Жазадан босату және жазаны өтеуді ауыр мән-жайлардың туындауына байланысты кейінге қалдыру
🔷 1. 76-баптың жалпы сипаттамасы
Аталған норма жазаны орындаудың жалпы тәртібінен ерекшелік болып табылады және:
· гуманизм қағидатын іске асыруға (ҚР ҚК-нің 3-бабы);· сотталғанның және оның жақындарының отбасылық әрі әлеуметтік мүдделерін қорғауға;· табиғи және әлеуметтік апаттардың салдарын барынша азайтуға бағытталған.
Норманың сипаты — факультативтік: шешім қылмыстың ауырлығын, сотталғанның жеке басын және туындаған мән-жайлардың сипатын ескере отырып сотпен қабылданады.
🔷 2. Жазадан босату (1-бөлік)
✅ Шарттары:
Қылмыс санаты:o қылмыстық теріс қылық;o онша ауыр емес немесе орташа ауырлықтағы қылмыс.
Сотталғанның отбасына ауыр салдар әкелген мән-жайлар:o өрт, табиғи апат (су тасқыны, жер сілкінісі және т.б.);o отбасының жалғыз асыраушысының ауыр науқастануы немесе қайтыс болуы;o өзге де төтенше мән-жайлар (мысалы, соғыс қимылдары, эвакуация, эпидемиялар және т.б.).
📌 Сот ескереді:
· отбасына келтірілген зиянды;· сотталғанның көмек көрсету мүмкіндігін;· сотталғанның шынайы өкінуі мен оң мінездемелерінің болуын.
🔷 3. Жазаны өтеуді кейінге қалдыру (2-бөлік)
✅ Шарттары:
Адам ауыр немесе аса ауыр қылмыс үшін бас бостандығынан айыруға сотталған болуы тиіс.
Келесі санаттағы сотталғандарға қолданылмайды:
o террористік қылмыстар;o экстремистік қылмыстар;o қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыстар;o кәмелетке толмағандардың жыныстық қолсұғылмаушылығына қарсы қылмыстар.
Егер 1-бөлікте көрсетілген мән-жайлар (табиғи апат, асыраушының қайтыс болуы және т.б.) туындаса, сот жазаны өтеуді 3 айға дейін кейінге қалдыруы мүмкін.
⚠️ Ерекшелік:
· Егер қылмыс 14–18 жас аралығындағы кәмелетке толмағанға қатысты жасалса, кәмелетке толмаған сотталғандарға қылмыс санаты бойынша шектеу қолданылмайды.
Бұл дегеніміз, егер жасөспірім жыныстық қолсұғылмаушылыққа қарсы қылмыс жасаса да, бірақ ол 14–18 жастағы тұлғаға қатысты болса, жазаны өтеуді кейінге қалдыруға жол беріледі.
🔷 4. Сот практикасы
📍 1-мысал: Ұрлық жасағаны үшін 1 жылға бас бостандығын шектеуге сотталған ер адам екі мүгедек баласы бар отбасында жалғыз асыраушысы болған әйелінің қайтыс болуына байланысты жазадан босатуды сұраған. Сот төтенше мән-жайлардың бар екенін танып, оны жазадан босатты.
📍 2-мысал: Алаяқтық жасағаны үшін (орташа ауырлықтағы қылмыс) жаза өтеп жатқан әйел үйі өртеніп, үш жас баласы қараусыз қалғандықтан, жазаны өтеуді кейінге қалдыруды сұраған. Сот сотталғанға қамқоршылық пен тұрғын үй мәселесін шешу үшін 3 ай мерзімге кейінге қалдыру берді.
📍 3-мысал (бас тарту): Зорлау үшін (аса ауыр қылмыс) сотталған ер адамға жұбайының ауыр науқастануына байланысты кейінге қалдыру берілмеді, өйткені қылмыс ҚР ҚК-нің 76-бабы 2-бөлігінде көзделген алып тастауларға жататын.
🔷 5. Сабақтас құқықтық нормалар
· ҚР ҚК-нің 74-бабы – жүкті әйелдерге және жас балалары бар ата-аналарға жазаны өтеуді кейінге қалдыру;· ҚР ҚК-нің 75-бабы – ауруға байланысты жазадан босату немесе кейінге қалдыру;· ҚР ҚК-нің 71-бабы – ескіру мерзімінің өтуіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату;· ҚР ҚАК-нің 164-бабы – жазаны өтеуді кейінге қалдыруды орындау тәртібі;· ҚР ҚПК-нің 552–553-баптары – соттың кейінге қалдыру туралы өтінішхаттарды қарау тәртібі.
🔷 6. Халықаралық-құқықтық стандарттар
· БҰҰ-ның Азаматтық және саяси құқықтар туралы пактісі – сотталғандарға құрметпен және адамгершілікпен қарау құқығы (10-бап);· ЕСПЧ-нің "Kudła v. Poland" (2000) ісі – сотталғанның әлеуметтік және физикалық жағдайын ескеру қажеттілігі;· БҰҰ-ның Мандела қағидалары, 109-тармақ – жаза шамадан тыс болған жағдайда мән-жайларды ескеру.
🔷 7. Қорытынды
ҚР ҚК-нің 76-бабы қылмыстық саясаттағы әділдік пен гуманизм арасындағы теңгерімді қамтамасыз етеді:
· сотталғанның отбасына елеулі әсер ететін ерекше өмірлік мән-жайларды ескеруге мүмкіндік береді;· қауіпті қылмыстар бойынша бұл шараны қолдануды шектей отырып, қоғамдық қауіпсіздікті сақтайды;· кәмелетке толмағандарға қатысты – икемділікті және оларды оңалту басымдығын қамтамасыз етеді.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
