;
• басқа адамдарға қатысты зорлық-зомбылықты көруге мәжбүрлеу;
• ұзақ уақыт бойы ұйқыдан айыру;
• көмекке жүгіну мүмкіндігінен айыру;
• үй-жайда ұстап отыру;
• азап келтіруге бағытталған өзге де әрекеттер.

Бұл ретте дөрекілік немесе отбасылық жанжалдың өзі ҚК-нің 110-бабында көзделген қылмыс құрамын автоматты түрде құрамайды.

Дәл қылмыстық-құқықтық маңызы бар белгілерді дәлелдеу қажет:

қасақана күш қолдану + азап келтіру + ерекше қатыгездік/қорлау + азаптау мақсаты.

6. Ерекше қатыгездік және қорлау

«Ерекше қатыгездік» және «қорлау» ұғымдары нақты мән-жайлардың жиынтығы негізінде бағалануға тиіс.

Зорлық-зомбылық қылмыстары бойынша сот практикасында Жоғарғы Сот ерекше қатыгездікті ауырсыну, азап және қасірет келтіруге бағытталған әрекеттермен, сондай-ақ физикалық немесе моральдық азапқа саналы түрде жол берумен байланыстырады. («Закон и Право»)

ҚК-нің 110-бабын қолдану үшін соққы жасалғанын анықтау жеткіліксіз.

Тергеуші мен сот мынадай сұрақтарға жауап беруге тиіс:

• айыпталушы қандай тәсілмен әрекет етті;
• күш қолдану қанша уақытқа созылды;
• ол қайталанды ма;
• қандай әрекеттер жасалды;
• айыпталушы келтіріліп жатқан азаптың сипатын түсінді ме;
• ол азап келтіруді қалады ма;
• әрекеттер қорлайтын сипатта болды ма;
• айыпталушы жәбірленушінің дәрменсіз жағдайын пайдаланды ма;
• жәбірленуші күш қолдануды тоқтатуға тырысты ма;
• айыпталушы жәбірленушінің айқын азап шегіп жатқанына қарамастан күш қолдануды жалғастырды ма.

7. Азаптау мақсаты

Бұл — қылмыстың субъективтік жағының аса маңызды белгілерінің бірі.

ҚК-нің 110-бабының құрылымы күш қолданудың қасақана жасалғанын ғана емес, әрекеттің арнайы бағыттылығын, яғни жәбірленушіге азап келтіру мақсатын анықтауды талап етеді.

Мысалы, егер адам әйелге кездейсоқ ауырсыну келтірсе немесе абайсызда зиян келтірсе, ҚК-нің 110-бабын қолдануға болмайды.

Егер адам жанжал барысында бір рет қасақана соққы жасағанымен, азаптау мақсатын растайтын дәлелдемелер болмаса, мұндай жағдай автоматты түрде азаптау ретінде сараланбайды.

Ал мынадай жағдайларда өзге құқықтық бағалау қажет:

• адам жәбірленушіні бірнеше рет ұрып-соқса;
• жәбірленушінің тоқтатуды сұрауына қарамастан күш қолдануды жалғастырса;
• ауырсынуды қасақана келтірсе;
• физикалық күш қолданумен қатар жәбірленушіні қорласа;
• медициналық көмек алу мүмкіндігінен әдейі айырса;
• жәбірленушіні байлап қойса немесе ұстап отырса;
• жәбірленушінің жүктілігін оның азап шегуін күшейтетін мән-жай ретінде пайдаланса.

Әрбір жағдайда мақсатты соттың жорамалдарына ғана емес, объективті мән-жайларға негізделген дәлелдемелер арқылы анықтау қажет.

8. Арнайы саралаушы белгі — жәбірленушінің жүктілігі

ҚК-нің 110-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы жәбірленуші кінәлі адамға жүктілігі анық белгілі әйел болған жағдайда қолданылады.

Бұл ретте екі мән-жайды дәлелдеу қажет.

Біріншісі

Қылмыс жасалған сәтте жәбірленуші шынымен жүкті болған.

Екіншісі

Айыпталушы жүктілік туралы білген.

Мұндағы «анық белгілі» деген сөздің дербес заңдық маңызы бар.

Демек, жүктіліктің объективті түрде болуының өзі жеткіліксіз.

Мысалы, егер әйел жүктіліктің өте ерте кезеңінде болса, бұл туралы айыпталушыға хабарламаса, жүктілік сырттай байқалмаса және айыпталушының хабардар болғанын растайтын өзге де мәліметтер болмаса, ҚК-нің 110-бабы 2-бөлігінің 3) тармағын қолдану мәселесі ерекше мұқият дәлелдеуді талап етеді.

9. Жүктілік туралы анық хабардар болуды қалай дәлелдеуге болады

Мынадай дәлелдемелер пайдаланылуы мүмкін:

• ерлі-зайыптылардың хат алмасуы;
• SMS-хабарламалар;
• WhatsApp, Telegram және өзге де мессенджерлердегі хабарламалар;
• аудиожазбалар;
• бейнежазбалар;
• медициналық құжаттар;
• туыстарына жіберілген хабарламалар;
• туыстарының айғақтары;
• медицина қызметкерлерінің айғақтары;
• әйелдер консультациясына барғаны туралы мәліметтер;
• медициналық есепке қойылғанын растайтын құжаттар;
• фотосуреттер;
• тестілерді немесе дәрілік препараттарды сатып алғаны туралы мәліметтер;
• айыпталушының жәбірленушімен әңгімелері;
• айыпталушының өз кінәсін мойындаған айғақтары;
• өзге де дәлелдемелер.

Қылмыс жасалғанға дейін жәбірленушінің айыпталушыға жүктілігі туралы тікелей хабарлағанын көрсететін хат алмасу ерекше маңызды дәлелдеме болуы мүмкін.

Мысалы:

«Мен жүктімін, өтінемін, маған тиіспе».

Егер адам осы хабарламадан кейін де күш қолдануды жалғастырса, оның жүктілік туралы анық хабардар болғаны тікелей құжаттық дәлелмен расталуы мүмкін.

Алайда жазбаша хабарламаның болмауы өзге дәлелдемелер арқылы осы мән-жайды дәлелдеуге кедергі келтірмейді.

10. Маңызды ара-жіктеу: әйел және жүкті әйел

Адвокаттың практикалық қызметі үшін бұл — принципті маңызы бар шекара.

«ҚК-нің 110-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы — әйелді азаптау» деп автоматты түрде жазуға болмайды.

Заң тұрғысынан дұрыс тұжырым:

«Кінәлі адамға жүктілігі анық белгілі әйелге қатысты азаптау».

Егер жәбірленуші әйел жүкті болмаса, ҚК-нің 110-бабы 2-бөлігінде көзделген өзге де саралаушы белгілердің бар-жоғын тексеру қажет.

Мысалы:

әйел айыпталушының жұбайы болған, материалдық тәуелділікте болған және ұзақ уақыт бойы зорлық-зомбылыққа ұшыраған.

Мұндай жағдайда дәл материалдық немесе өзге де тәуелділік дәлелденген кезде ҚК-нің 110-бабы 2-бөлігінің 1) тармағын қолдану мәселесі қарастырылуы мүмкін, бірақ 3) тармағын қолдануға болмайды.

11. Қылмыстың субъектісі

Қылмыстың субъектісі — қылмыстық жауаптылық басталатын, ҚК-де белгіленген жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

Әдетте, ҚК-нің 110-бабы бойынша арнайы субъект талап етілмейді.

Ерекшелік қылмыстың жалпы субъектісіне емес, ҚК-нің 110-бабында көзделген азаптау мен ҚК-нің 146-бабында көзделген азаптаудың ара-жігін ажыратуға байланысты.

Жоғарғы Сот ҚК-нің 146-бабы азаптаудың белгілері, оның ішінде арнайы субъектісі мен арнайы мақсаты болған жағдайда, ҚК-нің 110-бабының тиісті сараланған құрамына қатысты арнайы норма болып табылатынын арнайы түсіндірген. («Закон и Право»)

12. ҚК-нің 110-бабы мен 146-бабының аражігін ажырату

Бұл — қылмысты саралаудың аса маңызды мәселелерінің бірі.

ҚК-нің 110-бабында көзделген азаптау мен ҚК-нің 146-бабында көзделген азаптау бірдей қылмыс құрамдары болып табылмайды.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2009 жылғы 28 желтоқсандағы № 7 нормативтік қаулысына сәйкес, егер ҚК-нің 146-бабында көзделген азаптау құрамының барлық белгілері болса, әрекет осы бап бойынша сараланады және оны азаптау ретінде қосымша саралау талап етілмейді. («Закон и Право»)

Мынадай белгілер ерекше маңызға ие:

• арнайы субъект;
• азаптау мақсаты;
• мәліметтерді немесе мойындауды алу;
• адамды қандай да бір әрекеті үшін жазалау;
• қорқыту;
• мәжбүрлеу;
• кемсітушілік уәж.

Сонымен бірге Жоғарғы Сот қатыгез немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас болып табылатын әрбір әрекетке құқықтық баға берілуге тиіс екенін тікелей көрсетеді. («Закон и Право»)

13. ҚК-нің 110-бабы мен 108-1 және 109-1-баптарының аражігін ажырату

2024 жылғы қылмыстық заңнама реформасынан кейін ҚК-нің 110-бабының жаңа құрылымын ескеру қажет.

Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысында ұрып-соғу және денсаулыққа жеңіл зиян келтіру азаптау құрамымен қамтылуы мүмкін екені тікелей түсіндірілген.

Сондықтан ҚК-нің 110-бабында көзделген белгілер болған кезде ҚК-нің 108-1 немесе 109-1-баптары бойынша қосымша саралау талап етілмейді. («Әділет»)

Негізгі айырмашылық қылмыстың субъективтік бағыттылығы мен күш қолданудың сипатында.

Егер тек ұрып-соғу фактісі болса, тиісті қылмыс құрамы қарастырылады.

Егер күш қолданудың азап келтіру тәсілі болғаны және ҚК-нің 110-бабында көзделген белгілерге сәйкес келетіні дәлелденсе, ҚК-нің 110-бабы қолданылады.

14. Орташа ауырлықтағы немесе ауыр денсаулыққа зиян келтіруден ажырату

ҚК-нің 110-бабы 1-бөлігінде тікелей:

«егер бұл әрекет ауыр немесе орташа ауырлықтағы денсаулыққа зиян келтіруге әкеп соқпаса» деп көзделген.

Сондықтан осындай зиян болған жағдайда ҚК-нің 106 және 107-баптарын зерттеу қажет.

Әсіресе ауыр денсаулыққа зиян келтіру фактісінің азаптау құрамының ішінде ескерусіз қалуына жол бермеу маңызды.

Егер ұзақ уақыт бойы жасалған зорлық-зомбылық ауыр денсаулыққа зиян келтіруге әкеп соқса, қылмысты саралау нақты салдарлар мен қылмыстар жиынтығына қатысты тиісті қағидаларға сәйкес жүргізілуге тиіс.

15. Отбасылық-тұрмыстық саладағы азаптау

Егер қылмыс күйеуі тарапынан әйеліне, бұрынғы жұбайына, бірге тұратын адамына немесе заңнамадағы отбасылық-тұрмыстық қатынастар ұғымына жататын өзге де адамға қатысты жасалса, қылмыстық іс тұрмыстық зорлық-зомбылықтың профилактикасы жүйесімен қатар қарастырылады.

Тұрмыстық зорлық-зомбылықтың профилактикасы туралы заңда мыналар көзделген:

• профилактикалық әңгімелесу;
• полиция органдарына жеткізу;
• қорғау нұсқамасы;
• әкімшілік ұстап алу;
• мінез-құлыққа ерекше талаптар белгілеу;
• әкімшілік шаралар;
• процестік мәжбүрлеу шаралары;
• жәбірленушілердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету шаралары;
• сот үкімі бойынша қолданылатын шаралар. («Закон и Право»)

Демек, қорғау нұсқамасының болуы қылмыстық қудалауды өздігінен алмастырмайды.

Ол бұрын күш қолдану әрекеттерінің болғанын және жәбірленушінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажеттігін растайтын маңызды дәлелдеме ретінде де пайдаланылуы мүмкін.

16. Қорғау нұсқамасы

«Тұрмыстық зорлық-зомбылық профилактикасы туралы» заңның 20-бабында қорғау нұсқамасы көзделген.

Ол мынадай әрекеттерге тыйым салуы мүмкін:

• тұрмыстық зорлық-зомбылық жасауға;
• жәбірленушіні іздестіруге;
• оның ізіне түсуге;
• оның еркіне қарсы оған баруға;
• телефон шалуға;
• келіссөздер жүргізуге;
• кәмелетке толмаған және әрекетке қабілетсіз отбасы мүшелері арқылы байланыс орнатуды қоса алғанда, өзге де тәсілдермен байланыс жасауға. («Закон и Право»)

Қорғау нұсқамасының қолданылу мерзімі — ол өзіне қатысты шығарылған адамға табыс етілген сәттен бастап 30 тәулік.

Қорғау нұсқамасын бұзу дербес әкімшілік жауаптылыққа әкеп соғады.

ҚК-нің 110-бабы бойынша қылмыстық іс үшін бұрын шығарылған қорғау нұсқамасы үлкен дәлелдемелік маңызға ие болуы мүмкін, өйткені ол мыналарды растауға қабілетті:

• бұған дейін күш қолдану әрекеттерінің болғанын;
• адамның байланыс жасауға тыйым салынғаны туралы хабардар болғанын;
• құқыққа қайшы әрекеттердің жалғасып жатқанын;
• тараптар арасындағы қатынастардың сипатын;
• қауіпсіздік шараларын қолдану қажеттігін.

17. Соттылық

Қазақстан Республикасы ҚПК-нің 306-бабына сәйкес, аудандық және оған теңестірілген соттар бірінші сатыдағы соттар болып табылады.

Оларға ҚПК бойынша мамандандырылған соттардың соттылығына жатқызылған істерді қоспағанда, барлық қылмыстық істер соттылығы бойынша қарауға беріледі. («Закон и Право»)

Сондықтан арнайы мән-жайлар болмаған жағдайда, ҚК-нің 110-бабы бойынша кәдімгі қылмыстық істі аудандық немесе оған теңестірілген сот қарайды.

Қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сот қылмыстық істердің соттылығы қағидаларында көзделген негіздер болған жағдайда, атап айтқанда, қылмыстардың бірі оның құзыретіне жататын бірнеше қылмыстық іс біріктірілген кезде, істі қарауы мүмкін.

Жоғарғы Сот ҚПК-нің 306-бабына қатысты түсіндірмесінде аудандық соттар заң бойынша мамандандырылған соттардың соттылығына жатқызылмаған қылмыстық істердің басым бөлігін бірінші сатыда қарайтынын жеке атап көрсетеді. («Закон и Право»)

18. Қарау құзыреті

Бұл жағдайда «ведомстволық бағыныстылық» терминін абайлап қолдану қажет.

Әңгіме ең алдымен ҚПК-мен реттелетін қылмыстық юрисдикция мен соттылық туралы болып отыр.

Қылмыстық қудалау органдарына мыналар жатады:

• полиция органдары;
• прокуратура;
• өз құзыреті шегінде анықтау және тергеу органдары.

Сот сот төрелігін жүзеге асырады.

Егер зиянды өтеу туралы азаматтық талап бір мезгілде мәлімделсе, ол қылмыстық процестің шеңберінде тікелей қаралуы мүмкін.

Жәбірленуші заңда көзделген жағдайларда азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен тиісті азаматтық-құқықтық талаптар қою мүмкіндігін де сақтайды.

19. Сотқа дейінгі тәртіп

ҚК-нің 110-бабы бойынша қылмыстық іс үшін азаматтық-құқықтық мағынада міндетті «сотқа дейінгі тәртіп» көзделмеген.

Алайда ҚК-нің 110-бабының қай бөлігі қолданылатынына қарай процестік ерекшеліктер бар.

ҚПК-нің 32-бабына сәйкес:

• ҚК-нің 110-бабының 1-бөлігі жеке-жариялы айыптау істеріне жатады;
• ҚК-нің 110-бабының 2-бөлігі жариялы айыптау істеріне жатады. («Закон и Право»)

Бұл практикалық тұрғыдан аса маңызды мәнге ие.

20. ҚК-нің 110-бабының 1-бөлігі — жеке-жариялы айыптау

ҚПК-нің 32-бабының 3-бөлігіне сәйкес, ҚК-нің 110-бабының 1-бөлігінде көзделген істер жеке-жариялы айыптау істеріне жатады.

Әдетте, іс жүргізу жәбірленушінің шағымы бойынша басталады.

Алайда ҚПК-нің 32-бабының 4-бөлігінде, егер қылмыстық құқық бұзушылық адамның мүдделерін қозғайтын болса және ол:

• дәрменсіз күйде болса;
• тәуелді жағдайда болса;
• не өзге де себептер бойынша өзіне тиесілі құқықтарды өз бетінше пайдалануға қабілетсіз болса,

прокурордың жәбірленушінің шағымынсыз іс жүргізуді бастауы немесе оны жалғастыруы мүмкін екені көзделген.

Бұл отбасылық зорлық-зомбылық істері үшін ерекше маңызды.

Мысалы, әйел мынадай себептермен шағымданбауы мүмкін:

• экономикалық тәуелділікте болуы;
• айыпталушыдан қорқуы;
• онымен бірге тұруы;
• ортақ балаларының болуы;
• психологиялық қысымға ұшырауы;
• құжаттар мен ақшаға өз бетінше қол жеткізу мүмкіндігінен айырылуы;
• қайтадан зорлық-зомбылыққа ұшыраудан қауіптенуі.

Мұндай жағдайларда жәбірленушінің өз бетінше белсенді ұстаным танытпауына қарамастан қылмыстық қудалауды жалғастыру мүмкіндігі туралы мәселе ҚПК-нің 32-бабының 4-бөлігін ескере отырып қаралуға тиіс. («Закон и Право»)

Ескерту: аудармада бастапқы мәтіндегі баптардың нөмірлері, құқықтық тұжырымдар және сілтемелер сақталды. Құжатты сотта немесе өзге де ресми құқықтық мақсаттарда пайдаланар алдында ҚК мен ҚПК баптарының қолданыстағы редакциясын, сондай-ақ Жоғарғы Соттың нормативтік қаулыларын тексерген жөн.

21. 110-баптың 2-бөлігі — жариялы айыптау

110-баптың сараланған құрамы, оның ішінде көрінеу жүкті әйелді азаптау, жариялы айыптау санатына жатады.

Демек, қылмыстық іс бойынша іс жүргізу жәбірленушінің шағым берген-бермегеніне байланысты емес.

Бұл әсіресе жәбірленуші:

• арызын қайтарып алған;
• айғақтар беруден бас тартқан;
• тараптардың татуласқанын мәлімдеген;
• айыпталушының ықпалында жүрген;
• кек алудан қорқатын;
• айыпталушыға экономикалық тұрғыдан тәуелді болған жағдайларда аса маңызды.

Жәбірленушінің арыздан бас тартуының өзі жариялы қылмыстық қудалауды автоматты түрде тоқтатпайды.

Бұл мәселе ҚПК мен ҚК-нің қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді тоқтату туралы нормаларына сәйкес шешіледі.

22. Тараптардың татуласуы

110-баптың 1-бөлігі бойынша тараптардың татуласу мәселесі принципті маңызға ие.

ҚК-нің 68-бабы адам өлімге әкеп соқпаған қылмыстық теріс қылықты немесе онша ауыр емес не ауырлығы орташа қылмысты жасаған жағдайда, мынадай екі шарт бір мезгілде орындалса, оны қылмыстық жауаптылықтан босатуды көздейді:

1. тараптардың татуласуы;
2. келтірілген зиянның өтелуі.

(Заң және құқық)

110-баптың 1-бөлігінде көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстар санатына жатады.

Сондықтан заңда көзделген шарттар болған жағдайда ҚК-нің 68-бабын қолдану мүмкіндігі бар.

23. 110-баптың 2-бөлігінің және жәбірленушінің жүкті болуының ерекшелігі

110-баптың 2-бөлігі ауыр қылмысты көздейді.

Алайда ҚК-нің 68-бабында адам өліміне немесе денсаулыққа ауыр зиян келтіруге байланысты емес ауыр қылмысты алғаш рет жасаған адамдардың белгілі бір санаты үшін арнайы ереже көзделген.

Бұл санатқа, атап айтқанда, мыналар жатады:

• кәмелетке толмағандар;
• жүкті әйелдер;
• жас баласы бар немесе оны тәрбиелеп отырған әйелдер;
• жас баланы жалғыз тәрбиелеп отырған ер адамдар;
• 58 жастағы және одан үлкен әйелдер;
• 63 жастағы және одан үлкен ер адамдар.

Осыған байланысты жүкті жәбірленуші мен жүкті айыпталушыны ажырату қажет.

110-баптың 2-бөлігінің 3) тармағы жүкті жәбірленушіні қорғайды.

Ал ҚК-нің 68-бабының 2-бөлігі, керісінше, жүкті әйелдерді қоса алғанда, кінәлі адамдардың белгілі бір санатына қатысты қолданылады.

Бұл — құқықтық тұрғыдан мүлдем әртүрлі екі конструкция.

(Заң және құқық)

24. Жүкті әйелді азаптау туралы қылмыстық істі тараптардың татуласуына байланысты тоқтатуға бола ма?

Бұл мәселе жан-жақты тексеруді талап етеді.

Егер айыптау ҚК-нің 110-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша тағылса, онда сөз ауыр қылмыс туралы болып отыр.

Теориялық тұрғыдан ҚК-нің 68-бабының 2-бөлігін қолдану мәселесі заңда көзделген шарттар болған жағдайда ғана қарастырылуы мүмкін. Оларға мыналар жатады:

• ауыр қылмыстың алғаш рет жасалуы;
• адам өлімінің болмауы;
• денсаулыққа ауыр зиян келтірудің болмауы;
• айыпталушының ҚК-нің 68-бабының 2-бөлігінде көрсетілген арнайы санатқа жатуы;
• тараптардың татуласуы;
• келтірілген зиянның өтелуі.

Алайда ҚК-нің 68-бабының 2-бөлігін қолдану міндетті емес, ол соттың қарауына берілген. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының ҚК-нің 68-бабын қолдану туралы нормативтік қаулысында да осы мәселе тікелей көрсетілген.

(Заң және құқық)

25. Формалды татуласуға жол бермеу

Жоғарғы Сот татуласудың шынайылығын және оның ерікті түрде жүзеге асырылғанын тексеруді талап етеді.

Жәбірленушінің:

«Талап-арызым жоқ»

деген өтініші әрдайым жеткілікті бола бермейді.

Мыналарды анықтау қажет:

• тараптардың шынымен татуласқан-татуласпағанын;
• келтірілген зиянның өтелген-өтелмегенін;
• жәбірленушінің өз еркін еркін білдірген-білдірмегенін;
• оған қысым көрсетілген-көрсетілмегенін;
• қорқыту әрекеттерінің бар-жоғын;
• жәбірленушінің талаптарынан бас тартуға мәжбүр болған-болмағанын;
• зиянның қандай жолмен өтелгенін.

Жоғарғы Сот мәжбүрлеу арқылы берілген жәбірленушінің татуласу туралы өтініші қылмыстық жауаптылықтан босатуға негіз бола алмайтынын тікелей көрсетеді.

(Заң және құқық)

26. Дәлелдемелер

Азаптау туралы қылмыстық іс бойынша негізгі дәлелдемелерге мыналар кіруі мүмкін.

26.1. Жәбірленушінің айғақтары

Бұл — дәлелдемелердің негізгі көздерінің бірі.

Алайда айыптау үкімі жәбірленушінің айғақтарына ғана механикалық түрде негізделмеуге тиіс.

Жоғарғы Сот айғақтардың тексерілуі, басқа дәлелдемелермен салыстырылуы және олардың жиынтығында бағалануы қажеттігін түсіндіреді.

(Заң және құқық)

26.2. Куәлардың айғақтары

Әсіресе мына адамдардың айғақтары маңызды:

• балалар;
• туыстар;
• көршілер;
• достар;
• әріптестер;
• медицина қызметкерлері;
• полиция қызметкерлері;
• дағдарыс орталықтарының қызметкерлері.

26.3. Медициналық құжаттар

Оларға мыналар жатады:

• медициналық анықтамалар;
• медициналық үзінді көшірмелер;
• амбулаториялық карталар;
• тексеру нәтижелері;
• дене жарақаттарының фотосуреттері;
• КТ/МРТ нәтижелері;
• ауруханаға жатқызу туралы мәліметтер;
• дәрігерлердің қорытындылары.

26.4. Сот-медициналық сараптама

Сараптама мыналарды анықтауға мүмкіндік береді:

• дене жарақаттарының сипатын;
• олардың пайда болу механизмін;
• жарақаттардың қашан пайда болғанын;
• денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлық дәрежесін;
• жарақаттардың сипатталған механизмге сәйкестігін.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2004 жылғы 26 қарашадағы № 16 нормативтік қаулысында сараптамаларды тағайындау мен бағалаудың процестік қағидалары көзделген.

(Заң және құқық)

27. Сот-психологиялық сараптама

Психологиялық зорлық-зомбылық орын алған жағдайда психологиялық сараптама ерекше маңызға ие болуы мүмкін.

Ол мыналарды зерттей алады:

• психикалық жай-күйді;
• жеке психологиялық ерекшеліктерді;
• оқиғаларды дұрыс қабылдау қабілетін;
• психологиялық ықпал етудің салдарын;
• психологиялық жарақаттану белгілерінің болуын.

Алайда мына екі мәселені ажырату қажет:

сарапшы арнайы білімді қажет ететін нақты мән-жайларды анықтайды, ал құқықтық саралауды тергеуші мен сот жүзеге асырады.

Сарапшыға:

«Айыпталушы ҚК-нің 110-бабы бойынша кінәлі ме?»

деген сұрақ қойылмауға тиіс.

Мұндай сұрақ сарапшының құзыретіне кірмейді.

28. Бейнежазбалар мен аудиожазбалар

Аудио- және бейнежазбалардың дәлелдемелік маңызы зор болуы мүмкін.

Оларға мыналар жатады:

• телефонға түсірілген жазбалар;
• бейнебақылау камераларының жазбалары;
• домофон жазбалары;
• автокөлік бейнетіркегіштерінің жазбалары;
• кіреберістегі бейнекамералардың жазбалары;
• көршілер жасаған жазбалар;
• мессенджерлердегі хабарламалар;
• дауыстық хабарламалар.

Жоғарғы Сот аудио- және бейнежазбаларды олардың қатыстылығы, жол берілетіндігі және анықтығы сақталған жағдайда дәлелдеме ретінде пайдалануға болатынын тікелей көрсетеді.

(Заң және құқық)

Мыналарды анықтау қажет:

• жазбаның қайдан алынғанын;
• жазбаны кім жасағанын;
• жазбаның жасалған күні мен уақытын;
• файлдың тұтастығын;
• монтаждың жоқтығын немесе монтаж белгілерінің бар-жоғын;
• жазбаның нақты оқиғамен байланысын.

29. Хат алмасу

Хат алмасу жүкті әйелді азаптау туралы істерде ерекше маңызды.

Ол бір мезгілде мына мән-жайларды растауы мүмкін:

1. зорлық-зомбылық фактісін;
2. тараптар арасындағы қарым-қатынасты;
3. айыпталушының жүктілік туралы хабардар болғанын;
4. қорқыту әрекеттерін;
5. азап шектіру ниетін;
6. айыпталушының оқиғадан кейінгі әрекеттерін.

Мысалы, мынадай хабарламалар:

«Сенің жүкті екеніңді білемін».

немесе:

«Сенің жүкті екенің маған бәрібір».

саралаушы белгіні анықтау үшін дербес дәлелдемелік маңызға ие болуы мүмкін.

30. Қорғау нұсқамасының дәлелдемелік маңызы

Қорғау нұсқамасы ҚК-нің 110-бабы бойынша кінәлілікті автоматты түрде дәлелдемейді.

Алайда ол мыналарды растауы мүмкін:

• жәбірленушінің бұрын өтініш жасағанын;
• жанжалдың мән-жайларын;
• бұрын тұрмыстық зорлық-зомбылық болғанын;
• қауіпсіздікті қамтамасыз ету қажеттігін;
• айыпталушының ескертілгенін;
• кейіннен қойылған шектеулердің бұзылғанын.

Сот қорғау нұсқамасын басқа дәлелдемелермен бірге бағалауға міндетті.

31. Ауыр жарақаттар болмаған кездегі медициналық құжаттаманың дәлелдемелік маңызы

Ауыр дене жарақаттарының болмауы азаптау фактісінің жоқ екенін автоматты түрде білдірмейді.

ҚК-нің 110-бабы психикалық және тәндік азаптауды қамтитындықтан, дәлелдемелер кешенді сипатта болуы мүмкін.

Мысалы:

• көптеген көгерген жерлер;
• сүйектердің сынбауы;
• әрбір оқиғадан кейін медициналық көмекке жүгіну;
• туыстарына жіберілген хабарламалар;
• бейнежазбалар;
• куәлардың айғақтары;
• хат алмасу.

Осы дәлелдемелер жиынтығы азаптау фактісін растауы мүмкін.

32. Дәлелдеу стандарты

Сот қылмыстық құқық бұзушылықтың мән-жайларын заңды түрде алынған дәлелдемелер негізінде анықтауға тиіс.

Жоғарғы Сот дәлелдемелердің мына өлшемдер бойынша бағаланатынын көрсетеді:

• қатыстылығы;
• жол берілетіндігі;
• анықтығы.

Ал дәлелдемелер жиынтығы жеткіліктілігі тұрғысынан бағаланады.

(Заң және құқық)

Сот заң бұза отырып алынған дәлелдемелерге негізделген айыптау үкімін шығаруға құқылы емес.

Жоғарғы Сот процестік заңды бұза отырып алынған дәлелдемелердің заңдық күші болмайтынын да ерекше атап көрсетеді.

(Заң және құқық)

33. Іске қатысатын адамдардың құрамы

Іске қатысатын негізгі тұлғалар мыналар болып табылады.

Айыптау тарапы:

• прокурор;
• тергеуші;
• анықтаушы;
• жәбірленуші;
• жәбірленушінің өкілі;
• азаматтық талап қоюшы;
• азаматтық талап қоюшының өкілі.

Қорғау тарапы:

• күдікті;
• айыпталушы;
• сотталушы;
• қорғаушы;
• азаматтық жауапкер;
• азаматтық жауапкердің өкілі.

Сондай-ақ іске мына адамдар қатысуы мүмкін:

• куә;
• сарапшы;
• маман;
• аудармашы;
• заңды өкіл;
• медиатор;
• процестің өзге де қатысушылары.

ҚПК-нің 71-бабында жәбірленушінің құқықтары егжей-тегжейлі бекітілген. Олардың ішінде мыналар бар:

• дәлелдемелер ұсыну;
• өтінішхаттар мәлімдеу;
• өкіл ұстау;
• заңда көзделген жағдайларда татуласу;
• айыптауды қолдау;
• іс материалдарымен танысу;
• процестік шешімдерге шағымдану;
• келтірілген зиянның өтелуін талап ету.

(Заң және құқық)

34. Жәбірленушінің азаматтық талабы

Жәбірленуші мынадай талаптар қоюға құқылы:

• материалдық залалды өтеу;
• емделуге жұмсалған шығындарды өтеу;
• дәрі-дәрмекке жұмсалған шығындарды өтеу;
• денсаулықты қалпына келтіруге байланысты шығындарды өтеу;
• өкілдің қызметіне жұмсалған шығындарды өтеу;
• тікелей байланысты өзге де шығындарды өтеу;
• моральдық зиянды өтеу.

Қылмыстық процестегі азаматтық талап туралы Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысына сәйкес, мына мән-жайлар анықталуға тиіс:

• талаптың негізі;
• зиянның түрі;
• зиянның сипаты;
• зиянның мөлшері;
• зиянның ауырлық дәрежесі;
• зиян кімге келтірілгені;
• азаматтық талап қоюшының кім екені;
• зиянды өтеуге кім міндетті екені;
• айыпталушының немесе азаматтық жауапкердің мүліктік жағдайы.

(Заң және құқық)

35. Мемлекеттік баж

2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстан Республикасының 2025 жылғы 18 шілдедегі № 214-VIII жаңа Салық кодексі қолданылады.

Жаңа Салық кодексінің 668-бабында, атап айтқанда, мынадай талап қоюшыларды мемлекеттік баж төлеуден босату көзделген:

• мертігу немесе денсаулыққа өзге де зақым келтіру салдарынан келтірілген зиянды өтеу туралы талаптар бойынша;
• қылмыстық құқық бұзушылық салдарынан келтірілген материалдық залалды өндіріп алу туралы талаптар бойынша.

(ЗаңПраво Пошта)

Сондықтан азаптау салдарынан тікелей келтірілген материалдық залалды өтеу туралы азаматтық талап қойылған кезде жәбірленуші Салық кодексінің 668-бабы негізінде мемлекеттік баж төлеуден босатылады.

Моральдық зиянды өтеу туралы жеке азаматтық талап берілген жағдайда мемлекеттік баж төлеу тәртібін бөлек тексеру қажет. Себебі мұндай талаптың құқықтық табиғаты мүліктік зиянды өтеу туралы талаптан ерекшеленеді.

Жоғарғы Сот моральдық зиянды өтеу туралы талап дербес талап болып табылатынын, ал материалдық емес игіліктер мен жеке мүліктік емес құқықтарды қорғау туралы талаптарға жалпы ереже бойынша талап қою мерзімі қолданылмайтынын түсіндіреді.

(Заң және құқық)

36. Қылмыстық қудалаудың ескіру мерзімі

Мына екі ұғымды ажырату қажет:

қылмыстық қудалаудың ескіру мерзімі

және

азаматтық талап қоюдың ескіру мерзімі.

Бұл — әртүрлі құқықтық институттар.

ҚК-нің 71-бабына сәйкес, ескіру мерзімдері мыналарды құрайды:

• қылмыстық теріс қылық үшін — 1 жыл;
• онша ауыр емес қылмыс үшін — 2 жыл;
• ауырлығы орташа қылмыс үшін — 5 жыл;
• ауыр қылмыс үшін — 10 жыл;
• аса ауыр қылмыс үшін — 15 жыл.

Мерзім қылмыстық құқық бұзушылық жасалған күннен бастап сот үкімі заңды күшіне енген күнге дейін есептеледі.

(Заң және құқық)

37. ҚК-нің 110-бабының 1-бөлігі бойынша ескіру мерзімі

ҚК-нің 110-бабының 1-бөлігінде үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы көзделген және ол онша ауыр емес қылмыстар санатына жатады.

Демек, жалпы ескіру мерзімі — екі жыл.

Бұл ретте мерзімнің тоқтатыла тұруы мен үзілуіне қатысты қағидаларды ескеру қажет.

38. ҚК-нің 110-бабының 2-бөлігі бойынша ескіру мерзімі

ҚК-нің 110-бабының 2-бөлігінде төрт жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы көзделген және бұл әрекет ауыр қылмыстар санатына жатады.

Жалпы ескіру мерзімі — он жыл.

Айыпталушы тергеуден немесе соттан жалтарған жағдайда ескіру мерзімінің өтуі тоқтатыла тұрады.

Заңда көзделген жағдайларда жаңа ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасалған кезде мерзімнің үзілуі мүмкін.

(Заң және құқық)

39. Қылмыстық іс бойынша ескіру мерзімін «қалпына келтіру»

Қылмыстық-құқықтық ескіру мерзіміне қатысты «өткізіп алған мерзімді қалпына келтіру» деген терминді қолдану дұрыс емес.

ҚК-нің 71-бабында көзделген ескіру мерзімі жәбірленушінің өтініші бойынша қалпына келтірілуі мүмкін процестік мерзім болып табылмайды.

Ол:

• заңға сәйкес есептеледі;
• тоқтатыла тұруы мүмкін;
• үзілуі мүмкін;
• белгілі бір жағдайларда мүлдем қолданылмайды.

Сондықтан қылмыстық іс бойынша қылмыстық қудалаудың ескіру мерзімін есептеу, оның тоқтатыла тұруы және үзілуі туралы айту қажет.

40. Азаматтық талап қоюдың ескіру мерзімі

Егер жәбірленуші жеке азаматтық талап қойса, Азаматтық кодекстің нормаларын қолдану қажет.

Жалпы талап қоюдың ескіру мерзімі үш жылды құрайды.

(Заң және құқық)

Алайда Азаматтық кодекстің 187-бабында ерекше жағдайлар көзделген.

Талап қоюдың ескіру мерзімі, атап айтқанда, мынадай талаптарға қолданылмайды:

• материалдық емес игіліктер мен жеке мүліктік емес құқықтарды қорғау туралы талаптар;
• азаматтың өміріне немесе денсаулығына келтірілген зиянды өтеу туралы талаптар.

Бұл ретте өмірге немесе денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу туралы талаптар ескіру мерзімі өткеннен кейін қойылған жағдайда, талап қоюға дейінгі үш жылдан аспайтын кезең үшін ғана қанағаттандырылады.

(Заң және құқық)

 Төменде құжаттың 41–60-бөлімдерінің қазақ тіліне толық аудармасы берілген. Бастапқы мәтіннің құрылымы, бөлімдердің нөмірленуі, құқықтық терминологиясы және мазмұны сақталды.

41. Талап қою мерзімін қалпына келтіру

Қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімінен айырмашылығы, азаматтық заңнамада талап қою мерзімін қалпына келтіру мүмкіндігі көзделген.

ҚР Азаматтық кодексінің 185-бабы талап қою мерзімін өткізіп алудың себебі талап қоюшының жеке басына байланысты болған айрықша жағдайларда оны қалпына келтіруге жол береді:

• ауыр науқастану;
• дәрменсіз күйде болу;
• сауатсыздық;
• осыған ұқсас өзге де мән-жайлар.

Бұл ретте, егер талап қою мерзімі алты айдан асатын болса, дәлелді себептер мерзімнің соңғы алты айында орын алуға тиіс. (Заң және құқық)

Отбасындағы зорлық-зомбылыққа қатысты істерде бұл мәселе практикалық маңызға ие болуы мүмкін.

Мысалы, жәбірленуші әйел мынадай себептерге байланысты сотқа жүгінуге объективті түрде мүмкіндігі болмауы мүмкін:

• ұзақ уақыт бойы зорлық-зомбылыққа ұшырауы;
• ауыр жағдайға тап болуы;
• айыпталушыға тәуелді болуы;
• медициналық мекемеде жатуы;
• дәрменсіз күйде болуы.

Алайда талап қою мерзімін қалпына келтіру автоматты түрде жүзеге асырылмауға тиіс.

Сотқа уақтылы жүгінуге кедергі келтірген нақты мән-жайларды дәлелдеу қажет.

42. Процестік мәжбүрлеу шаралары

Азаптау туралы істер бойынша әртүрлі процестік мәжбүрлеу шаралары мен бұлтартпау шаралары қолданылуы мүмкін.

Олардың қатарына мыналар жатады:

• ұстап алу;
• келу туралы міндеттеме;
• ешқайда кетпеу және тиісті мінез-құлық туралы қолхат;
• жеке кепілгерлік;
• кепіл;
• үйқамақ;
• күзетпен ұстау;
• Қылмыстық-процестік кодексте көзделген өзге де шаралар.

Шараны таңдау қылмыстық-құқықтық баптың ауырлығына ғана емес, нақты істің мән-жайларына да байланысты айқындалады.

43. Күзетпен ұстау

ҚР Қылмыстық-процестік кодексінің 147-бабында заңда көзделген негіздер болған және неғұрлым жеңіл бұлтартпау шарасын қолдану мүмкін болмаған жағдайда күзетпен ұстау көзделген.

Жалпы ереже бес жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы көзделген қылмыстарға қатысты.

Сонымен қатар, осы бапта ең жоғары санкциясы бес жылдан аспайтын қылмыстар бойынша арнайы мән-жайлар болған кезде қолданылатын ерекшеліктер де көзделген. (Заң және құқық)

ҚР Қылмыстық кодексінің 110-бабының 2-бөлігінде жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы көзделгендіктен, заңда көзделген негіздер болған жағдайда күзетпен ұстау туралы мәселе 147-баптың жалпы тәртібімен қаралуы мүмкін.

44. Отбасындағы зорлық-зомбылық туралы істер бойынша бұлтартпау шараларын қолдану практикасы

Отбасындағы зорлық-зомбылық туралы істерде мынадай мән-жайлар маңызды болып табылады:

• зорлық-зомбылықтың жалғасу ықтималдығы;
• жәбірленушіге төнген қауіп-қатерлер;
• балалардың болуы;
• бірге тұру фактісі;
• бұрын болған зорлық-зомбылық фактілері;
• қорғау нұсқамасын бұзу;
• жәбірленушіге қысым көрсету әрекеттері;
• дәлелдемелерді жою;
• жасырыну мүмкіндігі.

Бұлтартпау шарасын таңдау кезінде сот нақты тәуекелдерді бағалауға тиіс.

Тек айыптаудың 110-бапқа жататындығына байланысты адамды автоматты түрде күзетпен ұстауға жол берілмейді.

Алайда қайталама зорлық-зомбылықтың нақты қаупін елемеуге де болмайды.

45. Жәбірленушінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету шаралары

Жәбірленушінің қауіпсіздік шараларына құқығы бар.

Қауіп-қатер болған жағдайда Қылмыстық-процестік кодексте көзделген қорғау шаралары қолданылуы мүмкін.

Мынадай шаралар ерекше маңызға ие:

• байланыс жасауға тыйым салу;
• қауіпсіздікті қамтамасыз ету;
• дербес мәліметтерге қол жеткізуді шектеу;
• куәлар мен жәбірленушілерді қорғау шаралары;
• тұрмыстық зорлық-зомбылық саласындағы қорғау нұсқамасы.

Тұрмыстық зорлық-зомбылық профилактикасы туралы заңда процестік мәжбүрлеу шаралары мен жәбірленушілердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету шаралары жеке профилактика шараларының қатарына тікелей енгізілген. (Заң және құқық)

46. Жоғарғы Соттың практикасы: дәлелдемелер

ҚР Жоғарғы Сотының маңызды нормативтік қаулыларының бірі — Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 20 сәуірдегі № 4 «Қылмыстық істер бойынша дәлелдемелерді бағалаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысы.

Жоғарғы Сот мыналарды талап етеді:

• әрбір дәлелдемені бағалау;
• оның қатыстылығын тексеру;
• оның жол берілетіндігін тексеру;
• оның анықтығын тексеру;
• дәлелдемелер жиынтығын бағалау;
• кейбір дәлелдемелерді қабылдаудың және басқаларын қабылдамаудың себептерін негіздеу. (Заң және құқық)

Айыптау үкімі, заңда көзделген арнайы рәсімдерді қоспағанда, егер жәбірленушінің немесе сотталушының айғақтары тексерілмесе және басқа дәлелдемелермен салыстырылмаса, тек сол айғақтарға ғана негізделе алмайтыны туралы ұстанымның маңызы ерекше.

ҚР Қылмыстық кодексінің 110-бабы бойынша бұл соттың барлық дәлелдемелер жүйесін талдауға тиіс екенін білдіреді.

47. Жоғарғы Соттың практикасы: үкім

ҚР Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 4 «Сот үкімі туралы» нормативтік қаулысы соттан мыналарды көрсетуді талап етеді:

• үкімнің негізіне қандай дәлелдемелер алынғанын;
• сол дәлелдемелер қандай мән-жайларды растайтынын;
• дәлелдемелердің неліктен анық деп танылғанын;
• өзге дәлелдемелердің неліктен қабылданбағанын. (Заң және құқық)

ҚР Қылмыстық кодексінің 110-бабы бойынша бұл талап мынадай дәлелдемелер арасында қайшылықтар болған кезде ерекше маңызды:

• жәбірленушінің айғақтары;
• айыпталушының айғақтары;
• медициналық құжаттар;
• бейнежазбалар;
• куәлардың айғақтары;
• сараптама қорытындылары.

48. Апелляциялық сатының практикасы

Апелляциялық саты мыналарды тексере алады:

• іс-әрекетті саралаудың дұрыстығын;
• дәлелдемелердің толық зерттелгенін;
• дәлелдемелердің жол берілетіндігін;
• сот қорытындыларының негізділігін;
• тағайындалған жазаны;
• ҚР Қылмыстық кодексінің 68-бабын қолдануды;
• азаматтық талаптың шешілуін;
• процестік заңның бұзылуын.

Жоғарғы Сот апелляциялық соттың жол берілмейтін дәлелдемелерді алып тастауға және заңда көзделген жағдайларда бірінші сатыдағы сот тиісті түрде бағаламаған дәлелдемелерді зерттеуге құқылы екенін түсіндіреді. (Заң және құқық)

49. Кассациялық сатының практикасы

2025 жылғы 1 шілдеден бастап ҚР Жоғарғы Сотының 2025 жылғы 29 мамырдағы № 1 «Қылмыстық істерді кассациялық тәртіппен қарауды реттейтін заңнаманы қолдану туралы» жаңа нормативтік қаулысы қолданылады. (Заң және құқық)

ҚР Қылмыстық кодексінің 110-бабы бойынша адвокаттық қызметте мынадай мәселелерді нақты ажырату қажет:

• фактілерді анықтаудағы қателіктер;
• қылмыстық-процестік заңның елеулі бұзылуы;
• қылмыстық заңды дұрыс қолданбау;
• іс-әрекетті дұрыс сараламау;
• сот қорытындыларының істің нақты мән-жайларына сәйкес келмеуі;
• тағайындалған жазаның негізсіздігі.

50. 2026 жылғы жаңа сот практикасы: жүкті әйелін азаптау

2026 жылғы қыркүйекте Солтүстік Қазақстан облысында жарияланған іс ерекше назар аударуға тұрарлық мысал болып табылады.

Бірінші сатыдағы сот адамды ҚР Қылмыстық кодексінің 110-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы бойынша көрінеу жүкті әйелді азаптағаны үшін кінәлі деп танып, төрт жылға бас бостандығынан айыру жазасын тағайындаған.

Апелляциялық саты үкімді өзгеріссіз қалдырған.

Кассациялық тәртіппен қарау кезінде де сот сот актілерін өзгертпеген.

Жарияланған мәліметтерге сәйкес, дәлелдемелер жиынтығына мыналар кірген:

• жәбірленушінің айғақтары;
• оқиға куәларының айғақтары;
• бейнежазба;
• медициналық құжаттар;
• сот сараптамаларының қорытындылары;
• жүктілік фактісін растайтын дәлелдемелер. (Тимжорнал)

Бұл мысал ҚР Қылмыстық кодексінің 110-бабын талдау үшін ерекше маңызды.

Ол соттардың саралаушы белгіні бір ғана дәлелдемемен емес, әртүрлі дереккөздерден алынған дәлелдемелер жиынтығымен растай алатынын көрсетеді.

Сонымен қатар, бұл мысал айыпталушының жүктілік туралы хабардар болғанын дәлелдеудің практикалық маңызын көрсетеді.

51. Жүкті жәбірленушіге қатысты дәлелдемелерді жинаудың практикалық алгоритмі

Қылмыстық іс бойынша дәлелдемелерді төрт жеке блокқа бөліп қалыптастырған орынды.

1-блок. Жүктілік фактісінің өзі

• медициналық карта;
• анықтама;
• ультрадыбыстық зерттеу нәтижелері;
• дәрігердің қорытындысы;
• медициналық есепке қою туралы мәліметтер;
• өзге де медициналық құжаттар.

2-блок. Айыпталушының хабардар болуы

• хат алмасу;
• дауыстық хабарламалар;
• куәлардың айғақтары;
• дәрігерге бірге бару фактісі;
• туыстарына жіберілген хабарламалар;
• айыпталушының мойындауы.

3-блок. Азаптау фактісінің өзі

• бейнежазбалар;
• аудиожазбалар;
• фотосуреттер;
• медициналық құжаттар;
• куәлардың айғақтары;
• полиция шақыртулары;
• қорғау нұсқамасы;
• хат алмасу;
• бейнебақылау камераларының жазбалары.

4-блок. Арнайы бағыттылық

Мыналарды анықтау қажет:

• қасақаналық;
• ерекше қатыгездік немесе қорлау сипатындағы әрекеттер;
• азап шектіру;
• жәбірленушіні қинау мақсаты.

52. Айыптау тарапының әдеттегі қатесі

Қате мынадай пайымдаудан көрінеді:

«Айыпталушы жүкті әйелді ұрып-соққан, демек, автоматты түрде Қылмыстық кодекстің 110-бабы қолданылады».

Бұл жеткіліксіз.

Қылмыс құрамының барлық белгілерін дәлелдеу қажет.

Атап айтқанда:

зорлық-зомбылық → азап шегу → ерекше қатыгездік/қорлау → азаптау мақсаты → жүктілік → жүктілік туралы көрінеу хабардар болу.

Әрбір буын тиісті дәлелдемелермен расталуға тиіс.

53. Қорғау тарапының әдеттегі қатесі

Кейде қорғау тек мынадай уәжге негізделеді:

«Ауыр дене жарақаттары жоқ».

Мұндай уәждің өзі жеткіліксіз.

ҚР Қылмыстық кодексінің 110-бабы азаптау ауыр немесе орташа ауырлықтағы денсаулыққа зиян келтірмеген жағдайды да қамтиды.

Сондықтан ауыр жарақаттың болмауы қылмыс құрамын жоққа шығармайды.

Қорғау тарапы қылмыс құрамының нақты элементтеріне дау айтуы қажет:

• зорлық-зомбылық әрекеттерінің болмауы;
• азап шегудің болмауы;
• ерекше қатыгездіктің болмауы;
• қорлау сипатындағы әрекеттердің болмауы;
• арнайы мақсаттың болмауы;
• қасақаналықтың болмауы;
• жүктілік фактісінің дәлелденбеуі;
• айыпталушының жүктілік туралы хабардар болғанының дәлелденбеуі;
• жекелеген дәлелдемелердің жол берілмейтіндігі;
• дәлелдемелер арасындағы қайшылықтар.

54. Жүктілік белгісін саралау кезіндегі әдеттегі қате

Мына екі тұжырымды шатастыруға болмайды:

«Айыпталушы жәбірленушінің жүкті екенін білді»

және

«Айыпталушы оның жүкті екенін болжауға тиіс еді».

ҚР Қылмыстық кодексінің 110-бабы 2-бөлігінің 3) тармағында заң шығарушы «көрінеу» деген терминді қолданады.

Демек, айыптау тарапы дәл осы хабардар болу фактісін дәлелдеуге тиіс.

55. Сот сараптамасы және денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлығын дәлелдеу

Егер зорлық-зомбылық нәтижесінде дене жарақаттары пайда болса, сот-медициналық сараптама үлкен маңызға ие.

Сарапшы мыналарды анықтай алады:

• жарақаттардың сипатын;
• олардың ауырлық дәрежесін;
• пайда болу механизмін;
• жарақаттардың қашан пайда болғанын;
• олардың сипатталған оқиға нәтижесінде пайда болу мүмкіндігін.

Жоғарғы Соттың № 16 нормативтік қаулысында мынадай сараптамаларды тағайындау мүмкіндігі көзделген:

• қосымша сараптама;
• қайталама сараптама;
• комиссиялық сараптама;
• кешенді сараптама.

Сараптаманы тағайындау немесе жүргізу тәртібі елеулі түрде бұзылған жағдайда оның қорытындысы жол берілмейтін дәлелдеме деп танылуы мүмкін. (Заң және құқық)

56. Моральдық зиянды өтеу туралы азаматтық талап

Азаптау өзінің табиғаты бойынша елеулі моральдық зиян келтіруі мүмкін.

Өтемақы мөлшерін айқындау кезінде мынадай мән-жайлар ескерілуі мүмкін:

• зорлық-зомбылықтың ұзақтығы;
• азап шегудің қарқындылығы;
• жәбірленушінің жүктілігі;
• отбасылық қатынастар;
• балалардың болуы;
• қорлаудың жария түрде жасалуы;
• психикаға келтірілген салдарлар;
• емделу қажеттілігі;
• қалпына келу ұзақтығы;
• кінәлі адамның қылмыстан кейінгі мінез-құлқы.

Жоғарғы Сот дене азабын азаматтың зорлық-зомбылыққа ұшырауына немесе денсаулығына зиян келтірілуіне байланысты сезінетін физикалық ауырсынуы ретінде түсіндіреді. (Заң және құқық)

57. Халықаралық стандарттар

Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық туралы істерді қарау кезінде Қазақстанның халықаралық міндеттемелерін ескеру қажет.

Негізгі құжат — БҰҰ-ның Әйелдерге қатысты кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы конвенциясы (CEDAW).

Қазақстан бұл конвенцияға 1998 жылы қосылды. (Заң және құқық)

CEDAW конвенциясының 2-бабы мемлекетке әйелдердің құқықтарын заң жүзінде қорғауды және кемсітушілік әрекеттерден тиімді қорғануды қамтамасыз ету міндетін жүктейді.

Құқықтық қорғаудың тиімді тетіктерін қамтамасыз ету талабы ерекше маңызға ие.

58. Қатыгез қарым-қатынасқа қарсы халықаралық стандарттар

Қазақстан БҰҰ-ның Азаптауға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы конвенциясына қатысушы болып табылады. (Заң және құқық)

Конвенцияның 16-бабы мемлекетке азаптау ұғымына жатпайтын өзге де қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас әрекеттерінің алдын алу міндетін жүктейді.

Сондықтан ҚР Қылмыстық кодексінің 110-бабы ұлттық қылмыстық-құқықтық норма ретінде ғана емес, сонымен қатар адамның қадір-қасиетін қорғау жөніндегі мемлекеттің халықаралық міндеттемелерін орындау құралы ретінде де маңызды.

59. Әйелдерді халықаралық деңгейде қорғау

CEDAW конвенциясына Факультативтік хаттаманы Қазақстан 2001 жылғы 4 шілдедегі № 220 Заңымен ратификациялады.

Хаттама қабылдану шарттары сақталған жағдайда БҰҰ-ның Әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою жөніндегі комитетіне жеке хабарламалар жолдау мүмкіндігін көздейді. (Заң және құқық)

Бұл қосымша халықаралық қорғау тетігі болып табылады, бірақ ұлттық қылмыстық сот ісін жүргізуді алмастырмайды.

60. Нормативтік құқықтық актілердің иерархиясы

ҚР Қылмыстық кодексінің 110-бабын талдау кезінде нормативтік құқықтық актілердің иерархиясын ескеру қажет.

Қазақстан Республикасының «Құқықтық актілер туралы» Заңының 10-бабында Конституцияның ең жоғары заңдық күші бар екені белгіленген.

Одан кейін мыналар орналасады:

1. Конституцияға өзгерістер енгізетін заңдар;
2. конституциялық заңдар;
3. кодекстер;
4. заңдар;
5. Парламенттің нормативтік қаулылары;
6. Президенттің нормативтік жарлықтары;
7. Үкіметтің нормативтік қаулылары;
8. министрлер мен өзге де орталық органдардың нормативтік бұйрықтары;
9. ведомстволардың нормативтік актілері;
10. жергілікті органдардың нормативтік шешімдері.

Төмен тұрған деңгейдегі актілер жоғары тұрған деңгейдегі актілерге қайшы келмеуге тиіс. (Заң және құқық)

Бұл ретте Конституциялық Сот пен Жоғарғы Соттың нормативтік қаулылары көрсетілген иерархиялық сатылардан тыс орналасады. Бұл «Құқықтық актілер туралы» заңның 10-бабында тікелей көзделген. (Заң және құқық)

 61. Негізгі нормативтік құқықтық актілер

ҚР ҚК-нің 110-бабы бойынша практикалық жұмыс жүргізу үшін ең алдымен мынадай актілерді пайдалану қажет.

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы

Жеке адамның қадір-қасиетіне, сот арқылы қорғалуға, адамның құқықтары мен бостандықтарына қатысты негізгі ережелер.

2. ҚР Қылмыстық кодексі

Негізгі нормалар:

• 3-бап — негізгі ұғымдар;
• 4-бап — қылмыстық заңның қолданылуы;
• 6-бап — кері күш;
• 10-бап — қылмыстық құқық бұзушылықтардың санаттары;
• 11-бап — қылмыстардың санаттары;
• 52-бап — жаза тағайындаудың жалпы негіздері;
• 54-бап — ауырлататын мән-жайлар;
• 68-бап — татуласу;
• 71-бап — ескіру мерзімі;
• 79-бап — соттылық;
• 106-бап — денсаулыққа ауыр зиян келтіру;
• 107-бап — денсаулыққа ауырлығы орташа зиян келтіру;
• 108-1 және 109-1-баптар — күш қолдану әрекеттерінің тиісті құрамдары;
• 110-бап — азаптау;
• 115-бап — қорқыту;
• 146-бап — азаптаулар.

3. ҚР Қылмыстық-процестік кодексі

Мына нормалардың ерекше маңызы бар:

• 32-бап;
• 71-бап;
• дәлелдемелер туралы баптар;
• 105-бап;
• 106-бап;
• ұстап алу туралы баптар;
• бұлтартпау шаралары туралы баптар;
• 147-бап;
• 192-бап;
• 306-бап;
• апелляция туралы баптар;
• кассациялық іс жүргізу нормалары.

4. «Тұрмыстық зорлық-зомбылық профилактикасы туралы» заң

Мына нормалардың ерекше маңызы бар:

• 4-бап — тұрмыстық зорлық-зомбылық түрлері;
• 17-бап — жеке профилактика шаралары;
• 18-бап — шараларды қолдану негіздері;
• 20-бап — қорғау нұсқамасы;
• 22-бап — мінез-құлыққа қойылатын ерекше талаптар.

Тұрмыстық зорлық-зомбылық профилактикасы туралы заңнама жәбірленушілерді қорғаудың кешенді жүйесін көздейді. (Заң және құқық)

5. Қазақстан Республикасының 2025 жылғы 18 шілдедегі № 214-VIII Салық кодексі

Әсіресе 668-бап — мемлекеттік баж төлеуден босату туралы норма маңызды. (ЗаконПраво Пошта)

6. ҚР Азаматтық кодексі

Әсіресе мына нормалар маңызды:

• 178-бап — талап қоюдың ескіру мерзімдері;
• 179-бап — талап қоюдың ескіру мерзімін қолдану;
• 180-бап — мерзімнің басталуы;
• 185-бап — мерзімді қалпына келтіру;
• 187-бап — талап қоюдың ескіру мерзімі қолданылмайтын талаптар;
• зиянды өтеу туралы баптар;
• моральдық зиян туралы 951–952-баптар.

7. «Сот-сараптама қызметі туралы» заң

Сот сарапшыларының қызметін реттейді.

8. «Құқықтық актілер туралы» заң

Нормативтік құқықтық актілердің иерархиясын айқындайды. (Заң және құқық)

62. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының негізгі нормативтік қаулылары

110-бап бойынша ең маңызды актілер мыналар.

ҚР Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы № 1 нормативтік қаулысы

«Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы».

Әсіресе азаптау белгілеріне қатысты жаңа 31-2-тармақ маңызды. (Әділет)

ҚР Жоғарғы Сотының 2009 жылғы 28 желтоқсандағы № 7 нормативтік қаулысы

Мына мәселелер бойынша қылмыстық және қылмыстық-процестік заңнаманы қолдану туралы:

• жеке бас бостандығы;
• қадір-қасиет;
• азаптаулар;
• зорлық-зомбылық;
• қатыгез қарым-қатынас.

Әсіресе ҚК-нің 146-бабы мен 110-бабын ажырату туралы тармақтар маңызды. (Заң және құқық)

ҚР Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 20 сәуірдегі № 4 нормативтік қаулысы

Дәлелдемелерді бағалау туралы. (Заң және құқық)

ҚР Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 4 нормативтік қаулысы

Сот үкімі туралы. (Заң және құқық)

ҚР Жоғарғы Сотының 2004 жылғы 26 қарашадағы № 16 нормативтік қаулысы

Қылмыстық істер бойынша сот сараптамасы туралы. (Заң және құқық)

ҚР Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы № 4 нормативтік қаулысы

ҚК-нің 68-бабын қолдану — татуласу туралы. (Заң және құқық)

ҚР Жоғарғы Сотының 2005 жылғы 20 маусымдағы № 1 нормативтік қаулысы

Қылмыстық процесте азаматтық талап қоюды қарау туралы. (Заң және құқық)

ҚР Жоғарғы Сотының 2025 жылғы 29 мамырдағы № 1 нормативтік қаулысы

Қылмыстық істерді кассациялық тәртіппен қарау туралы. (Заң және құқық)

63. Саралаудың практикалық схемасы

Дұрыс саралау үшін мына алгоритмнен өту қажет.

1-сұрақ

Қасақана күш қолдану әрекеттері болды ма?

Егер болмаса — 110-баптың құрамы жоқ.

2-сұрақ

Олар физикалық немесе психикалық азап келтірді ме?

Егер келтірмесе — қылмыс құрамы анықталмаған.

3-сұрақ

Ерекше қатыгездік немесе қорлау-мазақтау болды ма?

Егер болмаса — қылмыстық-құқықтық өзге саралау мүмкіндігін тексеру қажет.

4-сұрақ

Азап шектіру мақсаты болды ма?

Егер болмаса — 110-бап қолданылмауы мүмкін.

5-сұрақ

Денсаулыққа ауыр немесе ауырлығы орташа зиян келтірілді ме?

Егер иә болса — ҚК-нің 106 және 107-баптарын тексеру қажет.

6-сұрақ

Жәбірленуші жүкті болды ма?

Егер болмаса — 110-баптың 2-бөлігі 3) тармағы қолданылмайды.

7-сұрақ

Айыпталушы жүктілік туралы білді ме?

Егер білгені дәлелденбесе — 110-баптың 2-бөлігі 3) тармағын қолдану қосымша негіздеуді талап етеді.

8-сұрақ

Басқа саралаушы белгілер бар ма?

Мыналарды тексеру қажет:

• дәрменсіздік;
• тәуелділік;
• бірнеше жәбірленуші;
• жалдау;
• өшпенділік уәжі.

64. Жәбірленуші тарап үшін дәлелдеудің практикалық схемасы

Дәлелдемелерді жинаудың оңтайлы құрылымы:

1. Полицияға жүгіну

↓

2. Дене жарақаттарын тіркеу

↓

3. Сот-медициналық сараптама

↓

4. Фото және бейнематериалдарды сақтау

↓

5. Хат-хабарларды сақтау

↓

6. Куәларды анықтау

↓

7. Медициналық құжаттарды алу

↓

8. Жүктілікті растау

↓

9. Айыпталушының хабардар болғанын растау

↓

10. Бұрын полицияға жасалған өтініштерді тексеру

↓

11. Қорғау нұсқамаларын тексеру

↓

12. 102 нөміріне қоңырауларды тексеру

↓

13. Бейнебақылау камераларын тексеру

↓

14. Туыстарына жіберілген хабарламаларды тексеру

↓

15. Дәлелдемелерді кешенді бағалау.

65. Қорғаудың практикалық схемасы

Қорғау тарапы істі төрт бағыт бойынша талдауы керек.

Бірінші — оқиға

Зорлық-зомбылық мүлде болды ма?

Екінші — саралау

Әрекет дәл 110-бапқа сәйкес келе ме?

Үшінші — саралаушы белгі

Мына мән-жай дәлелденді ме:

«кінәлі адамға жәбірленушінің жүкті екені көрінеу белгілі болған»?

Төртінші — процесс

Дәлелдемелер заңды тәсілмен алынды ма?

Мына мәселелерге ерекше назар аудару қажет:

• хаттамалар;
• тергеу әрекеттерінің жүргізілген уақыты;
• қорғаушының қатысуы;
• телефонды алып қою тәртібі;
• хат-хабарларды қарап-тексеру;
• бейнежазбаларды алу;
• сараптамалар тағайындау;
• аудиожазбалардың жол берілетіндігі.

66. Соттың жеке қаулылары

Заңның елеулі бұзушылықтары анықталған кезде сот жеке қаулы шығара алады.

Жеке қаулылар туралы Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысы ҚПК-де көзделген негіздер болған жағдайда бірінші, апелляциялық және кассациялық сатылардағы соттардың оларды шығара алатынын көрсетеді. (Заң және құқық)

Тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы істерде бұл мынадай жағдайлар анықталған кезде маңызды болуы мүмкін:

• полицияның тиісті түрде әрекет етпеуі;
• жәбірленушінің құқықтарының бұзылуы;
• процестік бұзушылықтар;
• тергеп-тексерудің кемшіліктері;
• зорлық-зомбылыққа ықпал еткен себептер мен жағдайлар.

67. Бірінші сатыдағы соттың ерекшеліктері

Бірінші сатыдағы сот мыналарды анықтауға тиіс:

1. қылмыс оқиғасы;
2. әрекетті жасаған адам;
3. кінәнің нысаны;
4. уәж;
5. мақсат;
6. зорлық-зомбылықтың сипаты;
7. салдарлар;
8. саралаушы мән-жайлар;
9. дәлелдемелердің жол берілетіндігі;
10. жазаға әсер ететін мән-жайлар;
11. азаматтық талап қоюдың негіздері;
12. істі тоқтатуға негіздердің бар-жоғы.

Үкімде соттың 110-баптың әрбір міндетті белгісі бар деген қорытындыға қалай келгені анық көрсетілуі керек.

68. Апелляциялық шағым берудің ерекшеліктері

110-бап бойынша апелляциялық шағымда уәждерді жеке-жеке блоктарға бөлген орынды.

1-блок. Қылмыстық заңды дұрыс қолданбау

Мысалы:

сот жүктілік белгісінің немесе айыпталушының жүктілік туралы көрінеу хабардар болуының бар екенін қате таныған.

2-блок. Қорытындылардың нақты мән-жайларға сәйкес келмеуі

Мысалы:

дәлелдемелер азап шектіру мақсатын растамаса да, сот бұл мақсат анықталды деп таныған.

3-блок. Жол берілмейтін дәлелдемелер

Мысалы:

бейнежазба елеулі процестік бұзушылықтармен алынған және іске тіркелген.

4-блок. Сот тергеуінің толық болмауы

Мысалы:

сот медициналық құжаттарды зерттемеген.

5-блок. Жаза

Бөлек талданады:

• әрекеттің жасалу мән-жайлары;
• айыпталушының жеке басы;
• салдарлар;
• жеңілдететін мән-жайлар;
• ауырлататын мән-жайлар.

69. Жәбірленушінің жүктілігінің жаза тағайындау кезіндегі практикалық маңызы

Бұл жерде жүктілік екі түрлі мағынаға ие болуы мүмкін.

Біріншісі — саралаушы мән-жай, егер айыпталушы жүктілік туралы көрінеу білген болса: ҚК-нің 110-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы.

Екіншісі — нақты әрекеттің қоғамдық қауіптілік дәрежесін сипаттайтын нақты мән-жай, оны сот ҚК-нің жалпы қағидалары шеңберінде жаза тағайындау кезінде бағалай алады.

Алайда қылмыстық заң қағидаттарына қайшы келетіндей бір мән-жайды автоматты түрде екі рет есепке алуға болмайды.

Егер мән-жай заң шығарушы тарапынан қылмыс құрамына саралаушы белгі ретінде енгізілсе, оны ауырлататын мән-жай ретінде қайта есепке алуға сақтықпен қарау қажет.

70. 2024 жылғы заңның маңызы

2024 жылғы 16 маусымнан кейін жасалған әрекеттер бойынша ҚР-ның 2024 жылғы 15 сәуірдегі № 72-VIII Заңымен енгізілген 110-баптың жаңа редакциясын ескеру қажет.

Жоғарғы Сот өзгерістердің 2024 жылғы 16 маусымнан бастап қолданылатынын және адамның жағдайын нашарлататын қылмыстық заңның кері күші болмайтынын арнайы атап көрсетті. (Әділет)

Бұл бұрынғы істер үшін өте маңызды.

Егер әрекет 2024 жылғы 16 маусымға дейін жасалса, айыпталушының жағдайын нашарлататын 110-баптың жаңа редакциясын автоматты түрде қолдануға болмайды.

Әрекет жасалған кездегі заң редакциясын және одан кейінгі редакцияларды салыстыру қажет.

71. Ұзақ уақытқа созылған зорлық-зомбылық істерінің ерекшелігі

Егер зорлық-зомбылық ұзақ уақыт бойы орын алса, адвокат мыналарды анықтауы керек:

• әрбір эпизодтың күні;
• әрбір эпизодтың сипаты;
• бірыңғай немесе дербес қасақаналық;
• салдарлар;
• әрбір эпизод бойынша дәлелдемелер;
• жәбірленушінің жасы;
• тиісті кезеңде жүктіліктің болған-болмағаны;
• айыпталушының жүктілік туралы қашан білгені.

Бір кезеңде болған жүктілік жағдайын барлық кейінгі немесе бұрынғы эпизодтарға автоматты түрде телімеудің маңызы ерекше.

Саралаушы мән-жай нақты әрекет жасалған сәтте болуы керек.

72. Саралау мысалы № 1

Күйеуі әйелін жүйелі түрде ұрып-соғады.

Әйелі жүкті емес.

Мыналар дәлелденген:

• көптеген соққы;
• ауырсыну келтіру;
• қорлау;
• зорлық-зомбылықтың ұзаққа созылуы;
• азап шектіру мақсаты.

Саралау:

ҚК-нің 110-бабының 1-бөлігі, егер 2-бөлікте көзделген саралаушы белгілер болмаса.

Жәбірленушінің әйел болуының өзі істі автоматты түрде 2-бөлікке жатқызбайды.

73. Саралау мысалы № 2

Күйеуі әйелінің жүкті екенін біледі.

Ол әйелін бірнеше рет ұрады, тұншықтырады, байлап қояды және әйелінің тоқтатуды сұрағанына қарамастан зорлық-зомбылықты жалғастырады.

Мыналар дәлелденген:

• жүктілік;
• күйеуінің бұл туралы хабардар болуы;
• күш қолдану әрекеттері;
• физикалық азап;
• ерекше қатыгездік;
• азап шектіру мақсаты.

ҚК-нің 110-бабын қолдануды жоққа шығаратын мән-жайлар болмаған кезде мынаны қолдану мүмкін:

ҚК-нің 110-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы.

74. Саралау мысалы № 3

Күйеуі жүкті әйелін ұрып-соғады.

Алайда айыптау тарапы оның жүктілік туралы білгенін дәлелдемеген.

Медициналық құжаттар жүктілікті растайды, бірақ:

• жүктілік мерзімі аз;
• әйел күйеуіне айтпаған;
• хабарлағанын растайтын куәлар жоқ;
• хат-хабар жоқ;
• айыпталушы бұл туралы білетінін жоққа шығарған.

Мұндай жағдайда жүктіліктің өзі «кінәлі адамға көрінеу белгілі болған» белгісінің дәлелденгенін білдірмейді.

Сот дәлелдемелер жиынтығын дәл осы хабардар болу мәселесі бойынша бағалауға тиіс.

75. Саралау мысалы № 4

Айыпталушы жүктілік туралы білген.

Ол жанжал кезінде бір рет соққы жасаған.

Жарақат жеңіл.

Сонымен қатар мыналар туралы деректер жоқ:

• азаптау;
• қорлау-мазақтау;
• ерекше қатыгездік;
• азап шектірудің арнайы мақсаты.

Жүктілік фактісінің өзі бір реттік күш қолдану әрекетін автоматты түрде азаптауға айналдырмайды.

Тиісті өзге саралау мәселесін қарастыру қажет.

76. Саралау мысалы № 5

Айыпталушы бірнеше сағат бойы жүкті әйелді байлап, оған ауырсыну келтіреді, су бермейді, қорқытады, қорлайды және медициналық көмекке жүгінуіне кедергі жасайды.

Бұл жағдайда мән-жайлардың жиынтығы азаптау құрамына анағұрлым тән.

Жүктілік және айыпталушының бұл туралы хабардар болуы дәлелденсе, ҚК-нің 110-бабы 2-бөлігінің 3) тармағын қолдану қарастырылуы мүмкін.

Егер бір мезгілде өзге дербес қылмыс құрамдары — мысалы, заңсыз бас бостандығынан айыру, қорқыту немесе басқа қылмыстар — анықталса, қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы туралы мәселені шешу қажет.

77. Жоғарғы Сот практикасы — міндетті бағдар

Жоғарғы Сот өзінің нормативтік қаулыларында дәйекті түрде мыналардың қажеттігін көрсетеді:

• қылмыстық заңды қатаң сақтау;
• саралауды даралау;
• қылмыс құрамының әрбір белгісін тексеру;
• дәлелдемелерді жиынтығында бағалау;
• заңды бұза отырып алынған дәлелдемелерге жол бермеу;
• өзара ұқсас қылмыс құрамдарын дұрыс ажырату.

Сондықтан 110-бап бойынша құқықтық ұстаным дайындау кезінде баптың мәтініне ғана сілтеме жасау жеткіліксіз.

Өмір мен денсаулыққа қарсы қылмыстар туралы нормативтік қаулыны, дәлелдемелерді бағалау туралы қаулыны, сот үкімі туралы қаулыны және татуласу туралы қаулыны пайдалану қажет.

78. Қорытынды құқықтық құрылым

Жүкті әйелді азаптау әрекетін саралау үшін мына мән-жайлардың жиынтығын анықтау қажет:

Қылмыстың объектісі

→ адамның физикалық және психикалық қолсұғылмаушылығы.

Объективтік жағы

→ қасақана күш қолдану әрекеттері;

→ физикалық және/немесе психикалық азап келтіру;

→ ерекше қатыгездік немесе қорлау-мазақтау;

→ әрекеттер азап шектіруге бағытталған.

Салдары

→ 1-бөлік бойынша денсаулыққа ауыр немесе ауырлығы орташа зиян келтірілмейді.

Субъективтік жағы

→ қасақаналық;

→ азап шектірудің арнайы мақсаты.

Арнайы саралаушы белгі

→ жәбірленуші әйел жүкті;

→ айыпталушы бұл туралы көрінеу біледі.

Қорытынды саралау

→ ҚР ҚК-нің 110-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы.

79. Саралау мәселелерінің кестесі

80. ZakonPravo.kz сайтындағы негізгі дереккөздер

Практикалық жұмыс үшін мына материалдарды тікелей пайдалануды ұсынамын:

ҚР ҚК-нің 110-бабы — «Азаптау»: ҚР ҚК-нің 110-бабы — Азаптау

ҚР ҚПК-нің 32-бабы — жеке, жеке-жариялы және жариялы айыптау: ҚР ҚПК-нің 32-бабы

ҚР ҚПК-нің 71-бабы — жәбірленуші: ҚР ҚПК-нің 71-бабы

ҚР ҚК-нің 68-бабы — татуласу: ҚР ҚК-нің 68-бабы

ҚР ҚК-нің 71-бабы — қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі: ҚР ҚК-нің 71-бабы

ҚР ҚПК-нің 306-бабы — аудандық және оған теңестірілген соттың соттылығына жататын қылмыстық істер: ҚР ҚПК-нің 306-бабы

ҚР ҚПК-нің 147-бабы — күзетпен ұстау: ҚР ҚПК-нің 147-бабы

Салық кодексінің 668-бабы — мемлекеттік баж төлеуден босату: ҚР Салық кодексінің 668-бабы

ҚР АК-нің 178-бабы — талап қоюдың ескіру мерзімдері: ҚР АК-нің 178-бабы

ҚР АК-нің 185-бабы — мерзімді қалпына келтіру: ҚР АК-нің 185-бабы

ҚР АК-нің 187-бабы — талап қоюдың ескіру мерзімі қолданылмайтын талаптар: ҚР АК-нің 187-бабы

«Тұрмыстық зорлық-зомбылық профилактикасы туралы» заңның 20-бабы — қорғау нұсқамасы: 20-бап — Қорғау нұсқамасы

«Тұрмыстық зорлық-зомбылық профилактикасы туралы» заңның 17-бабы: 17-бап — Жеке профилактика шаралары

ҚР Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы № 1 нормативтік қаулысы — өмір мен денсаулыққа қарсы қылмыстар: ҚР Жоғарғы Сотының № 1 нормативтік қаулысы — өмір мен денсаулыққа қарсы қылмыстарды саралау

ҚР Жоғарғы Сотының 2009 жылғы 28 желтоқсандағы № 7 нормативтік қаулысы — азаптаулар, зорлық-зомбылық және адамның қадір-қасиеті: ҚР Жоғарғы Сотының № 7 нормативтік қаулысы — азаптаулар, зорлық-зомбылық және қатыгез қарым-қатынас

ҚР Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 20 сәуірдегі № 4 нормативтік қаулысы — дәлелдемелерді бағалау: ҚР Жоғарғы Сотының № 4 нормативтік қаулысы — қылмыстық істер бойынша дәлелдемелерді бағалау

ҚР Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 4 нормативтік қаулысы — сот үкімі: ҚР Жоғарғы Сотының № 4 нормативтік қаулысы — сот үкімі туралы

ҚР Жоғарғы Сотының 2004 жылғы 26 қарашадағы № 16 нормативтік қаулысы — сот сараптамасы: ҚР Жоғарғы Сотының № 16 нормативтік қаулысы — қылмыстық істер бойынша сот сараптамасы

ҚР Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы № 4 нормативтік қаулысы — ҚК-нің 68-бабын қолдану: ҚР Жоғарғы Сотының № 4 нормативтік қаулысы — татуласу жөніндегі сот практикасы

ҚР Жоғарғы Сотының 2025 жылғы 29 мамырдағы № 1 нормативтік қаулысы — қылмыстық істер бойынша кассация: ҚР Жоғарғы Сотының 2025 жылғы 29 мамырдағы № 1 нормативтік қаулысы

«Құқықтық актілер туралы» заңның 10-бабы — нормативтік құқықтық актілердің иерархиясы: «Құқықтық актілер туралы» заңның 10-бабы

81. Қорытынды

Заң тұрғысынан ең маңызды тұжырым — «әйелге қатысты азаптау» және «жүкті әйелге қатысты азаптау» бір ұғым емес.

Жүкті емес немесе жүктілік белгісі бойынша саралау қолданылмайтын әйелге қатысты әрекетке басқа саралаушы мән-жайлар болған жағдайда ҚК-нің 110-бабының 1-бөлігі немесе тиісті 2-бөлігі қолданылады.

Жүкті әйелге қатысты ҚК-нің 110-бабы 2-бөлігінің 3) тармағында көзделген арнайы саралаушы белгі қолданылады, бірақ бұл үшін кінәлінің жүктілік туралы көрінеу білгені дәлелденуге тиіс.

2024 жылғы 16 маусымнан бастап 110-баптың құрылымы елеулі түрде өзгерді: заң шығарушы қылмыс құрамын ұрып-соғуды жүйелі түрде жасаумен міндетті байланыстырудан бас тартып, оны қасақана күш қолдану әрекеттері, ерекше қатыгездік, қорлау-мазақтау, физикалық немесе психикалық азап және азап шектіру мақсаты арқылы тұжырымдады. Жоғарғы Сот кейіннен осы құрылымға арнайы түсіндірме берді. (Әділет)

Қылмыстық іс үшін ең маңыздысы — дәлелдемелер жиынтығы. Жәбірленушінің айғақтары медициналық құжаттармен, сараптамалармен, бейнежазбалармен, аудиожазбалармен, хат-хабарлармен, куәлардың айғақтарымен, полиция материалдарымен және басқа дереккөздермен салыстырылуға тиіс. Мұндай тәсіл Жоғарғы Соттың дәлелдемелерді бағалау туралы нормативтік қаулысынан туындайды. (Заң және құқық)

Жүктілікке қатысты істерде жүктіліктің өзін дәлелдеуді және айыпталушының ол туралы көрінеу хабардар болғанын дәлелдеуді бөлек қарастыру ерекше маңызды.

Процестік тұрғыдан ҚК-нің 110-бабының 1-бөлігі жеке-жариялы айыптауға, ал 2-бөлігі жариялы айыптауға жатады. Сондықтан жүкті әйелді азаптау бойынша іс жүргізу жәбірленушінің айыптауды қолдау-қолдамауына тәуелді емес. (Заң және құқық)

Татуласу мәселесі де ҚК-нің 68-бабы бойынша бөлек қаралуға тиіс. 1-бөлік бойынша заңда белгіленген шарттар орындалса, татуласу қылмыстық жауаптылықтан босатуға әкелуі мүмкін. 2-бөлік бойынша ҚК-нің 68-бабының 2-бөлігін қолдану кінәлінің арнайы мәртебесіне және заңда белгіленген өзге шарттарға байланысты.

Ақырында, отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылық істерінде қылмыстық іс жүргізуді оқшау қарастыруға болмайды: қорғау нұсқамасы, мінез-құлыққа қойылатын ерекше талаптар, полицияға бұрын жасалған өтініштер және басқа профилактикалық шаралар жәбірленушіні қорғау құралы ретінде де, істің мән-жайларын анықтау кезінде дәлелдемелік маңызы бар материалдар ретінде де қызмет етуі мүмкін. (Заң және құқық)

Адвокаттық практика үшін ҚР ҚК-нің 110-бабы 2-бөлігінің 3) тармағына қатысты негізгі формула мынадай:

қасақана күш қолдану + физикалық/психикалық азап + ерекше қатыгездік немесе қорлау-мазақтау + азап шектіру мақсаты + денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлығына байланысты өзге саралау қажеттігінің жоқтығы + жәбірленушінің жүктілігі + кінәлінің жүктілік туралы көрінеу хабардар болғанының дәлелденуі.

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау