31-бапқа түсініктемелер. Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексінің айрықша соттылығы
1. Жер учаскелеріне, ғимараттарға, үй-жайларға, құрылыстарға, жермен тығыз байланысты басқа да объектілерге (жылжымайтын мүлікке) құқықтар туралы, жылжымайтын мүлікті тыйым салудан босату туралы талап-арыздар осы объектілердің орналасқан жері бойынша қойылады.Егер жылжымайтын мүлік объектілері әртүрлі елді мекендерде болса, талап-арыз объектілердің бірінің орналасқан жері бойынша сотқа беріледі.Егер жылжымайтын мүлік объектілері бір елді мекеннің аумағында болса, талап қою объектілердің бірінің орналасқан жері бойынша сотқа беріледі.
2. Мұрагерлерге, өсиетті Орындаушыға (мұраны сенімгерлікпен басқарушыға) қойылатын мұра қалдырушының кредиторларының талап-арыздары осы баптың бірінші бөлігінде белгіленген қағидаларға сәйкес мұрагерлік мүліктің орналасқан жері бойынша сотқа сотталады.
3. Мұраны лайықсыз мұрагер деп тану, мұраны иесіз деп тану, мұраны қабылдау, мұрадан бас тарту мерзімін ұзарту немесе қалпына келтіру туралы талап-арыздар мұра ашылған жерде қойылады.
4. Жүктерді, жолаушыларды немесе багажды тасымалдау шарттарынан туындайтын тасымалдаушыларға қойылатын талаптар тасымалдаушының (көлік ұйымының, дара кәсіпкердің) орналасқан жері бойынша сотқа қойылады.
5. Егер Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шартта өзгеше көзделмесе, шет мемлекеттің Қазақстан Республикасының юрисдикциялық иммунитетін және оның меншігін бұзуынан келтірілген залалды өтеу туралы талап-арыздар талапкердің орналасқан жері бойынша сотқа қойылады.
Айрықша соттылық аумақтық соттылықтың басқа түрлерін қолдануды болдырмайды. Сотты таңдау талапкердің еркіне байланысты емес және заңда дәл белгіленген. Осы бапта көрсетілгендерден басқа соттарға талап қоюға жол берілмейді. Айрықша соттылық туралы нормалар аталған санаттағы істерді толық, уақтылы және дұрыс қарау үшін жағдай жасауға бағытталған, өйткені дәлелдемелерді жинау, даудың нысанасын қарау және зерттеу жеңілдетіледі.
1. Айрықша соттылық жылжымайтын мүлікке құқықтар туралы талап-арыздар үшін және жылжымайтын мүлікті тыйым салудан босату туралы талап-арыздар үшін белгіленеді."Тұрғын үйге меншік құқығын қорғауға байланысты дауларды шешудің кейбір мәселелері туралы" Жоғарғы Соттың 2007 жылғы 16 шілдедегі № 5 нормативтік қаулысының 2-тармағында тұрғын үйге меншік құқығы туралы талап-арыз оның орналасқан жері бойынша сотқа берілетіні көзделген. Соттылық қағидаларын бұза отырып берілген талап - арыз қайтарылады, ал іс жүргізуге қабылданған талап-арыз бойынша жіберіледі.Тұрғын үйге меншік құқығы туралы талаптарға: тұрғынжайды басқалардың заңсыз иеленуінен талап ету туралы; иеленуден айыруға байланысты емес құқықты бұзушылықтарды жою туралы; тұрғын үй-жайға құқықты тану туралы; тұрғынжайды иеліктен шығару жөніндегі Сауда-саттықты жарамсыз деп тану туралы талап-арыздар жатады; тұрғын үйді иеліктен шығару жөніндегі мәмілелерді жарамсыз деп тану туралы және басқалар.Жоғарғы Соттың 2007 жылғы 16 шілдедегі "жер заңнамасын соттардың қолдануының кейбір мәселелері туралы" № 6 нормативтік қаулысының 3-тармағында АК-нің 117-бабының 1-тармағына сәйкес жер учаскелері жылжымайтын мүлікке жататыны көрсетіледі. Осыған байланысты жер учаскелеріне құқықтар туралы талап арыздар айрықша соттылықты көздейтін АІЖК бабына сәйкес сотқа ұсынылуы тиіс - олардың орналасқан жері бойынша."Соттардың Қазақстан Республикасы Азаматтық іс жүргізу кодексінің 27-тарауының нормаларын қолдануының кейбір мәселелері туралы" Жоғарғы Соттың 2010 жылғы 24 желтоқсандағы № 20 нормативтік қаулысының 19-тармағына сәйкес АІЖК баптарында көзделген АІЖК-нің 27-тарауында көзделген істерге айрықша немесе шарттық соттылық туралы қағидалар қолданылмайды.Осы баптың бірінші бөлігінің ережелерін қолданған кезде талапкерді таңдау құқығы талап қою нысанасы бірнеше жылжымайтын мүлік объектілері болуы мүмкін болған жағдайда ғана қалады, атап айтқанда объектілердің бірінің орналасқан жері бойынша сотқа жүгіну құқығы, бірақ бұл ретте айрықша соттылық туралы ережелерді бұзбай.
2. АК-нің 1081-бабына сәйкес мұра қалдырушының кредиторлары өсиетті Орындаушыға (мұраны Сенімгерлік басқарушыға) немесе әрбір мұрагерге өткен мүлік құны шегінде ынтымақты борышкер ретінде жауап беретін мұрагерлерге мұра қалдырушының міндеттемелерінен туындайтын өз талаптарын қоюға құқылы.
Мұндай талаптар түсіндірілетін баптың бірінші бөлігінде белгіленген қағидаларға сәйкес мұрагерлік мүліктің орналасқан жері бойынша қойылуы мүмкін.
3. Мұраны лайықсыз мұрагер деп тану, мұраны иесіз деп тану, мұраны қабылдау, мұрадан бас тарту мерзімін ұзарту немесе қалпына келтіру туралы талап-арыздар мұра ашылған жерде қойылады. Мұндай талаптар талап қою тәртібімен қойылады, өйткені олар мүліктік мүдделермен байланысты және мұра туралы даудың болуы болжанады.АК-нің 1043-бабына сәйкес мұраның ашылу орны мұра қалдырушының соңғы тұрғылықты жері болып табылады, ал егер ол белгісіз болса - мүліктің немесе оның негізгі бөлігінің орналасқан жері.Жоғарғы Соттың 2009 жылғы 29 маусымдағы "соттардың мұрагерлік туралы заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы" № 5 нормативтік қаулысының 3-тармағында мұраның ашылу орны ұғымы былайша ашылады: "мұраның ашылу орны мұра қалдырушының соңғы тұрғылықты жері болып табылады. Азаматтық кодекстің 16-бабына сәйкес азамат тұрақты немесе басым тұратын елді мекен тұрғылықты жері болып танылады. "Қазақстан Республикасының халқын құжаттандыру және тіркеу қағидаларын бекіту туралы" Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылғы 12 шілдедегі № 1063 қаулысына сәйкес азаматтарды тіркеу тұрақты тұратын жері бойынша жүзеге асырылады. Әдетте, мұра қалдырушының соңғы тұрғылықты жері тұрақты тұратын жерімен сәйкес келеді.Егер Қазақстан Республикасының аумағында мүлкі бар мұра қалдырушының соңғы тұрғылықты жері белгісіз болса немесе одан тыс жерде болса, Қазақстан Республикасында мұраның ашылу орны осындай мұрагерлік мүліктің орналасқан жері (жылжымайтын мүліктің орналасқан жері, жылжымалы мүліктің тіркелген жері, мұра қалдырушының шоты ашылған банктің орналасқан жері және т.б.) болып танылады. Егер аталған мұра әртүрлі жерлерде орналасса, оның құрамына кіретін жылжымайтын мүліктің орналасқан жері мұраның ашылу орны болып табылады, ал жылжымайтын мүлік болмаған жағдайда - жылжымалы мүліктің немесе оның ең құнды бөлігінің орналасқан жері болып табылады. Мүліктің құны оның нарықтық құнына қарай анықталады.Мұра қалдырушының тұрғылықты жері мұрагерлерге белгілі, бірақ олар қандай да бір себептермен оны құжатпен растай алмайтын жағдайларда, мұрагердің өтініші бойынша сот мұраны ашқан жердің заңды фактісін анықтай алады.Азамат тұрақты тұратын жерінен тыс жерде қайтыс болған жағдайда (мысалы, нақты әскери қызмет өткеруіне, оқуына, жұмыс жағдайы мен сипатына, іссапарға, емдеу мекемесіне орналастырылуына, бас бостандығынан айыру орындарында болуына және т. б. байланысты), мұндай адамдардың қайтыс болғанға дейін (әскери қызметке шақырылғанға дейін, оқуға түскенге дейін, іссапарға шыққанға дейін, сотталғанға дейін және т.б.) тұрақты тұрған жері мұндай адамдардың соңғы тұрақты тұрғылықты жері болып танылады".4. Жүктерді, жолаушыларды немесе багажды тасымалдау шарттарынан туындайтын тасымалдаушыларға қойылатын талаптар тасымалдаушының (көлік ұйымының, дара кәсіпкердің) орналасқан жері бойынша сотқа қойылады.Осы нормада белгіленген тасымалдаушының (көлік ұйымының, дара кәсіпкердің) орналасқан жері бойынша талап қою ережесі Жалпы аумақтық соттылық ережесімен (АІЖК - нің 29-бабы) - жауапкердің орналасқан жері бойынша талап қою ережесімен сәйкес келеді.
Сонымен бірге, заң шығарушы осы құқықтық қатынастарға балама немесе шарттық соттылықтың таралуын болдырмау мақсатында осы санат үшін айрықша соттылықты белгіледі.
5. Қазақстан Республикасы 2009 жылғы 27 қазанда ратификациялаған Біріккен Ұлттар Ұйымының мемлекеттердің юрисдикциялық иммунитеттері және олардың меншігі туралы Конвенциясына (Нью-Йорк, 2004 жылғы 2 желтоқсан)сәйкес, біздің мемлекет басқа мемлекет соттарының юрисдикциясынан өзіне және меншігіне қатысты иммунитетті пайдаланады. Егер халықаралық шартта өзгеше көзделмесе, сот актісін орындау тәртібімен осы мүлікке өндіріп алуға Қазақстан Республикасының құзыретті органдарының келісімімен ғана жол беріледі. Шет мемлекет Қазақстан Республикасының және оның меншігінің юрисдикциялық иммунитетін бұзған жағдайларда, егер Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шартта өзгеше көзделмесе, залалдарды өтеу туралы талап қоюшы - осындай істерді жүргізуге уәкілетті Қазақстан Республикасының тиісті органы орналасқан жерде қойылады._____________________11 Біріккен Ұлттар Ұйымының мемлекеттердің юрисдикциялық иммунитеттері және олардың меншігі туралы Конвенциясы (Нью-Йорк, 2 желтоқсан 2004 ж.).
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖОҒАРҒЫ СОТЫНЫҢ КІТАПХАНАСЫ
Астана, 2016 жыл
УДК 347 (574)
К 63
ISBN 978-601-236-042-4
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
