Түсініктеме 168-бабына Залалды өтеудің негіздері, шарттары, көлемі және тәсілі туралы қағидаларды қолдану. Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің

Басты бет / Кодекстер / Түсініктеме 168-бабына Залалды өтеудің негіздері, шарттары, көлемі және тәсілі туралы қағидаларды қолдану. Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің

Түсініктеме 168-бабына Залалды өтеудің негіздері, шарттары, көлемі және тәсілі туралы қағидаларды қолдану. Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің
1. Қылмыстық іс бойынша қойылған азаматтық талапты қарау кезінде залалды өтеудің негіздері, шарттары, көлемі және тәсілі азаматтық, еңбек және басқа да заңнама нормаларына сәйкес айқындалады.
2. Егер Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шартта осы Кодекстегі қағидалардан өзгеше қағидалар белгіленсе, халықаралық шарттың қағидалары қолданылады.
Түсіндіріліп отырған норма қылмыстық процесті жүргізетін органды қылмыстық құқық бұзушылықтан немесе есі дұрыс емес адамның қоғамға қауіпті әрекетінен жәбірленген адамға келтірілген залалды өтеудің негіздерін, шарттарын, көлемі мен тәсілдерін реттейтін заңнаманың өзге салаларының нормаларына сілтеме жасауға бағыттайды.
ҚПК-нің 168-бабының 1-бөлігінің нормаларын неғұрлым толық сипаттайтын Азаматтық кодекстің «Зиян келтіру салдарынан туындайтын міндеттемелер» деп аталатын 47-тарауындағы нормалар жүйесі болып табылады. Аталған нормалармен зиян келтіргені үшін жауаптылықтың жалпы негіздері, залалды өтеудің шарттары, көлемі мен тәсілдері реттеледі. Азаматтық кодекстің осы тарауындағы жекелеген баптардың нормаларына тоқталайық. Азаматтық құқық саласындағы жалпы қағидаға сәйкес (АК-нің 917-бабы), азаматтар мен заңды тұлғалардың мүліктік немесе мүліктік емес игіліктері мен құқықтарына құқыққа қайшы әрекеттермен (әрекетсіздікпен) келтірілген зиян (мүліктік және (немесе) мүліктік емес) зиян келтірген адаммен толық көлемде өтелуге тиіс. Заңнамалық актілерде зиянды өтеу міндеті зиян келтіруші болып табылмайтын адамға жүктелуі, сондай-ақ өтеудің неғұрлым жоғары мөлшері белгіленуі мүмкін. Зиян келтірген адам, егер зиян өзінің кінәсінен келтірілмегенін дәлелдесе, оны өтеуден босатылады, бұған АК-де көзделген жағдайлар кірмейді. Құқыққа сай әрекеттермен келтірілген зиян АК-де және өзге де заңнамалық актілерде көзделген жағдайларда өтелуге жатады.
Бұл мәселелер АК-нің осы тарауындағы басқа баптардың нормаларында неғұрлым егжей-тегжейлі ашылған, оларды білу қажет.
Мәселен, АК-нің 919-бабына сәйкес, қажетті қорғаныс жағдайында келтірілген зиян, егер бұл ретте оның шектері асып кетпесе, өтелуге жатпайды.
АК-нің 920-бабына сәйкес, аса қажеттілік жағдайында, яғни зиян келтірушінің өзіне немесе басқа адамдарға қауіп төндірген қауіпті жою үшін, егер бұл қауіп нақты мән-жайларда өзге құралдармен жойылуы мүмкін болмаса, келтірілген зиянды оны келтірген адам өтеуге тиіс. Мұндай зиян келтірілген мән-жайларды ескере отырып, сот оны өтеу міндетін зиян келтіруші әрекет еткен мүддедегі үшінші тұлғаға немесе осы үшінші тұлға мен зиян келтірушіге үлестік тәртіппен жүктеуі, сондай-ақ үшінші тұлғаны да, зиян келтірушіні де зиянды өтеуден толық немесе ішінара босатуы мүмкін.
АК-нің 921-бабына сәйкес, заңды тұлға немесе азамат өз қызметкерінің еңбек (қызметтік, лауазымдық) міндеттерін атқару кезінде келтірген зиянын өтейді. Зиян келтіру салдарынан туындайтын міндеттемелер туралы АК ережелеріне қатысты қызметкерлер деп еңбек шарты (келісімшарт) негізінде, сондай-ақ азаматтық-құқықтық шарт негізінде жұмыс орындайтын, бұл ретте тиісті заңды тұлғаның немесе азаматтың тапсырмасы бойынша және олардың жұмыстардың қауіпсіз жүргізілуіне бақылау жасауы жағдайында әрекет еткен немесе әрекет етуге тиіс болған азаматтар танылады. Шаруашылық серіктестіктер, акционерлік қоғамдар және өндірістік кооперативтер өздерінің қатысушылары (мүшелері) серіктестіктің, акционерлік қоғамның немесе кооперативтің кәсіпкерлік, өндірістік не өзге де қызметін жүзеге асыру кезінде келтірген зиянды өтейді.
АК-нің 925-бабына сәйкес, он төрт жасқа толмаған кәмелетке толмағандар (жас балалар) келтірген зиян үшін, егер зиян өздерінің кінәсінен туындамағанын дәлелдемесе, олардың ата-аналары (асырап алушылары), қорғаншылары жауап береді (1-тармақ). Егер қорғаншылыққа мұқтаж жас бала тиісті тәрбиелеу, емдеу мекемесінде, халықты әлеуметтік қорғау мекемесінде немесе заң бойынша оның қорғаншысы болып табылатын басқа да осындай мекемеде болса, бұл мекеме, егер зиян өз кінәсінен туындамағанын дәлелдемесе, жас бала келтірген зиянды өтеуге міндетті (2-тармақ). Егер жас бала зиянды оқу орнының, тәрбиелеу, емдеу немесе оның қадағалауын жүзеге асыруға міндетті басқа мекеменің, сондай-ақ шарт негізінде қадағалауды жүзеге асыруға міндетті адамның қадағалауында болған уақытта келтірсе, бұл мекемелер мен адамдар, егер зиян қадағалауды жүзеге асыру кезіндегі өздерінің кінәсінен туындамағанын дәлелдемесе, зиян үшін жауап береді (3-тармақ). Заңды өкілдердің, оқу орындарының, тәрбиелеу, емдеу және өзге де мекемелердің зиянды өтеу жөніндегі міндеті жас баланың кәмелетке толуына немесе зиянды өтеуге жеткілікті мүлік алуына байланысты тоқтатылмайды. Егер заңды өкілдер қайтыс болса немесе олардың, сондай-ақ 3-тармақта көрсетілген басқа азаматтардың жәбірленушінің өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеуге жеткілікті қаражаты болмаса, ал зиян келтірушінің өзі толық әрекет қабілеттілігіне ие болғаннан кейін осындай қаражатқа ие болса, сот жәбірленуші мен зиян келтірушінің мүліктік жағдайын, сондай-ақ басқа да мән-жайларды ескере отырып, зиянды толық немесе ішінара зиян келтірушінің өз мүлкі есебінен өтеу туралы шешім қабылдауға құқылы (4-тармақ).
АК-нің 926-бабына сәйкес, он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар өздері келтірген зиян үшін жалпы негіздерде дербес жауап береді (1-тармақ). Он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адамның зиянды өтеуге жеткілікті мүлкі немесе өзге де табыс көздері болмаған жағдайда, егер олар зиянның өз кінәларынан туындамағанын дәлелдемесе, зиян оның заңды өкілдерімен толық көлемде немесе жетіспейтін бөлігінде өтелуге тиіс. Егер қамқоршылыққа мұқтаж он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адам тиісті тәрбиелеу, емдеу мекемесінде, халықты әлеуметтік қорғау мекемесінде немесе заң бойынша оның қамқоршысы болып табылатын басқа да осындай мекемеде болса, бұл мекемелер, егер зиянның өз кінәларынан туындамағанын дәлелдемесе, зиянды толық көлемде немесе жетіспейтін бөлігінде өтеуге міндетті (2-тармақ). Зиян келтірген адамның кәмелетке толуына немесе кәмелетке толғанға дейін зиянды өтеуге жеткілікті мүлкі не өзге де табыс көздері пайда болуына, не кәмелетке толғанға дейін әрекет қабілеттілігіне ие болуына байланысты заңды өкілдердің және тиісті мекеменің зиянды өтеу міндеті тоқтатылады (АК-нің 17-бабының 2-тармағы, 22-1-бабы).
АК-нің 927-бабына сәйкес, ата-ана құқықтарынан айырылған ата-анаға, егер зиян келтіруге әкеп соққан баланың мінез-құлқы ата-ананың баланы тәрбиелеу жөніндегі міндеттерін тиісінше орындамауының салдары болғаны анықталса, ата-ана құқықтарынан айырылғаннан кейін үш жыл ішінде оның кәмелетке толмаған балалары келтірген зиян үшін сот жауаптылық жүктеуі мүмкін.
АК-нің 928-бабына сәйкес, әрекетке қабілетсіз деп танылған азамат келтірген зиянды (АК-нің 26-бабы) оның қорғаншысы немесе оған қадағалауды жүзеге асыруға міндетті ұйым, егер зиянның өз кінәларынан туындамағанын дәлелдемесе, өтейді. Әрекетке қабілетсіз деп танылған азамат келтірген зиянды өтеу жөніндегі қорғаншының немесе ұйымның міндеті оның әрекетке қабілеттілігі қалпына келтірілген жағдайда да тоқтатылмайды. Егер қорғаншы қайтыс болса не зиянды өтеуге жеткілікті қаражаты болмаса, ал зиян келтірушінің өзі осындай қаражатқа ие болса, сот жәбірленуші мен зиян келтірушінің мүліктік жағдайын, сондай-ақ басқа да мән-жайларды, атап айтқанда, зиян келтірушінің әрекетке қабілеттілігінің қалпына келтірілуін ескере отырып, жәбірленушінің өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды толық немесе ішінара зиян келтірушінің өз мүлкі есебінен өтеу туралы шешім қабылдауға құқылы.
АК-нің 929-бабына сәйкес, спирттік ішімдіктерді немесе есірткі заттарын теріс пайдалану салдарынан әрекет қабілеттілігі шектелген деп танылған азамат келтірген зиянды (АК-нің 27-бабы) зиян келтірушінің өзі жалпы негіздерде өтейді.
АК-нің 930-бабына сәйкес, әрекетке қабілетті азамат, сондай-ақ он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адам өз әрекеттерінің мәнін түсіне алмайтын немесе оларға басшылық жасай алмайтын жағдайда зиян келтірсе, олар келтірілген зиян үшін жауап бермейді. Егер зиян жәбірленушінің өміріне немесе денсаулығына келтірілсе, сот жәбірленуші мен зиян келтірушінің мүліктік жағдайын, сондай-ақ басқа да мән-жайларды ескере отырып, зиянды өтеу міндетін толық немесе ішінара зиян келтірушіге жүктеуі мүмкін. Егер зиян келтіруші спирттік ішімдіктерді, есірткі заттарын немесе өзге де тәсілмен өзін осындай жағдайға өзі келтірсе, ол жауаптылықтан босатылмайды. Егер зиян адамның психикалық ауруы немесе ақыл-есінің кемдігі салдарынан өз әрекеттерінің мәнін түсіне алмауы немесе оларға басшылық жасай алмауы нәтижесінде келтірілсе, сот зиянды өтеу міндетін осы адаммен бірге тұратын және еңбекке қабілетті жұбайына, ата-анасына, кәмелетке толған балаларына жүктеуі мүмкін, егер олар зиян келтірушінің осындай жағдайын білгенімен, оны әрекетке қабілетсіз деп тану және оған қорғаншылық белгілеу туралы мәселені көтермеген болса.
АК-нің 931-бабына сәйкес, қызметі айналадағылар үшін жоғары қауіп төндірумен байланысты заңды тұлғалар мен азаматтар (көлік ұйымдары, өнеркәсіптік кәсіпорындар, құрылыс алаңдары, көлік құралдарының иелері және т.б.) егер зиян еңсерілмейтін күштің немесе жәбірленушінің қасақана ниетінің салдарынан туындағанын дәлелдемесе, жоғары қауіптілік көзі келтірген зиянды өтеуге міндетті. Зиянды өтеу міндеті жоғары қауіптілік көзіне меншік құқығымен, шаруашылық жүргізу құқығымен немесе жедел басқару құқығымен не өзге де заңды негізде (мүліктік жалдау шарты, көлік құралын басқару құқығына берілген сенімхат, құзыретті органның көзді беру туралы өкімі және т.б.) иелік ететін заңды тұлғаға немесе азаматқа жүктеледі (1-тармақ). Жоғары қауіптілік көздерінің иелері олардың өзара әрекеттесуі (көлік құралдарының соқтығысуы және т.б.) нәтижесінде үшінші тұлғаларға келтірілген зиян үшін 1-тармақта көзделген негіздер бойынша ортақ жауаптылықта болады. Жоғары қауіптілік көздерінің өзара әрекеттесуі нәтижесінде олардың иелеріне келтірілген зиян жалпы негіздерде өтеледі. Бұл ретте: 1) бір тараптың кінәсінен келтірілген зиянды сол тарап толық көлемде өтейді; 2) екі немесе бірнеше тараптың кінәсінен келтірілген зиян олардың әрқайсысының кінәсінің дәрежесіне сәйкес өтеледі. Әр тараптың кінәсінің дәрежесін анықтау мүмкін болмаған жағдайда, жауаптылық олардың арасында тең бөлінеді. Зиян келтіруде тараптардың кінәсі болмаған жағдайда, олардың ешқайсысы зиянды өтеуді талап етуге құқылы емес. Мұндай жағдайда әр тарап өзі шеккен залалдың тәуекелін өз мойнына алады (2-тармақ). Жоғары қауіптілік көзінің иесі, егер осы көздің өз иелігінен басқа адамдардың құқыққа қайшы әрекеттері нәтижесінде шығып кеткенін дәлелдесе, осы көз келтірген зиян үшін жауап бермейді. Мұндай жағдайларда жоғары қауіптілік көзін құқыққа қайшы иеленіп алған адамдар зиян үшін жауап береді. Егер жоғары қауіптілік көзінің иесі оны өз иелігінен құқыққа қайшы алып қоюға кінәлі болса, жауаптылық иесіне де, жоғары қауіптілік көзін иеленіп алған адамдарға да жүктелуі мүмкін (3-тармақ).
АК-нің 932-бабына сәйкес, зиянды бірлесіп келтірген адамдар жәбірленушінің алдында ортақ жауаптылықта болады. Жәбірленушінің өтініші бойынша және оның мүддесі үшін сот зиянды бірлесіп келтірген адамдарға үлестік жауаптылық жүктеуге құқылы.
АК-нің 933-бабына сәйкес, басқа адам келтірген зиянды (қызметкердің еңбек (қызметтік, лауазымдық) міндеттерін орындау кезінде келтірген зиянын, көлік құралын басқаратын адамның келтірген зиянын және т.б.) өтеген адамның осы адамға төленген өтемақы мөлшерінде кері талап қою (регресс) құқығы бар, егер заңнамалық актілерде өзгеше мөлшер белгіленбесе. Бірлесіп келтірілген зиянды өтеген зиян келтіруші жәбірленушіге төленген өтемақының әрбір зиян келтірушінің кінә дәрежесіне сәйкес келетін үлесін олардан талап етуге құқылы. Кінә дәрежесін анықтау мүмкін болмаған жағдайда, үлестер тең деп танылады. Анықтау, алдын ала тергеу органдарының, прокуратура мен соттың лауазымды адамдары келтірген зиянды өтеген мемлекет (АК-нің 923-бабының 1-тармағы) осы адамдардың кінәсі заңды күшіне енген сот үкімімен анықталған жағдайларда оларға кері талап қою құқығына ие болады. АК-нің 925–928-баптарында көрсетілген негіздер бойынша зиянды өтеген адамдардың зиян келтірген адамға кері талап қою (регресс) құқығы жоқ.
АК-нің 934-бабына сәйкес, зиянды өтеу туралы талаптарды қанағаттандыра отырып, сот істің мән-жайларына сәйкес зиян үшін жауапты адамды келтірілген залалды толық көлемде өтеуге немесе оны заттай өтеуге (тегі мен сапасы бірдей зат беру, бүлінген затты жөндеу және т.б.) міндеттейді.
АК-нің 935-бабына сәйкес, жәбірленушінің қасақана ниетінің салдарынан туындаған зиян өтелуге жатпайды (1-тармақ). Егер жәбірленушінің өрескел абайсыздығы зиянның туындауына немесе ұлғаюына ықпал етсе, жәбірленуші мен зиян келтірушінің кінә дәрежесіне қарай өтемақы мөлшері азайтылуға тиіс (2-тармақ). Жәбірленушінің өрескел абайсыздығы болған және зиян келтірушінің кінәсі болмаған жағдайда, оның жауаптылығы кінәсіне қарамастан туындайтын жағдайларда, егер заңнамалық актілерде өзгеше көзделмесе, өтемақы мөлшері азайтылуға немесе зиянды өтеуден бас тартылуы мүмкін. Азаматтың өмірі мен денсаулығына зиян келтірілген жағдайда, зиянды өтеуден толық бас тартуға жол берілмейді (3-тармақ). Жәбірленушінің кінәсі қосымша шығыстарды өтеу кезінде (АК-нің 937-бабы), азаматтың қайтыс болуы салдарынан зиян шеккен адамдарға зиянды өтеу кезінде (АК-нің 940-бабы), сондай-ақ жерлеу шығыстарын өтеу кезінде (АК-нің 946-бабы) ескерілмейді (4-тармақ). Сот азамат келтірген зиянды өтеу мөлшерін оның мүліктік жағдайын ескере отырып азайтуы мүмкін, бұған зиян қасақана әрекеттермен келтірілген жағдайлар кірмейді (5-тармақ).
АК-нің 951-бабының 1-тармағына сәйкес, моральдық зиян — бұл жеке тұлғалардың жеке мүліктік емес игіліктері мен құқықтарының бұзылуы, кемсітілуі немесе олардан айырылуы, оның ішінде жәбірленушінің құқық бұзушылық нәтижесінде бастан кешіретін (тартатын, басынан өткізетін) адамгершілік немесе тән азаптары (қорлану, ашулану, күйзелу, ыза, ұят, үмітсіздік, тән ауруы, кемтарлық, жайсыз жағдай және т.б.), ал мұндай құқық бұзушылық салдарынан адам қайтыс болған жағдайда — оның жақын туыстарының, жұбайының (зайыбының) бастан кешіретін азаптары (1-тармақ). Бұл ретте моральдық зиян зиян келтірушінің кінәсі болған жағдайда өтеледі, бұған АК-нің 951-бабының 3-тармағында көзделген жағдайлар кірмейді. Атап айтқанда, моральдық зиян зиян келтірушінің кінәсіне қарамастан мынадай жағдайларда өтеледі: 1) азаматтың өмірі мен денсаулығына жоғары қауіптілік көзі арқылы зиян келтірілгенде; 2) азаматқа заңсыз соттау, қылмыстық жауаптылыққа заңсыз тарту, бұлтартпау шарасы ретінде қамауда ұстау, үйқамақ немесе елден кетпеу туралы қолхат шараларын заңсыз қолдану, әкімшілік қамауға алу түріндегі әкімшілік жаза заңсыз қолдану, психиатриялық емдеу мекемесіне немесе басқа емдеу мекемесіне заңсыз орналастыру нәтижесінде зиян келтірілгенде; 3) ар-намысқа, қадір-қасиетке және іскерлік беделге нұқсан келтіретін мәліметтерді тарату нәтижесінде зиян келтірілгенде; 4) заңнамалық актілерде көзделген өзге де жағдайларда (АК-нің 951-бабының 3-тармағы).
Осы бөлімде азаматтық заңнама заңды тұлғаға моральдық зиянды өтеуді көздемейтінін атап өткен жөн, сондықтан соттар заңды тұлғалардың моральдық зиянды өтеу туралы талап арыздарын қабылдаудан бас тартуға тиіс, ал талап арыз қабылданған жағдайда іс бойынша іс жүргізу тоқтатылуға жатады. Алайда бұл жерде азаматтың іскерлік беделін қорғау туралы талаптар заңды тұлғаның іскерлік беделін қорғауға да қолданылатынын, моральдық зиянды өтеу туралы талапты қоспағанда, ескеру қажет. Заңды тұлғаның іскерлік беделін қорғауға қатысты АК-де белгіленген тәртіппен залалды өтеу қағидалары қолданылады (ҚР Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 27 қарашадағы № 7 «Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулысының 17-тармағы, 2005 жылғы 20 маусымдағы № 1 «Қылмыстық процесте азаматтық талапты қарау туралы» нормативтік қаулысының 17-тармағы).
АК-нің 952-бабына сәйкес, моральдық зиян ақшалай нысанда өтеледі (1-тармақ). Моральдық зиянның мөлшерін анықтау кезінде жәбірленушінің өзіне келтірілген адамгершілік зиянның ауырлығына берген субъективті бағасы да, жәбірленушінің адамгершілік және тән азаптарының дәрежесін куәландыратын объективті деректер де ескеріледі: қол сұғылған игіліктің өмірлік маңыздылығы (өмір, денсаулық, ар-намыс, қадір-қасиет, бостандық, тұрғын үйге қол сұғылмаушылық және т.б.); құқық бұзушылық салдарының ауырлығы (жақын туыстарының өлтірілуі, мүгедектікке әкеп соққан дене жарақаттарын келтіру, бас бостандығынан айыру, жұмысынан немесе тұрғын үйінен айырылу және т.б.); жалған, масқаралайтын мәліметтердің сипаты мен таралу аясы; жәбірленушінің өмір сүру жағдайлары (қызметтік, отбасылық, тұрмыстық, материалдық жағдайы, денсаулық жағдайы, жасы және т.б.), назар аударуға тұрарлық өзге де мән-жайлар (2-тармақ). Моральдық зиян мүліктік зиянның өтелуіне қарамастан өтеледі (3-тармақ).
Қылмыстық істер бойынша да зиянды өтеу мәселелерін шешу кезінде соттар ескеруге тиіс нормалар жүйесі Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы Еңбек кодексінде (120–123-баптар) көзделген.
Мәселен, Еңбек кодексінің 120-бабына сәйкес, еңбек шарты тарапының екінші тарапқа келтірген залалы (зияны) үшін материалдық жауаптылығы, егер Еңбек кодексінде және өзге де заңдарда өзгеше көзделмесе, кінәлі құқыққа қайшы мінез-құлық және кінәлі құқыққа қайшы мінез-құлық пен келтірілген залал (зиян) арасындағы себепті байланыс нәтижесінде келтірілген залал үшін туындайды (1-тармақ). Еңбек шартының екінші тарапына залал (зиян) келтірген тарап оны Қазақстан Республикасының Еңбек кодексіне және өзге де заңдарына сәйкес өтейді (2-тармақ). Еңбек және ұжымдық шарттарда жұмыскер мен жұмыс берушінің материалдық жауаптылығы нақтылануы мүмкін (3-тармақ). Залал (зиян) келтірілгеннен кейін еңбек шартының тоқтатылуы еңбек шарты тарапының екінші тарапқа келтірілген залалды (зиянды) өтеу жөніндегі материалдық жауаптылықтан босатылуына әкеп соқпайды (4-тармақ) және т.б.
Мысалы, жұмыс беруші жұмыскерді басқа жұмысқа заңсыз ауыстырған, оны жұмыс орнына жібермеген, еңбек шартының талаптарын біржақты өзгерткен, жұмыстан шеттеткен, еңбек шартын бұзған және т.б. жағдайларда жұмыскерге төленбеген жалақы мен өзге де тиесілі төлемдерді өтеуге міндетті (Еңбек кодексінің 121-бабы).
Тағы бір мысал: жұмыскердің еңбек міндеттерін орындауына байланысты оның өмірі мен (немесе) денсаулығына зиян келтірілген кезде жұмыс беруші зиянды АК-де көзделген көлемде өтеуге міндетті (Еңбек кодексінің 122-бабының 1-тармағы).
Өз кезегінде, жұмыскер жұмыс берушіге келтірілген тікелей нақты залал үшін жұмыс берушінің алдында материалдық жауаптылықта болады (Еңбек кодексінің 123-бабының 3-тармағы). Бұл ретте тікелей нақты залал деп жұмыс берушінің қолда бар мүлкінің нақты азаюы немесе оның жай-күйінің нашарлауы (оның ішінде жұмыс беруші сақталуына жауапты болатын, жұмыс берушіде тұрған үшінші тұлғалардың мүлкі), сондай-ақ жұмыс берушінің мүлікті сатып алуға немесе қалпына келтіруге шығындар не артық төлемдер жасау қажеттілігі түсініледі (123-баптың 4-тармағы). Жұмыс берушіге келтірілген залалдың толық мөлшеріндегі материалдық жауаптылық жұмыскерге мынадай жағдайларда жүктеледі: 1) толық материалдық жауаптылық туралы жазбаша шарт негізінде жұмыскерге берілген мүлік пен басқа да құндылықтардың сақталуын қамтамасыз етпеу; 2) біржолғы құжат бойынша есеп беруге алынған мүлік пен басқа да құндылықтардың сақталуын қамтамасыз етпеу; 3) алкогольдік, есірткілік немесе уытқұмарлық масаң күйде (олардың аналогтарында) залал келтіру; 4) материалдардың, жартылай фабрикаттардың, бұйымдардың (өнімнің), оның ішінде оларды дайындау кезінде, сондай-ақ жұмыс беруші жұмыскерге пайдалануға берген құралдардың, өлшеу аспаптарының, арнайы киімнің және басқа да заттардың жетіспеуі, қасақана жойылуы немесе қасақана бүлінуі; 5) жұмыс берушіге залал келтіруге әкеп соққан бәсекелеспеу туралы талапты бұзу;
- еңбек, ұжымдық шарттарда көзделген өзге де жағдайларда (Еңбек кодексінің 123-бабының 8-тармағы).
Қылмыстық іс бойынша қойылған азаматтық талапты қарау кезінде ҚПК мен АК нормаларында көзделген залалды өтеудің негіздері, шарттары, көлемдері мен тәсілдерінің өзара тығыз байланысы елдің бірқатар басқа заңдарымен де байқалады. Мысалы, Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 9 қаңтардағы Экологиялық кодексіне сәйкес (321–322-баптар), қоршаған ортаны қорғау туралы заңнаманы бұзу салдарынан қоршаған ортаға, азаматтардың денсаулығына, ұйымдардың, азаматтардың және мемлекеттің мүлкіне зиян келтірген заңды және жеке тұлғалар қолданыстағы заңнамаға сәйкес зиянды өтеуге міндетті (1-тармақ). Қоршаған ортаға, азаматтардың денсаулығына, жеке және заңды тұлғалардың мүлкіне, мемлекетке келтірілген залал мынадай жағдайларда өтелуге жатады: 1) табиғи ресурстарды жою және бүлдіру; 2) табиғи ресурстарды заңсыз және ұтымсыз пайдалану және т.б. (2-тармақ). Экологиялық құқық бұзушылықтар жасаған адамдардың жеке тұлғалардың денсаулығына келтірілген зиянды, жеке және заңды тұлғалардың, мемлекеттің мүлкіне келтірілген залалды өтеуі Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес ерікті түрде немесе сот шешімі бойынша жүзеге асырылады. Зиян жәбірленушінің еңбекке қабілеттілігінен айырылу дәрежесін, оны емдеуге және денсаулығын қалпына келтіруге жұмсалған шығындарды, науқасты күту шығындарын, өзге де шығыстар мен залалдарды ескере отырып, толық көлемде өтелуге тиіс (3-тармақ). Қазақстан Республикасының экологиялық заңнамасын бұзу салдарынан қоршаған ортаға келтірілген залалды өтеу ерікті түрде немесе сот шешімі бойынша аталған Кодекске сәйкес айқындалатын залалды экономикалық бағалау негізінде жүзеге асырылады (4-тармақ). Қоршаған ортаға жоғары қауіптілік төндіретін қызметпен айналысатын жеке және заңды тұлғалар, егер зиян еңсерілмейтін күштің немесе жәбірленушінің қасақана ниетінің салдарынан туындағанын дәлелдемесе, жоғары қауіптілік көзі келтірген зиянды өтеуге міндетті (5-тармақ). Қазақстан Республикасының экологиялық заңнамасын бұзу нәтижесінде келтірілген моральдық зиян ҚР АК-де белгіленген тәртіппен өтелуге жатады (6-тармақ). Қалдықтарды орналастыруға және жер бетінің, жер қойнауының және жерасты суларының ластануын болдырмайтын сарқынды суларды ағызуға арналған және жабдықталған объектілерге қалдықтарды нормативтен тыс орналастыру және ластаушы заттарды нормативтен тыс ағызу жағдайлары қоршаған ортаға келтірілген залал ретінде қарастырылмайды (7-тармақ). Химиялық заттардың немесе сарқынды сулардың төгілуінің жер бетіне, жер қойнауына және жерасты суларына түсуіне жол бермейтін қорғаныш құрылыстарымен шектелген өндірістік алаңдарға түсу жағдайлары қоршаған ортаға келтірілген залал ретінде қарастырылмайды (8-тармақ) (321-бап).
Қоршаған ортаға зиян келтірген адам келтірілген залалды өз еркімен жоюға немесе оны өзге тәсілмен өтеуге құқылы. Залалды жою немесе өтеу жөніндегі адамның міндеттемелері кепілдік хатта көрсетілуге тиіс (1-тармақ). Зиянды өтеу зиян келтірген адамның өз қаражаты немесе сақтандыру төлемдері есебінен құндық нысанда жүзеге асырылуы мүмкін (2-тармақ). Зиянды өтеудің құндық нысандарына қоршаған ортаны зиян келтірілген кездегі жағдайына дейін қалпына келтіруге, табиғи ресурстарды молықтыру жөніндегі іс-шараларды орындауға, талап қоюшының өзге де залалдарын, оның ішінде айырылып қалған пайдасын өтеуге арналған ақшалай қаражат жатады (3-тармақ). Тараптардың келісімімен сот шешімі бойынша зиян жауапкерге қоршаған ортаны қалпына келтіру міндетін жүктеу арқылы заттай нысанда өтелуі мүмкін (4-тармақ). Зиянды өтеудің заттай нысандарына қоршаған ортаны зиян келтірілген кездегі жағдайына дейін қалпына келтіру, жойылған немесе бүлінген табиғи ресурстың орнына тең бағалы табиғи ресурс беру жөніндегі шаралар жатады. Зиянды заттай нысанда өтеу келтірілген зиянды өтеудің тәртібін, шарттарын, мерзімдері мен көлемдерін реттейтін шарт және (немесе) келісім жасасу арқылы жүзеге асырылады (5-тармақ). Өтелетін зиян сомалары мемлекеттік бюджетке, ал Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген жағдайларда жәбірленушіге аударылады (6-тармақ). Зиянды өтеу қоршаған ортаға зиян келтірген адамды әкімшілік және қылмыстық жауаптылықтан босатпайды (7-тармақ) (322-бап).
«Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» 2006 жылғы 7 шілдедегі заңда (82-бап) ерекше қорғалатын табиғи аумақтар мен мемлекеттік табиғи-қорық қоры объектілеріне зиян келтірген жеке және заңды тұлғалар келтірілген зиянды ерекше қорғалатын табиғи аумақтар мен мемлекеттік табиғи-қорық қоры объектілерін қалпына келтіруге жұмсалатын шығындар мөлшерінде, шеккен залалдарды ескере отырып, толық көлемде өтеуге міндетті екені көзделген.
«Тұрғын үй қатынастары туралы» 1997 жылғы 16 сәуірдегі заңда (39-бап) үй-жайдың (пәтердің) меншік иесі ортақ мүліктің кез келген бөлігіне немесе кез келген басқа үй-жайға зиян келтірсе, ол зиянды өз есебінен жоюға не оны жоюға жұмсалған шығындарды өтеуге міндетті екені белгіленген (1-тармақ). Егер үй-жайда тұратын немесе оны пайдаланатын адамдар зиянды тікелей келтірушілер болса, олар да меншік иесімен бірге ортақ міндеттеме бойынша осындай міндетті атқарады (2-тармақ).
«Атом энергиясын пайдалану туралы» 2016 жылғы 12 қаңтардағы заңда (24-бап) атом энергиясын пайдалану объектілерімен тиісінше жұмыс істемеу нәтижесінде жеке және заңды тұлғаларға келтірілген зиян Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес өтелуге жататыны белгіленген (1-тармақ). Атом энергиясын пайдалану объектілерімен тиісінше жұмыс істемеуге кінәлі жеке және заңды тұлғалар Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен жерге, суға, өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне келтірілген залалды, оның ішінде жерді рекультивациялау және топырақ құнарлылығын қалпына келтіру шығындарын өтеуге міндетті (2-тармақ).
«Терроризмге қарсы іс-қимыл туралы» 1999 жылғы 13 шілдедегі заңда (16-бап) терроризм актісі нәтижесінде жеке және заңды тұлғаларға келтірілген мүліктік зиянды өтеу ҚР Үкіметі белгілеген тәртіппен жүзеге асырылатыны (1-тармақ); терроризм актісі нәтижесінде келтірілген моральдық зиянды өтеу оны жасаған адамдар есебінен жүзеге асырылатыны (2-тармақ); терроризм актісін тоқтату кезінде терроризм актісін жасаған адамға (адамдарға) денсаулығы мен мүлкіне келтірілген зиян, сондай-ақ осы адамның (адамдардың) қайтыс болуына байланысты туындаған зиян өтелуге жатпайтыны (3-тармақ); терроризм актісін тоқтату кезінде жеке және заңды тұлғаларға келтірілген зиянды өтеу ҚР Үкіметі белгілеген тәртіппен бюджет қаражаты есебінен жүзеге асырылатыны (4-тармақ) көзделген.
«Отбасы үлгісіндегі балалар ауылдары мен жасөспірімдер үйлері туралы» 2000 жылғы 13 желтоқсандағы заңда (32-бап) он алты жастан он сегіз жасқа дейінгі әлеуметтік бейімделуден өтіп жатқан адамдар өздері келтірген зиян үшін жалпы негіздерде дербес жауап беретіні белгіленген (1-тармақ). Егер он алты жастан он сегіз жасқа дейінгі әлеуметтік бейімделуден өтіп жатқан және қамқоршылыққа мұқтаж адам балалар ауылында, балалар үйінде, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған мектеп-интернатта болса және олар заң бойынша оның қамқоршысы болып табылса, онда балалар ауылының, балалар үйінің, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған мектеп-интернаттың әкімшілігі, егер зиянның өз кінәсінен туындамағанын дәлелдемесе, зиянды толық көлемде немесе жетіспейтін бөлігінде өтеуге міндетті (2-тармақ). Балалар ауылының, балалар үйінің, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған мектеп-интернаттың әкімшілігінің зиянды өтеу міндеті зиян келтірген адамның кәмелетке толуына немесе кәмелетке толғанға дейін зиянды өтеуге жеткілікті кірісі не өзге де мүлкі пайда болуына, не кәмелетке толғанға дейін әрекет қабілеттілігіне ие болуына байланысты тоқтатылады.
«Сауда мақсатында теңізде жүзу туралы» 2002 жылғы 17 қаңтардағы заң (169-бап) кемелердің соқтығысуы кезінде келтірілген зиянның ҚР АК-де белгіленген тәртіппен өтелетінін көздейді (1-тармақ). Кемелердің соқтығысуы лоцманның кінәсінен, оның ішінде міндетті лоцмандық алып жүру кезінде орын алған жағдайда да жауаптылық осындай тәртіппен айқындалады (2-тармақ). Егер кемелердің соқтығысуы екі немесе одан да көп тараптың кінәсінен орын алса, келтірілген зиян үшін жауаптылық олардың әрқайсысының кінә дәрежесіне сәйкес айқындалады. Әр тараптың кінә дәрежесін соқтығысу мән-жайлары бойынша анықтау мүмкін болмаған жағдайда, жауаптылық олардың арасында тең бөлінеді (3-тармақ). Кеме иелері жәбірленушінің немесе АК-ге сәйкес зиянды өтеуге құқығы бар адамдардың алдында азаматтың өмірі мен денсаулығына келтірілген зиян үшін ортақ жауаптылықта болады. Бірлесіп келтірілген зиянды өтеген кеме иесі жәбірленушіге төленген өтемақының әрбір зиян келтірушінің кінә дәрежесіне сәйкес келетін үлесін олардан талап етуге құқылы (4-тармақ).
Кемелердің соқтығысуы кезінде тараптардың зиян келтіруге кінәсі болмаған, кездейсоқ соқтығысу, еңсерілмейтін күш салдарынан соқтығысу немесе соқтығысу себептерін анықтау мүмкін болмаған жағдайда, тараптардың ешқайсысы зиянды өтеуді талап етуге құқылы емес. Мұндай жағдайда әр тарап өзі шеккен залалдың тәуекелін өз мойнына алады (1-тармақ). 1-тармақта белгіленген қағидалар соқтығысу сәтінде кемелер немесе олардың біреуі якорьде тұрған немесе өзге тәсілмен бекітілген жағдайларда да қолданылады (Заңның 170-бабының 2-тармағы). Осы Заңда сауда мақсатында теңізде жүзу саласындағы зиян мен залалды өтеуге байланысты басқа да мәселелер реттеледі: қауіпті жүктерді тасымалдау мен кемелерден теңізді мұнаймен ластау нәтижесінде келтірілген залал үшін жауаптылық (18-тарау), теңіз талаптары бойынша жауаптылық мөлшерін шектеу (20-тарау), кемені тұтқындау (22-тарау), актілер, наразылықтар мен талап қоюлар, талап қою мерзімі (24-тарау).
«Кешенді кәсіпкерлік лицензия (франчайзинг) туралы» 2002 жылғы 24 маусымдағы заңның 6-бабында Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес келмейтін мемлекеттік органдар актілерін шығару, сондай-ақ осы органдардың лауазымды адамдарының заңсыз әрекеттері (әрекетсіздігі) нәтижесінде франчайзингтік қатынастар субъектісіне келтірілген зиянның АК-ге сәйкес өтелуге жататыны көзделген.
«Соғыс жағдайы туралы» 2003 жылғы 5 наурыздағы заңда (8-баптың 1-тармағы) соғыс жағдайы режимін қамтамасыз етуге тартылатын әскери қызметшілер мен мемлекеттік органдар қызметкерлеріне қызметтік міндеттерін орындау кезінде қару-жарақты, әскери техниканы, арнайы құралдарды алып жүру, сақтау және қолдану, сондай-ақ дене күшін қолдану құқығы берілетіні белгіленген. Аталған адамдар, егер келтірілген зиян төнген қауіптің сипаты мен дәрежесіне сәйкес келсе, дене күшін, арнайы құралдарды, қару-жарақ пен әскери техниканы қолдануға байланысты зиян келтіргені үшін жауаптылықта болмайды.
«Қызметі үшінші тұлғаларға зиян келтіру қаупімен байланысты объектілер иелерінің азаматтық-құқықтық жауаптылығын міндетті сақтандыру туралы» 2004 жылғы 7 шілдедегі заңда (20-баптың 1-тармағының 1–2) тармақшалары) объектілер иелерінің жауаптылығын міндетті сақтандыру шарты бойынша сақтандыру жағдайы деп сақтанушының (сақтандырылған адамның) қауіпті өндірістік фактордың әсерінен үшінші тұлғаның өміріне, денсаулығына және (немесе) мүлкіне келтірілген зиянды өтеу жөніндегі азаматтық-құқықтық жауаптылығының туындау фактісі танылатыны белгіленген. Сақтандыру төлемінің мөлшерін сақтандырушы немесе тәуелсіз сарапшы аварияның, оқиғаның себептерін тергеп-тексеру актісі, сот шешімдері және келтірілген зиянның мөлшері туралы деректер қамтылған басқа да материалдар негізінде айқындайды (18-баптың 1-тармағы). Сақтандыру төлемін жүзеге асырған сақтандырушының сақтанушыға төленген соманың шегінде кері талап қою құқығы мынадай жағдайларда туындайды: 1) сақтанушының (сақтандырылған адамның) сақтандыру жағдайының туындауына бағытталған немесе оның туындауына ықпал ететін қасақана әрекеттері; 2) сақтанушының (сақтандырылған адамның) Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде белгіленген тәртіппен сақтандыру жағдайымен себепті байланыста болатын қасақана қылмыстар немесе әкімшілік құқық бұзушылықтар деп танылған әрекеттерді жасауы және т.б.
ҚПК-нің 167-бабының нормаларына, сондай-ақ жоғарыда келтірілген ҚР АК-нің 47-тарауы мен азаматтық процестегі азаматтық талап мәселелері жөніндегі өзге де заңдардың жекелеген нормаларына қатысты жан-жақты түсіндірмелер Жоғарғы Соттың бірқатар нормативтік қаулыларында қамтылған.
Мысалы, зиянды өтеу мәселелері бойынша құнды түсіндірмелер Жоғарғы Соттың 1992 жылғы 24 сәуірдегі № 2 «Қылмыстық құқық бұзушылықтардан зардап шеккен адамдардың құқықтары мен міндеттерін реттейтін заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысында берілген. Атап айтқанда, соттар азаматтық заңнама нормаларына сәйкес мүліктік зиян үшін жауапты адамның оны азаматтық талап қоюшыға немесе жәбірленушіге заттай нысанда (тегі мен сапасы бірдей зат беру, бүлінген затты жөндеу және т.б.) өтеуге немесе жәбірленушінің мүлкін ұрлау, жою салдарынан шеккен залалдарын толық өтеуге міндетті екенін; зиян келтірушінің жәбірленушінің мертігуіне немесе денсаулығының өзге де зақымдануына байланысты шеккен шығыстарын, асыраушысынан айырылуына байланысты жерлеу шығыстарын өтеуге міндетті екенін; жоғары қауіптілік көзі келтірген зиянның заңда көрсетілген жағдайларды қоспағанда, осындай көздің иесімен өтелуге жататынын; әрекетке қабілетсіз деп танылған азамат келтірген зиянды оның қорғаншысы немесе оған қадағалауды жүзеге асыруға міндетті ұйым, егер зиянның өз кінәсінен туындамағанын дәлелдемесе, өтеуге міндетті екенін; он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адам келтірген зиянды өтеуге жеткілікті мүлкі немесе өзге де табыс көздері болмаған жағдайда, егер зиянның өз кінәларынан туындамағанын дәлелдемесе, оның заңды өкілдері толық көлемде немесе жетіспейтін бөлігінде өтеуге тиіс екенін ескеруі қажет (17-тармақ). Мүлікті ұрлау, бүлдіру немесе жою арқылы келтірілген залал оны өтеу туралы шешім қабылданған күнгі қалыптасқан бағаларды ескере отырып, жәбірленушіге өтеледі. Қажет болған жағдайда мүлікті ұрлау, бүлдіру немесе жою арқылы келтірілген залалдың мөлшерін сот сараптама қорытындысы негізінде айқындайды немесе залал мамандармен, сарапшылармен айқындалуы мүмкін. Сот іс бойынша іс жүргізу кезінде қалыптасқан бағаларды ескере отырып, өтелуге жататын залал мөлшерін ұлғайтуға құқылы. Қылмыстық құқық бұзушылық жасалғаннан кейін бағалардың өзгеруіне байланысты өндіріп алу мөлшерінің өзгеруі қылмыстық құқық бұзушылықты саралауға және айыптау көлеміне әсер етпейді (18-тармақ) және т.б. Осы қатарда Жоғарғы Соттың 1999 жылғы 9 шілдедегі № 9 «Азаматтардың денсаулығына келтірілген зиянды өтеу туралы заңнаманы соттардың қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысы да бар. Онда азаматтың өмірі мен денсаулығына шарттық және өзге де міндеттемелерді орындау кезінде келтірілген зиянды өтеуге байланысты даулар, егер заңнамалық актілерде немесе шартта зиян келтірген адамның жоғары жауаптылығы көзделмесе, АК-нің 47-тарауында көзделген нормаларға сәйкес азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен шешілетіні көрсетілген. Шарттық міндеттемелер деп шарттан туындайтын міндеттемелерді түсіну қажет. Мұндай шарттарға еңбек шарты (келісімшарт), тапсырма шарты және басқалары жатады. Өзге міндеттемелер деп жәбірленушімен шарттық қатынастарда тұрмайтын адамның, мысалы, қызметі айналадағылар үшін жоғары қауіптілік тудыратын адамның (жоғары қауіптілік көзі) зиянды өтеу жөніндегі міндеттемелері түсініледі (1-тармақ). Бұл ретте жоғары қауіптілік көзінің иесі деп меншік құқығы, шаруашылық жүргізу құқығы, жедел басқару құқығы немесе өзге де негіздер (жалдау шарты, көлік құралын басқаруға берілген сенімхат, құзыретті органның жоғары қауіптілік көзін беру туралы өкімі және т.б.) бойынша жоғары қауіптілік көзін пайдалануды жүзеге асыратын заңды тұлға немесе азамат түсініледі. Еңбек қатынастары негізінде осы көздің иесімен байланыста болуына байланысты жоғары қауіптілік көзін басқаратын адам (жүргізуші, машинист, оператор және т.б.) жоғары қауіптілік көзінің иесі болып танылмайды және жәбірленушінің алдында зиян үшін жауап бермейді. Егер автокөлік кәсіпорындары және басқа да кәсіпорындар автомобильдерді өз қызметкерлеріне, яғни кәсіпорынмен еңбек қатынастарында тұрған және кәсіпорынның мүддесі үшін әрекет ететін адамдарға жалдау шарты бойынша берсе, ал көлік құралы іс жүзінде осы кәсіпорынның иелігінен шықпаса, келтірілген зиян үшін жауаптылық жоғары қауіптілік көзінің иесі (меншік иесі) ретінде кәсіпорынға жүктелуге тиіс (7-тармақ). Жоғары қауіптілік көзінің иесі, егер оның өз иелігінен өз кінәсінен емес, басқа адамдардың құқыққа қайшы әрекеттері нәтижесінде шығып кеткенін дәлелдесе, зиян үшін жауап бермейді. Мұндай жағдайларда жоғары қауіптілік көзіне нақты иелік еткен адамдардың жауаптылығы жалпы негіздерде айқындалады. Егер жоғары қауіптілік көзі иесінің иелігінен оның өз кінәсі болған жағдайда да (мысалы, иесі жоғары қауіптілік көзін тиісінше күзетуді қамтамасыз етпеген) басқа адамдардың құқыққа қайшы әрекеттері нәтижесінде шығып кетсе, зиян үшін жауаптылық жоғары қауіптілік көзін тікелей пайдаланатын адамға да, оның иесіне де жүктелуі мүмкін. Мұндай мән-жайларда жауаптылық үлестік тәртіппен жүктеледі (9-тармақ).
Жоғарғы Соттың 2002 жылғы 11 сәуірдегі № 6 «Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары және оларды қылмыстық құқық бұзушылықтар мен өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысында (28-тармақ) да қылмыстық іс бойынша азаматтық талапты қарау кезінде соттар АК-нің 926-бабына сәйкес он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар өздері келтірген зиян үшін (оның ішінде моральдық зиян үшін де) жалпы негіздерде дербес жауап беретінін басшылыққа алуға тиіс екені көрсетілген. Он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адамның зиянды өтеуге жеткілікті табысы немесе өзге де мүлкі болмаған жағдайларда, егер зиянның өз кінәларынан туындамағанын дәлелдемесе, зиян оның заңды өкілдерімен толық көлемде немесе жетіспейтін бөлігінде өтелуге тиіс. Кәмелетке толмағандар келтірген зиянды өтеу жөніндегі заңды өкілдердің және тиісті мекеменің міндеті зиян келтірген адамның он сегіз жасқа толуына немесе кәмелетке толғанға дейін зиянды өтеуге жеткілікті табысы не өзге де мүлкі пайда болған жағдайларда, не кәмелетке толғанға дейін әрекет қабілеттілігіне ие болған кезде тоқтатылады (АК-нің 17-бабының 2-тармағы, 22-1-бабы). Егер залал бірнеше адамның бірлескен қылмыстық құқық бұзушылықтары нәтижесінде келтірілсе, онда сотталған ересектер де, кәмелетке толмағандар да жеткілікті табысы мен мүлкі болған жағдайда, АК-нің 932-бабына сәйкес ортақ материалдық жауаптылықта болады. АК-нің 923-бабының 2-тармағына сәйкес, сот жәбірленушінің өтініші бойынша және оның мүддесі үшін зиянды бірлесіп келтірген адамдарға үлестік жауаптылық жүктей алады. Заңда көзделген жағдайларда жауапкерлер ретінде тартылған азаматтар мен ұйымдар кәмелетке толмаған сотталғандар келтірген залалды үлестер бойынша өтейді.
Жоғарғы Соттың 2009 жылғы 29 маусымдағы № 5 «Мұрагерлік туралы заңнаманы соттардың қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысында (26-тармақ) зиянды өтеу туралы талап бойынша жауапкер болып табылатын адамның қайтыс болуы іс бойынша іс жүргізуді тоқтатуға негіз болмайтыны (ҚР АПК-нің 277-бабының 7) тармақшасы), өйткені заң осы құқықтық қатынас бойынша құқық мирасқорлығына жол береді және мұраны қабылдаған мұрагерлер мұра қалдырушының қайтыс болған кездегі нақты құны шегінде оған ауысқан мұралық мүлікпен оның борыштары бойынша жауап беретіні (АК-нің 1040-бабының 1-тармағы) түсіндіріледі және т.б.
Қылмыстық процесте азаматтық талапты шешудің процестік нысанын реттейтін қайнар көздердің ішінде ҚПК қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек көрсету туралы, оның тараптарының бірі Қазақстан Республикасы болып табылатын халықаралық шарттарға маңызды орын береді. Жоғарыда біз ҚР-ның басқа мемлекеттермен жасасқан, қылмыстық істер бойынша құқықтық көмектің әртүрлі көлемін қамтитын халықаралық шарттарының тізбесін көрсеттік (ҚПК-нің 1-бабының 2-бөлігіне, 2-бабының 3-бөлігіне, 3-бабының 2-бөлігіне, 4-бабына түсіндірмені қараңыз). Бұл шарттар қатысушы мемлекеттердің ұлттық құқығы қағидаттарына сәйкес нақты шарт тараптары жүзеге асыра алатын белгілі бір процестік әрекеттер жиынтығын қамтиды. Мүлікті іздестіру, оған тыйым салу, тәркілеу, шет мемлекеттің үкімін немесе сот қаулысын орындау мәселелері ҚПК-нің 577-бабының, 608-бабының 5-бөлігінің нормаларымен неғұрлым егжей-тегжейлі реттеледі.
Осылайша, сұрау салушы тараптың өтініші бойынша табылған мүлік: 1) қылмыстық іс жүргізу бойынша дәлелдеме ретінде немесе меншік иесіне қайтару үшін сұрау салушы тараптың құзыретті органына тұтқындалуы және берілуі мүмкін; 2) егер бұл сұрау салушы тараптың заңды күшіне енген үкімінде немесе соттың өзге де шешімінде көзделсе, тәркіленуі мүмкін. Сұрау салушы тараптың мүлікті тәркілеу туралы үкімін немесе соттың өзге де шешімін тану ҚПК-нің 608-бабында көзделген тәртіппен жүзеге асырылады (ҚПК-нің 577-бабының 3-бөлігі); жазаны орындау мәселесін қарау кезінде сот тиісті өтінішхат болған жағдайда шет мемлекет сотының үкімін азаматтық талап пен процестік шығындар бөлігінде орындау мәселесін бір мезгілде шеше алады (ҚПК-нің 608-бабының 5-бөлігі).
Талап қою ісін жүргізу саласында халықаралық құқық нормаларын ескерудің тағы бір сипатты мысалы ретінде, мысалы, Жоғарғы Соттың 2009 жылғы 12 қаңтардағы № 2 «Азаматтық істер бойынша қамтамасыз ету шараларын қабылдау туралы» нормативтік қаулысының 4-тармағындағы нормаларды келтіруге болады: «ҚР АПК-нің 156-бабының 1-бөлігінде көрсетілген талап қоюды қамтамасыз ету шаралары толық болып табылмайды. Даулы құқықтық қатынастардың сипатын ескере отырып және оны реттейтін заңнамалық актіге сәйкес сот, егер мұндай шараларды қабылдамау сот шешімін орындауды қиындатуы немесе мүмкін емес етуі мүмкін болса, өзге де қамтамасыз ету шараларын қабылдай алады. Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарда Қазақстан Республикасының заңнамалық актілеріндегі қамтамасыз ету шараларынан өзгеше шаралар көзделуі мүмкін. ... Сот сот шешімінің орындалуын және талап қоюшының бұзылған заңды құқықтары мен мүдделерін қорғауды барынша тиімді қамтамасыз етуге мүмкіндік берсе, бір мезгілде бірнеше қамтамасыз ету шараларын қабылдауға құқылы».
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсіндірме. Авторы — заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Марат Чекишевич Қоғамов.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Құқықтық қызмет Заң консультациясы Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсіндірме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар

168-бап. Залалды өтеудiң негiздерi, шарттары, көлемiжәне тәсілі туралы қағидаларды қолдану ҚР ҚПК Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексi

168-бап. Залалды өтеудiң негiздерi, шарттары, көлемiжәне тәсілі туралы қағидаларды қолдану ҚР ҚПК Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексi 1. Қылмыстық iсте қой...

Толық оқу »

168-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасы қылмыстық іс жүргізу кодексінің негіздері, шарттары, көлемі және залалды өтеу тәсілі туралы қағидаларды қолдану

168-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасы қылмыстық іс жүргізу кодексінің негіздері, шарттары, көлемі және залалды өтеу тәсілі туралы қағидаларды қолдану1 қылмыстық істе қ...

Толық оқу »

Тыйым салудың күшін жоюға және мүлікті жәбірленушіге келтірілген залалды өтеу есебіне беруге байланысты сотқа дейінгі тергеу барысында мүлікті тәркілеу жойылды

Тыйым салудың күшін жоюға және мүлікті жәбірленушіге келтірілген залалды өтеу есебіне беруге байланысты сотқа дейінгі тергеу барысында мүлікті тәркілеу жойылдыАстана қаласының...

Толық оқу »

Жәбірленушінің сотталған адамды бас бостандығынан айыруға байланысты емес жаза тағайындау Жәбірленушіге алғашқы сотталғандығына сотталғандығына оның кінәсін мойындауына және өкінуіне толық өтеу фактісі туралы ұстанымы ескерілмеген

Жәбірленушінің сотталған адамды бас бостандығынан айыруға байланысты емес жаза тағайындау Жәбірленушіге алғашқы сотталғандығына сотталғандығына оның кінәсін мойындауына және ө...

Толық оқу »